I SA/Ke 237/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak, Sędziowie Sędzia WSA Danuta Kuchta, Sędzia WSA Ewa Rojek (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Adamczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 września 2018 r. sprawy ze skargi D. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych uchyla zaskarżoną decyzję w części odmawiającej umorzenia należności składkowych. 1.1 Decyzją z [...]2018 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił D. C. umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek w kwotach [...]zł i [...]zł oraz umorzył należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w kwocie [...]zł. 1.2 Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Zakład, organ) wyjaśnił, że D. C. złożyła do organu wniosek o umorzenie należności składkowych, wskazując, że jest przewlekle chora i niezdolna do pracy. Wydaje dużo pieniędzy na leczenie, a uzyskiwana renta i zasiłek pielęgnacyjny nie wystarczają jej na życie. Otrzymuje pomoc dzieci i znajomych. 1.3 Organ ustalił, że wnioskodawczyni jest wdową i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Małżonek zmarł 31 sierpnia 2017 r. Od 2016 r. chorował, był osobą niepełnosprawną poruszającą się na wózku inwalidzkim, cierpiącą na wiele schorzeń. Do sierpnia 2017 r. wnioskodawczyni pobierała emeryturę w wysokości [...]zł, mąż natomiast rentę w kwocie [...] zł, wobec tego brakowało środków na utrzymanie i kosztowne leczenie męża. Obecnie wnioskodawczyni pobiera rentę rodzinną po zmarłym mężu w wysokości [...]zł brutto, [...] zł netto. Wobec zadłużenia prowadzone jest skuteczne postępowanie egzekucyjne Ze świadczenia dokonywane są potrącenia w wysokości [...] zł miesięcznie, a więc kwota do wypłaty to [...]zł. Wnioskodawczyni pobiera ponadto zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł miesięcznie. Stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem z tytułu czynszu to [...] zł, opłaty eksploatacyjne to [...] zł. Koszty leczenia wynoszą od 100 do 300 zł. Strona posiada zadłużenie z tytułu podatków za 2002 r. w kwocie [...]zł wraz z odsetkami oraz zobowiązania w instytucjach (do 2023 r.) w wysokości [...]zł. Zobowiązania te nie są spłacane. Posiada zadłużenie u osób fizycznych na kwotę [...] zł (12 miesięcy), które spłaca po 150 zł miesięcznie. Nie posiada żadnego majątku. Oświadczyła, że niska kwota renty nie wystarcza na życie, aby więc funkcjonować musi pożyczać pieniądze. Jej stan zdrowia jest zły, posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym wydane do 31 grudnia 2019 r., zgodnie z którym jest niezdolna do pracy i wymaga opieki innej osoby. Ze względu na zły stan zdrowia poddawana jest częstej hospitalizacji. 1.4 Organ podniósł, że w przypadku D. C. nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności wynikająca z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie zaszła z przyczyn oczywistych, przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b u.s.u.s. nie zaszły, ponieważ nie prowadzono postępowania upadłościowego ani likwidacyjnego. Z kolei przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 lub 6 u.s.u.s. nie zaistniały, ponieważ wnioskodawczyni pobiera świadczenie rentowe, z którego prowadzona jest skuteczna egzekucja. Przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie zaszła, ponieważ zadłużenie jest wyższe niż kwota upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. 1.5 W związku z powyższymi ustaleniami organ przeszedł do analizy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. z 2003 r., nr 141 poz. 1365, dalej: rozporządzenia). Podniósł, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 nie ma zastosowania, ponieważ wnioskodawczyni nie prowadzi już działalności gospodarczej. Organ nie stwierdził również aby została spełniona przesłanka § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Kwota renty i zasiłku przewyższają minimum socjalne ustalone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych. Wyraził stanowisko, że przedstawiona przez wnioskodawczynię sytuacja finansowa budzi wątpliwości. Strona podniosła bowiem, że nie jest w stanie spłacić zaległości wobec ZUS, jednak mimo trudnej sytuacji finansowej, spłaca inne zobowiązania w kwocie [...] zł miesięcznie. Ponadto otrzymuje pomoc rodziny i znajomych. 1.6 Organ uznał, że biorąc pod uwagę obecną sytuację zdrowotną wnioskodawczyni spełnione zostały przesłanki, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Zebrana w sprawie dokumentacja nie daje jednak podstaw do umorzenia całości należności i w związku z tym podjęto decyzję o częściowym umorzeniu zadłużenia w łącznej wysokości [...]zł. 1.7 Odnosząc się do podnoszonej trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej organ wskazał, że większość przedstawionych faktur z apteki wystawiona jest na zmarłego męża. Ponadto, mimo trudnej sytuacji finansowej, strona stale zaciągała kredyty generując kolejne zadłużenia. Według przedstawionych dokumentów, do października 2017 r. otrzymywała pomoc z MOPS. Od listopada 2017 r. pobiera rentę po zmarłym mężu, której kwota przekroczyła progi dochodowe niezbędne do otrzymania dalszej pomocy ośrodka. Otrzymuje pomoc ze strony dzieci. Organ wskazał, że według jego własnych ustaleń, synowie M. i L. C. nadal są zameldowani pod adresem zamieszkania wnioskodawczyni, nie ma więc pewności czy faktycznie strona mieszka sama. Nawet jeśli sama zajmuje 3- pokojowe mieszkanie, może zamienić je na mniejsze, którego utrzymanie będzie pochłaniać niższe koszty. 1.8 Dalej organ wyjaśnił, że umorzenie egzekucji prowadzonej przez Dyrektora ZUS nie przyczyni się do poprawy sytuacji materialnej wnioskodawczyni, ponieważ ze świadczenia egzekucję nadal będzie prowadził komornik sądowy. Ponadto środki spłacane na zadłużenie wobec znajomych i rodziny można przeznaczyć na spłatę zadłużenia w ZUS. Ze względu na stan zdrowia oraz wiek istnieją bardzo ograniczone możliwości podjęcia pracy i spłaty całości zadłużenia, wobec czego podjęto decyzję o umorzeniu około połowy długu. 2.1 W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach D. C. zarzuciła: a) obrazę prawa materialnego: - art. 28 u.s.u.s. poprzez błędne przyjęcie, że nie zachodzą przesłanki przemawiające za zasadnością umorzenia należności z tytułu składek, - § 3 rozporządzenia poprzez błędne przyjęcie, że sytuacja rodzinna i materialna skarżącej pozwala jej spłacać zobowiązanie względem ZUS, a nadto że spłacanie składek nie spowoduje niemożności zaspokojenia podstawowych potrzeb rodziny, b) błąd w ustaleniach faktycznych wziętych za podstawę rozstrzygnięcia polegających na przyjęciu, że sytuacja materialna oraz rodzinna skarżącej pozwala na spłacanie zaległości z tytułu składek bez uszczerbku dla jej osoby, a nadto błędne przyjęcie, że na skutek spłacania składek będzie w stanie zaspokoić wszystkie podstawowe potrzeby, c) naruszenie przepisów postępowania: art. 7 w zw. z art. 80 kpa poprzez dokonanie dowolnej a nie swobodnej oceny dowodów i twierdzeń zawartych we wniosku co skutkowało przyjęciem, że skarżąca znajduję się z dobrej sytuacji majątkowej, a tym samym bez żadnych trudności może spłacić zobowiązanie względem ZUS. Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji w części zaskarżenia. 2.2 W uzasadnieniu skargi podniosła, że nie zgadza się z decyzją w części, w jakiej odmówiono umorzenia należności z tytułu składek. Opisała trudną sytuację zdrowotną i materialną. Podała, że obecnie mieszka sama. Wskazała, że zameldowanie synów w jej mieszkaniu nie oznacza, że z nią mieszkają. 3.1 W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: 4.1 Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), sądy te sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Ocenie sądu podlega zatem zgodność aktów administracyjnych z przepisami prawa materialnego i procesowego. Przy czym sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, jak też powołaną podstawą prawną, jest natomiast związany granicami sprawy (art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym – t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302, określanej dalej jako "ustawa p.p.s.a."). Rozpatrując sprawę w tak zakreślonych granicach Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna. 4.2 Rozważania należy rozpocząć od przytoczenia treści art. 28 ust. 1 u.s.u.s., zgodnie z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Ustęp 2 stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Ustęp 3 stanowi z kolei, że całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 2171, 2260 i 2261 oraz z 2017 r. poz. 791); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. 4.3 W niniejszej sprawie Zakład ustalił, że w sprawie nie występuje przesłanka całkowitej nieściągalności. Skarżąca posiada bowiem stałe źródło dochodu w postaci renty, z której prowadzona jest skuteczna egzekucja. Wobec ustalenia braku przesłanki nieściągalności, organ prawidłowo przeprowadził postępowanie w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia, zgodnie z którym Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności: 1. gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2. w przypadku poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3. w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. 4.4 Z treści zacytowanych przepisów wynika, że w celu ustalenia istnienia ww. przesłanek konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, określenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami oraz sytuacji rodzinnej i zdrowotnej osoby zobowiązanej. Rozstrzygnięcie organu musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego – t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm., dalej: "K.p.a."), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 K.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 K.p.a. Dokonując tych czynności organy podatkowe muszą kierować się regułami zapisanymi w art. 80 K.p.a., tj. ocenić na podstawie całego zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Swobodna ocena dowodów, by nie przekształciła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz zachowaniem określonych reguł tej oceny, m.in. logiki, doświadczenia życiowego, wszechstronności. Wyjaśnienia wymaga, że odmowa zastosowania instytucji umorzenia należności z tytułu składek obliguje organy orzekające do należytego wykazania, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania wnioskodawcy w sposób szczególny. Organ obowiązany jest do rzetelnej analizy wszelkich okoliczności sprawy uwzględniających sytuację skarżącego. Kontrola sądowa decyzji obejmuje natomiast zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tzn. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o umorzeniu lub odmowie umorzenia należności. 4.5 Proces decyzyjny organu w zakresie zaskarżonej części decyzji, tj. odmawiającej umorzenia należności składkowych, został przeprowadzony z naruszeniem powyższych zasad. W ocenie Sądu, organ nie zebrał całego materiału dowodowego, który pozwalałby na ocenę rzeczywistej sytuacji życiowej i materialnej skarżącej. Po pierwsze, organ poczynił samodzielne ustalenia na temat osób zameldowanych w mieszkaniu D. C., tj. dwóch jej synów, natomiast nie przeprowadził w tym zakresie żadnych dalszych czynności polegających na uzyskaniu od wnioskodawczyni bliższych informacji w tym zakresie. Nie przesłuchał jej na okoliczność, czy synowie ci faktycznie z nią mieszkają, czy prowadzą z nią wspólne gospodarstwo domowe, czy ponoszą część kosztów utrzymania mieszkania. Bez podjęcia choćby próby wyjaśnienia ze stroną tych kwestii, organ nie jest uprawniony podnosić, jak uczynił to w uzasadnieniu decyzji, że nie ma pewności, czy wnioskodawczyni mieszka sama. Po drugie, zarzucić należy organowi, że nie wyjaśnił szczegółowo kwestii otrzymywania przez skarżącą pomocy od dzieci. Okoliczność tą D. C. wskazała we wniosku o umorzenie należności, natomiast organ nie wyjaśnił jaki jest charakter tej pomocy, czy jest ona finansowa, a jeśli tak to czy podlega zwrotowi. Nie zostało wyjaśnione, czy ta pomoc jest tożsama z pożyczką od osób fizycznych, którą skarżąca, jak wskazała, spłaca po 150 zł miesięcznie. 4.6 Nie budzi wątpliwości, że kwestie powyżej opisane zasadniczo rzutują na sytuację materialną osoby wnioskującej o umorzenie należności składkowych. Bez ich ustalenia nie jest możliwe prawidłowe zastosowanie przepisu § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Innymi słowy, tylko wszechstronne, pełne i rzetelne ustalenie realnej sytuacji życiowej i materialnej wnioskodawczyni pozwala udzielić odpowiedzi, czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Analizy przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie można natomiast czynić na podstawie domysłów czy przypuszczeń co do sytuacji, w jakiej znajduje się strona. Takie postępowanie godzi bowiem w wyżej powołane zasady K.p.a., w tym w wynikający z art. 7 i art. 77 K.p.a. obowiązek wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. W przedmiotowej sprawie Zakład naruszył wymienione przepisy K.p.a., przez co nie mogło dojść do prawidłowego zastosowania § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. rzetelnej analizy sytuacji wnioskodawczyni przez pryzmat przesłanki zawartej w tym przepisie. 4.7 W ponownie prowadzonym postępowaniu Zakład wyjaśni, jaka jest sytuacja D. C., czy mieszkają z nią synowie i w jaki sposób jej pomagają. Część tych informacji D. C. podała w skardze, jednakże należy pamiętać, że organ winien czynić ustalenia faktyczne aktualne na dzień wydania decyzji. Po zebraniu materiału dowodowego organ dokona analizy przesłanek zawartych w mających zastosowanie w sprawie przepisach. Uwzględni przy tym także treść art. 7 K.p.a., z którego wynika, że dążąc do załatwienia sprawy organ zobowiązany jest też mieć na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Znaczenie tego przepisu nie zostało omówione w zaskarżonej decyzji, co stanowi jeszcze jedno jej uchybienie. 4.8 Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b/ i c/ ustawy p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.