I SA/Ke 421/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kuchta (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Maria Grabowska,, Sędzia WSA Mirosław Surma, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Anna Szyszka, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 22 września 2010r. sprawy ze skargi Z.D. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia 6 kwietnia 2010r.; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości; 3. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokata K.D. kwotę 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa 80/100) złotych, w tym 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia [...]., znak: [...]utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]., znak: [...]o odmowie umorzenia Z. D. całości zadłużenia za okres od I kwartału 1997r. do IV kwartału 2007r. w kwocie 34 059,80zł, w skład którego wchodzą: 1.składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe wraz z kosztami upomnienia w łącznej kwocie 13 191,40zł i naliczone odsetki za zwłokę w kwocie 11 345,50zł, (w tym: składki i odsetki objęte przepisami o pomocy de minimis w rolnictwie za okres od III kwartału 2004r. do IV kwartału 2007r.); 2.składki na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie w kwocie 5 002,00 zł i naliczone odsetki za zwłokę w kwocie 4516,50zł. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zobowiązany umotywował pogarszaniem się sytuacji finansowej i życiowej swojej rodziny. Zobowiązany wraz z żoną utrzymują się wyłącznie z niedoinwestowanego gospodarstwa, przynoszącego niskie dochody ze względu na słabą klasę bonitacji gleb. Pogarsza się stan zdrowia zobowiązanego i jego żony, w związku z czym wzrastają wydatki na leczenie, które obecnie wynoszą około 200zł (w kwietniu zobowiązany deklarował kwotę około 100 zł). Zobowiązany musiał zwrócić pobrane dopłaty bezpośrednie ze względu na niewyjaśnione błędy w powierzchni użytkowanego gospodarstwa. W wyniku ponownie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że Z. D. obowiązkowo podlega wraz z żoną ubezpieczeniu społecznemu rolników na podstawie postanowień art. 7 i 16 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Podleganie temu ubezpieczeniu wiąże się z obowiązkiem opłaty składek, z którego zobowiązany nie wywiązywał się. Ponadto Z. D. nie wywiązał się ze spłaty zaległości w udzielonych dogodnych układach ratalnych, co spowodowało, że Oddział Regionalny KRUS w K. zmuszony był ich dochodzić w trybie egzekucji administracyjnej. W latach 1997, 2007, 2008, oraz w 2009 zostały wystawione tytuły wykonawcze, które skierowano do miejscowego Urzędu Skarbowego. W wyniku prowadzonej egzekucji został zrealizowany tytuł wykonawczy z 2007r. zaś tytuł z 2009r. na zaległości za okres I kwartał 1995r. do II kwartału 1996r. jest w trakcie realizacji. Ponadto na wniosek Oddziału należności za okres od I kwartału 1991r. do II kwartału 2000r. w kwocie 19 437,90zł zostały przez Sąd w dniu 21 sierpnia 2000r. zabezpieczone na hipotece gospodarstwa zobowiązanego. Z. D. udzielono również pomocy w spłacie zadłużenia w kwietniu i maju 2009r. poprzez umorzenie 50% odsetek za okres od III kwartału 2003r. do IV kwartału 2007r. w kwocie 4716zł oraz rozłożenie na raty pozostałej należności, które spłacana jest do chwili obecnej .Poza tym ustalono, że prowadzone gospodarstwo rolne o powierzchni 6,50 ha fizycznych, co stanowi 1,86 ha przeliczeniowych, ze względu na niską klasę bonitacji gleb i niedoinwestowanie (nie ma w nim zaplecza mechanicznego, nie prowadzona jest hodowla inwentarza żywego) przynosi niskie dochody, miesięcznie na około 318,68zł. Ustalono również, że zobowiązany nie pobiera dopłat bezpośrednich i nie korzysta z pomocy społecznej. Organ wziął pod uwagę również to, że szacunkowa wartość przedmiotowego gospodarstwa, kształtuje się na poziomie około 40 852,50zł i przewyższa wielkość aktualnego zadłużenia, w tym zaległości zabezpieczonych na hipotece gospodarstwa. Natomiast w związku z pogorszeniem się stanu zdrowia zobowiązanego i jego żony, oboje mogą korzystać z prawa do świadczeń z tytułu choroby takich jak zasiłki chorobowe. Istotny jest fakt, że zobowiązany i jego żona znajdują się wieku przedemerytalnym, co w przypadku ewentualnego przyznania świadczeń emerytalno-rentowych daje gwarancję spłaty zaległości. Organ wyjaśnił, że przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek należy rozpatrzyć czy zachodzą przesłanki z art. 41a ust. 1 pkt. 1 i ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz przepisów prawa unijnego dotyczącego pomocy publicznej, której zasady reguluje m.in. rozporządzenie Komisji WE Nr 1535/2007 z dnia 20 grudnia 2007r. w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy de minimis w sektorze produkcji rolnej, stanowiące, że udzielanie korzyści finansowych w formie ulg w spłacie należności z tytułu składek, umorzeń oprocentowania od nieopłaconych składek stanowią incydentalną pomoc w ustabilizowaniu przejściowo trudnej sytuacji ekonomicznej płatnika spowodowanej okolicznościami nadzwyczajnymi, noszącymi cechy czynników niezależnych od beneficjenta, W świetle ww. przepisów, organ biorąc pod uwagę że należność została zobowiązanemu umorzona, zobowiązany nie udokumentował żadnych nadzwyczajnych okoliczności niezależnych od niego, posiadane gospodarstwo stanowi majątek, z którego można dochodzić zaległości, w tym należności zabezpieczonych na jego hipotece, istnieje możliwość uzyskania przez zobowiązanego i jego żonę w nieodległym czasie świadczeń emerytalno-rentowych dających możliwość spłaty tych zaległości, stwierdził, że nie można orzec trwałej nieściągalności zadłużenia i w związku z tym jego całkowitego umorzenia. Ponadto organ wskazał, że zobowiązany nie skorzystał z prawa z art. 10 § 1 k.p.a., nie zapoznał się z dowodami zgromadzonymi w przedmiotowej sprawie i nie wniósł uwag. Na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w K. Z. D. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach wnosząc o jej uchylenie oraz poprzedzającej ją decyzji z 6 kwietnia 2010r. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 7 k.p.a. i art. 41,41 a ust. 1 pkt 1 o ubezpieczeniu społecznych rolników oraz rozporządzenia Komisji (WE) o stosowaniu art. 87 i art. 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy w sektorze produkcji rolnej, polegające na nieuwzględnieniu wszystkich okoliczności mających wpływ na decyzję oraz błędnym zastosowania wymienionych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W uzasadnieniu skargi skarżący wskazał, że zaskarżona decyzja nie uwzględnia jego sytuacji materialnej, która uniemożliwia mu spłacenie zobowiązań wobec KRUS. Skarżący podniósł, że stosowne dokumenty złożył w toku postępowania, są one aktualne i w sposób wyczerpujący obrazują sytuację materialną jego i jego żony. Zdaniem skarżącego wnioski jakie wyciągnięto z tych materiałów są błędne bowiem nie istnieją żadne możliwości spłaty zobowiązań. Powołanie się na przepis art. 41a ust. 1 pkt. 1 jest błędne bowiem przepis ten w aktualnym brzmieniu upoważnia w sposób wyraźny Prezesa Kasy lub upoważnionego przez niego pracownika do umorzenia należności w całości lub w części, bez żadnych dodatkowych warunków. Skarżący powołał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 29 stycznia 2009r. sygn. I SA/Ke 9/09 i podobne orzecznictwo innych sądów administracyjnych. W ocenie skarżącego umorzeniu należności ze względu na trudną sytuację materialną nie stoją na przeszkodzie przepisy Unii Europejskiej ani też wymóg całkowitej nieściągalności. W odpowiedzi na skargę Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd administracyjny bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Powyższy zakres kognicji Sądu wyznacza przepis art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), określanej dalej jako ustawa p.p.s.a. Kontrola sądowoadministracyjna, której przedmiotem stała się także niniejsza sprawa, sprowadza się tym samym, a jednocześnie ogranicza, do zbadania, czy organy w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa. Z. D. wnosił o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników twierdząc, że nie jest w stanie wywiązać się ze spłaty zadłużenia nawet w układzie ratalnym z powodu pogarszającej się sytuacji finansowej i życiowej jego rodziny. Na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) określana dalej jako u.u.s.r., Prezes KRUS może umorzyć rolnikowi należności z tytułu składek w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem ubezpieczonego mając na uwadze stan finansów funduszu emerytalno-rentowego i składkowego. Podkreślić należy, że ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną istniałby wtedy, gdyby pomiędzy obowiązkiem zapłaty składek i możliwościami egzystencyjnymi zobowiązanego istniał związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego podstawowych potrzeb życiowych. Okoliczności powyższe powinny być przedmiotem postępowania wyjaśniającego zarówno przed podjęciem zaskarżonej decyzji jaki i poprzedzającej ją decyzji z dnia 6.04.2010r. Organ w stanie faktycznym sprawy rozważając sytuację materialną skarżącego i uzasadniając swoje rozstrzygnięcie stwierdził, iż umorzono Z. D. cześć należności, tj. 50% odsetek za okres od III kw. 2003r. do IV kw. 2007r. w kwocie 4716,00zł, a pozostałą cześć zaległości zobowiązany spłaca w układzie ratalnym. Ponadto skarżący nie udokumentował żadnych nadzwyczajnych okoliczności niezależnych od jego postępowania, posiadane gospodarstwo stanowi majątek z którego można dochodzić zaległości, w tym należności zabezpieczonych na jego hipotece, istnieje możliwość uzyskania przez zobowiązanego i żonę w nieodległym czasie świadczeń emerytalno-rentowych dających możliwość spłaty tych zaległości. Dlatego w ocenie organu nie można orzec trwałej nieściągalności zadłużenia i w związku z tym jego całkowitego umorzenia, w świetle przepisów art. 41a ust.l i ust.2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Również wniosek Z. D. nie spełnia kryteriów do umorzenia zadłużenia w oparciu o rozporządzenie Komisji WE Nr 1535/2007 z dnia 20.12.2007r. w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy de minimis w sektorze produkcji rolnej. W tym miejscu należy podkreślić, że decyzje podejmowane na podstawie przytoczonego przepisu art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. są decyzjami uznaniowymi, co nie zwalnia jednak organu od obowiązku przeprowadzenia prawidłowego postępowania oraz wydania decyzji spełniającej wymogi określone w przepisie art. 107 § 1 k.p.a. Organ, prowadząc postępowanie, w wyniku którego ma zostać wydana decyzja uznaniowa, ma obowiązek wypełnić zawarty w art. 7 k.p.a. nakaz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz określony w przepisie art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Dokonana w postępowaniu ocena dowodów nie może nosić cech dowolności. Zakres postępowania wyjaśniającego w niniejszej sprawie określał przepis 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Na podstawie tego przepisu za przesłankę uzasadniającą umorzenie należności z tytułu odsetek można uznać trudną sytuację materialną ubezpieczonego i w rozpoznawanej sprawie strona właśnie na tę okoliczność się powoływała, to organ, prowadząc postępowanie w sprawie z wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności składkowych, miał obowiązek wyjaśnić sytuację majątkową skarżącego i jego rodziny oraz ustalić, czy zapłata należności zwłaszcza w tak wysokiej kwocie - 34 059,80 zł. rzeczywiście może zagrozić jego egzystencji. Z akt sprawy wynikają niezbicie fakty, że skarżący mieszka z żoną, prowadzą wspólnie gospodarstwo rolne powierzchni 6,50 ha, nie korzystają z pomocy społecznej i dopłat bezpośrednich. Dochód jaki otrzymują z gospodarstwa został oszacowany na około 318,68 złotych miesięcznie. Z akt sprawy nie wynika aby skarżący i jego żona posiadali dodatkowe źródło dochodu, są w wieku przedemerytalnym. Nie jest kwestionowany fakt zadłużenia co do zasady i wysokości jak również udzielanie ulg w spalcie zaległości oraz podejmowane czynności egzekucyjne w celu dochodzenia zaległości. Kontrolując legalność zaskarżonej decyzji stwierdzić należy, że organ w celu prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, nie wywiązał się z obowiązków jakie wynikają z art. 7 k.p.a. oraz z art. 77 § 1 k.p.a. Organ miał bowiem obowiązek ustalić nie tylko wysokość osiąganych przez skarżącego i jego żonę dochodów, a także wysokość ponoszonych przez obydwoje wydatków stałych i okresowych i dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji. Kontrola zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia 6.04.2010r. wykazała, że organ obowiązku tego nie wypełnił, gdyż nie przeprowadził dokładnej analizy wydatków stałych i okresowych skarżącego oraz pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym żony, które niewątpliwe muszą ponosić w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżący wskazał na wydatki w kwocie 200 zł. miesięcznie związane z leczeniem własnym i żony, których organ nie kwestionował. Jednakże nie można poprzestać na ustaleniu w zakresie ponoszenia przez skarżącego i jego żonę tylko jednego rodzaju wydatku tj. na leczenie. Katalog wydatków jest nieograniczony, bo przykładowo należą do nich wydatki na wyżywienie, zakup opału i energii elektrycznej, należność za telefon jak i te związane z prowadzonym gospodarstwem rolnym. Jaki rodzaj wydatków i w jakiej wysokości ponosi skarżący i jego żona oraz czy osiągany dochód z gospodarstwa rolnego pokrywa ich wydatki należy do ustaleń organów. Dokonanie analizy sytuacji materialnej skarżącego, a mianowicie z jednej strony ustalenie poziomu uzyskiwanych dochodów, a z drugiej poziomu koniecznych wydatków, pozwoli dopiero prawidłowo ocenić czy skarżący ma możliwości zapłaty zaległych należności składkowych. Jak już Sąd zaznaczył, organ nie przeprowadził tego rodzaju porównania wysokości dochodów uzyskiwanych przez skarżącego oraz obciążenia finansowego stałego i okresowego, a taka możliwość istniała w trakcie prowadzonego postępowania wyjaśniającego. Dopiero wyjaśnienie powyższej kwestii pozwoliłoby na poznanie możliwości płatniczych skarżącego i dalszą ocenę zasadności wniosku na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. W tej sytuacji wnioski Prezesa Kasy, które wyprowadził z materiału procesowego zgromadzonego w sprawie, dotyczące możliwości spłaty zobowiązań przez skarżącego są dowolne i przedwczesne. Przechodząc do dalszych rozważań należy wskazać, że decyzję wydaną w pierwszej instancji podpisała Zastępca Prezesa KRUS J. P.,a zaskarżoną decyzję z dnia [...]r. wydała również Zastępca Prezesa KRUS J. P., co stanowi naruszenie art. 24 § 1 pkt. 5 k.p.a. Stosownie do tego przepisu pracownik organu administracji publicznej podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie, w której brał udział w niższej instancji w wydaniu zaskarżonej decyzji. Postępowanie prowadzone w trybie art. 127 § 3 k.p.a. nie jest wprawdzie klasycznym postępowaniem dwuinstancyjnym, ale mają do niego odpowiednie zastosowanie przepisy dotyczące odwołań od decyzji. W tej sytuacji zdaniem Sądu pracownik organu wydający decyzję w pierwszej instancji podlega również wyłączeniu od udziału w postępowaniu prowadzonemu na skutek wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. Pogląd taki wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale składu Siedmiu Sędziów z dnia 22 lutego 2007 r. sygn. II GPS 2/2006 (ONSAiWSA 2007/3/61). Natomiast w wyroku z dnia 20 marca 2008 r. sygn. akt II FSK 472/07 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że zasada ta ma także zastosowanie do pracownika jednoosobowego organu administracji publicznej w postępowaniu wszczętym na wniosek, o którym mowa w art. 127 § 3 k.p.a. Sąd orzekający w niniejszej sprawie pogląd ten w całości podzielił. W świetle powyższych rozważań należy stwierdzić, że Zastępca Prezesa KRUS J. P., która podpisała zaskarżoną decyzję z dnia 21 maja 2010r. podlegałaby, na podstawie art. 24 § 1 pkt. 5 k.p.a. wyłączeniu od rozpoznania sprawy nie tylko w trybie przewidzianym w art. 127 § 2 k.p.a. ale również w postępowaniu wszczętym na wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy w rozumieniu art. 127 § 3 k.p.a. Takie naruszenie prawa stosownie do treści art. 145 § 1pkt 3 k.p.a. stanowi podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Rozpoznając ponownie sprawę Prezes Kasy zobowiązany będzie do wydania decyzji z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd uwag. W ramach tego organ administracyjny winien w szczególności wyjaśnić sytuację materialną i możliwości płatnicze skarżącego a następnie uwzględnić je przy ustalaniu czy w sprawie nie występuje ważny interes skarżącego umożliwiający umorzenie zaległych składek w trybie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Zasadne jest zatem ustalenie i porównanie miesięcznych dochodów oraz wydatków rodziny skarżącego, poprzedzone zebraniem oraz oceną niezbędnych dowodów w tym zakresie przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Dopiero wówczas organ rozpatrzy wniosek skarżący na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. oraz w oparciu o rozporządzenie Komisji WE Nr 1535/2007 z dnia 20.12.2007r. w sprawie stosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy de minimis w sektorze produkcji rolnej. Z tych względów, należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja naruszały przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 153 p.p.s.a. w stopniu, który miał istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 152 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Wynagrodzenie pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu Sąd przyznał na podstawie art. 250 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c oraz § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).