I SA/Ke 453/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Surma, Sędziowie Sędzia WSA Artur Adamiec (spr.), Sędzia WSA Maria Grabowska, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Joanna Dziopa, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 20 września 2012 r. sprawy ze skargi M. F. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości. 1.1. Decyzją z [...] 2012 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]2012 r. nr [...]odmawiającą M. F. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, na ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy. 1.2. Organ wskazał, że M. F. (zwana dalej skarżącą) zwróciła się o umorzenie należności z tytułu zaległych składek, motywując to swoją trudną sytuacją finansową. Organ ustalił, że M. F. nie posiada nieruchomości, jest współwłaścicielką pojazdu marki Opel Corsa z 1994 r., prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, zamieszkuje w mieszkaniu komunalnym o powierzchni 48 m2 składającym się z dwóch pokoi, przedpokoju, ciemnej kuchni, łazienki, do lokalu przynależna jest piwnica. Skarżąca jest wyznaczona kuratorem dla częściowo ubezwłasnowolnionej siostry E. M., która pobiera świadczenie rentowe w wysokości 1247,57 zł netto. Jednocześnie uzyskuje świadczenie emerytalne w wysokości 1773,91 zł brutto, z którego dokonywane są potrącenia w kwocie 443,47 zł na poczet należności wobec ZUS, tym samym do wypłaty pozostaje kwota 1034,79 zł netto. Ponadto do sierpnia 2011 r. M. F. prowadziła działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej. Ustalił, że stałe wydatki wynoszą wg oświadczenia ok. 719,52 zł, w tym: energia elektryczna 97 zł (średnio z okresu 12/2011-02/2012), gaz około 50 zł, woda-ścieki 58 zł, czynsz 198,72 zł, ogrzewanie 220,80 zł, telefon – około 95 zł. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że skarżąca leczy się na przewlekłe schorzenia krążenia, tym samym wymaga stałej opieki medycznej i ponosi koszty leczenia (wg przedłożonych dokumentów około 53,64 zł, 27.62 zł w okresie 18-25.05.2012 r.). Skarżąca posiada zobowiązanie z tytułu kredytu spłacanego w ratach miesięcznych w kwocie 117,74 zł. 1.3. Organ wskazał, że przesłanki umorzenia należności z tytułu składek zawarte zostały w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przewidujące taką możliwość tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. W ocenie organu, przypadek wnioskodawczyni nie spełnia żadnej z przesłanek opisanych w tym przepisie. M. F. wprawdzie poza zaległościami składkowymi posiada zobowiązanie kredytowe, jednakże spłata tego zobowiązania nie może w ocenie organu automatycznie stanowić przesłanki do umorzenia. Dłużniczka nie może oczekiwać, aby ZUS zrezygnował ze swoich wierzytelności, które są wierzytelnościami publicznoprawnymi i godził się na zaspokajanie przez dłużniczkę wierzytelności banków, które są zobowiązaniami cywilnoprawnymi. Zdaniem organu skoro dłużniczka prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, a jednocześnie użytkuje dwupokojowe mieszkanie, to jeżeli koszty utrzymania lokalu są zbyt dużym obciążeniem dla budżetu domowego, winna rozważyć podnajem lub zamianę mieszkania na mniejsze, które wymagałoby mniejszych nakładów finansowych w ujęciu miesięcznym. Zdaniem organu obecna sytuacja finansowa dłużniczki, choć trudna, pozwala na spłatę przedmiotowego zadłużenia, biorąc pod uwagę jego wysokość, np. w systemie ratalnym. Organ podkreślił również fakultatywny charakter instytucji umorzenia, co oznacza, że organ może lecz nie musi umorzyć należności składkowe. Organowi rozpatrującemu sprawę pozostawiono do uznania istnienie lub nieistnienie w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających umorzenie zaległości, jak też zakres ewentualnego umorzenia, biorąc pod uwagę i badając cały materiał dowodowy. 2.1. Na powyższą decyzję M. F. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. 2.2. Skarżąca podniosła, że decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych narusza zasady współżycia społecznego oraz obiektywną ocenę jej interesu faktycznego i prawnego jako podatnika i emeryta. W jej ocenie decyzją z dnia [...]2012 r. odmówiono jej umorzenia należności wobec ZUS na kwotę 16 129,55 zł, mimo że wykazała swoją ciężka sytuację materialna i rodzinną oraz jak olbrzymie kwoty zaległości w składkach zostały jej wyegzekwowane. Wykazała ponadto, że zaległości powstały z przyczyn od niej niezależnych tj. w okresie załamania się handlu artykułami spożywczymi na S. S. z powodu ograniczenia ruchu turystycznego, z przyczyn ekonomicznych i z powodu powstania wielkopowierzchniowych centrów handlowych. Jednocześnie z uwagi na niską emeryturę matki była zmuszona we własnym zakresie zapewnić jej opiekę w czasie choroby, co ograniczało jej działalność w handlu. Matka z emerytury utrzymywała mieszkanie i córkę – E. M. uzależnioną alkoholowo i chorą, pozostającą bez środków do życia od 1990 r. Zarówno skarżąca jak i jej matka nie posiadały żadnych oszczędności. Skarżąca wystąpiła o wcześniejszą emeryturę, aby pozyskać dla siebie i matki środki na egzystencję. Skarżąca zdecydowała o przekształceniu samodzielnej działalności gospodarczej w spółkę prawa cywilnego, co pozwoliło na spłatę długu wobec ZUS w dużych kwotach. Matka z biegiem lat podupadła bardziej na zdrowiu, siostra mimo, że z czasem uzyskała emeryturę przepijała ją i trwoniła, dalej pozostawała na utrzymaniu matki. Matka wymagała całodobowej opieki, skarżąca zajęła się także siostrą z powodu jej uzależnienia i wyniszczenia organizmu. Siostra została ubezwłasnowolniona częściowo, a skarżąca ustanowiona jej kuratorem. Skarżąca podnosiła, że choruje na choroby układu krążenia i pokarmowego. Wydaję na leki minimum 100 zł. Na specjalistyczne leczenie nie ma pieniędzy. Nie ma na leki, okulary, protezy zębowe, żyje ubogo, ma niską emeryturę po 38 lat pracy, natomiast według GUS optymalne środki dla życia osoby samotnej to ponad 1300 zł miesięcznie. 2.3. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację i wskazując na treść § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył co następuje: 3.1. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270), określanej dalej jako ustawa p.p.s.a., sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym jak i procesowym, nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. 3.2. Jako materialno - prawną podstawę rozstrzygnięcia organ wskazał art. 28 ust. 2, 3 i 3a ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009r. Nr 205 poz. 1585 ze zm.) - dalej: u.s.u.s. Powołany przepis art.28 ust.2 u.s.u.s. stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane wyłącznie w sytuacji ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust.3a. I tak całkowita nieściągalność, zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. 3.3. Z powyższego wynika, że kwestią pierwszorzędną dla rozstrzygnięcia w sprawie umorzenia zaległości jest ustalenie, czy w sprawie zachodzi całkowita nieściągalność należności, tzn. czy występuje jedna z okoliczności wskazana w art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 u.s.u.s. Zdaniem Sądu, organ w sposób prawidłowy ustalił, że żadna z opisanych w ww. przepisie okoliczności nie zachodzi. Wprawdzie skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej jednak posiada stały dochód - emerytura oraz majątek ruchomy - samochód osobowy (współwłasność), z których można egzekwować należności. 3.4. Natomiast, zgodnie z art. 28 ust.3a. u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania o których mowa w ust.3a. zostały określone § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. nr 141, poz.1365) - dalej zwane rozporządzeniem. Jako warunki umożliwiające umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wskazane zostały okoliczności związane z wykazaniem przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. 3.5. Dokonując kontroli legalności decyzji, polegającej na prawidłowości przeprowadzonego postępowania oraz formalnym badaniu decyzji, Sąd stwierdził, że organ nie sprostał stawianym mu wymaganiom. Ustalając stan faktyczny organ przeprowadził postępowanie i opisał sytuację finansową oraz rodzinną skarżącej, a także jej dochody i wydatki. Opisana w zaskarżonej decyzji sytuacja rodzinna i finansowa skarżącej nie jest kwestionowana. Organ nie dokonał natomiast analizy sytuacja skarżącej i jej znaczenia w zakresie obowiązujących w ramach prowadzonego postępowania przepisów prawa. Organ wskazał w podstawie prawnej decyzji art. 28 ust. 3a u.s.u.s., lecz z uzasadnienia decyzji nie wynika, by w ogóle go analizował, czy też stosował. Treść tego przepisu należy wiązać z § 3 rozporządzenia, którego treść w decyzji drugoinstancyjnej również nie została powołana. Tymczasem w przypadku rozważania możliwości umorzenia należności, których dotyczy wniosek skarżącej organ po stwierdzeniu, że nie zachodzą przesłanki z art. 28 ust. 3, ma obowiązek przejść do analizy przesłanek z § 3 rozporządzenia w zw. z art. 28 ust. 3a i 3b. Doprowadziło to do tego, że organ nie przeprowadził postępowania w oparciu o w/w przepisy, w kierunku analizy ustalonej sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącej, co mogłoby wyjaśnić, czy przypadek skarżącej jest tym właśnie uzasadnionym, o którym wspomina przepis, a przede wszystkim, czy ustalone okoliczności świadczą o tym, że skarżąca nie jest w stanie opłacić tych należności bez spowodowania zbyt ciężkich dla siebie skutków. Należy podnieść, że okoliczności przewidziane w § 3 rozporządzenia dają organowi zdecydowanie szerszy zakres swobody uznania niż w przypadku przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Podsumowując, organ nie dokonał analizy zgromadzonego materiału dowodowego przez pryzmat przesłanek wskazywanych § 3 rozporządzenia. Dopiero przeprowadzenie analizy sytuacji materialnej skarżącej, z jednej strony poziomu uzyskiwanych dochodów, a z drugiej poziomu wszystkich koniecznych wydatków w kontekście powołanych tu przepisów pozwoliłoby w pełni ocenić, czy skarżąca ma możliwość zapłaty należności, ewentualnie w jakiej wysokości i czy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ dopiero na etapie odpowiedzi na skargę wskazał na przepisy art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 rozporządzenia i podjął próbę analizy tak dochodów jak i wydatków skarżącej dokonując oceny zaistnienia przesłanki z § 3 rozporządzenia. Wyjaśnić należy jednak, że odpowiedź na skargę jest pismem procesowym w sprawie i nie może zastępować i uzupełniać argumentacji uzasadnienia decyzji. 3.6. Ponownie rozstrzygając sprawę organ dokonując ustaleń w zakresie wszystkich podnoszonych przez skarżącą okoliczności mogących mieć wpływ na jej sytuację materialną, ustali relację pomiędzy dochodami i wydatkami oraz możliwości płatnicze skarżącej. Rozważy wszechstronnie zebrany materiał także w oparciu o § 3 rozporządzenia w zw. z art. 28 ust..3a i 3b. u.s.u.s. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a. i art. 152 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.