I SA/Ke 71/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Adamiec po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym, wniosku R.O. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi R. O. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. postanawia: oddalić wniosek. R. O. ("skarżący") wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...]w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. W odpowiedzi na wezwanie z dnia 7 listopada 2014 r. o podanie wartości przedmiotu zaskarżenia R. O. podtrzymał swój poprzedni (prawomocnie oddalony postanowieniem referendarza sądowego z dnia 28 marca 2014 r.) wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i przydzielenie pełnomocnika. W związku z powyższym zarządzeniem z dnia 24 listopada 2014 r. Przewodniczący Wydziału I zobowiązał skarżącego do złożenia wypełnionego formularza PPF. W dniu 4 grudnia 2014 r. (data stempla pocztowego) skarżący złożył stosowny formularz wskazując w nim, że jest osobą bezrobotną, a żona – w związku z kłopotami podatkowymi – wymogła na nim rozdzielność majątkową. Zaznaczył, że jego stosunki z żoną uległy poważnemu pogorszeniu, w rezultacie czego musiał się wyprowadzić z domu. Obecnie zamieszkuje u brata, pozostając na jego utrzymaniu. Wskazał, że nie ma żadnego majątku, a komornik przesłał mu wezwanie do zapłaty zaległych podatków na kwotę ponad 350 tys. zł. Dodał, że do niedawna pomagał w działalności żony, ale obecnie nie jest to już możliwe, więc poszukuje zajęcia. Stosownie do art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j. t. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1) udokumentowanie wysokości dochodów uzyskanych przez skarżącego oraz jego żonę za 2013 oraz 2014 rok; w przypadku uzyskania dochodu lub straty z działalności gospodarczej wraz ze wskazaniem przychodów oraz kosztów uzyskania dochodu/straty; 2) przedłożenie wyciągu lub wykazu z posiadanych przez skarżącego oraz jego żonę, rachunków bankowych, w tym kont i kart kredytowych obejmujących operacje z ostatnich 3 miesięcy; 3) przedłożenie aktualnych zaświadczeń z właściwego Wydziału Ewidencji Pojazdów i Kierowców o posiadanych/nieposiadanych przez skarżącego oraz jego żonę samochodach (obejmujących ich markę i rok produkcji); 4) udokumentowanie miesięcznych dochodów żony skarżącego, z uwzględnieniem dochodów z ostatnich trzech miesięcy; 5) w przypadku uzyskania dochodu lub straty z działalności gospodarczej wraz ze wskazaniem przychodów oraz kosztów uzyskania dochodu/straty; 6) udokumentowanie posiadania/nieposiadania przez żonę skarżącego nieruchomości; 7) udokumentowanie wskazanego przez skarżącego zajęcia komorniczego; 8) przedłożenie oświadczenia, z jakich źródeł aktualnie skarżący czerpie środki na swoje utrzymanie; 9) udokumentowanie ponoszonych przez skarżącego kosztów utrzymania; 10) jeżeli skarżący jest osobą bezrobotną - przedłożenie aktualnego zaświadczenia z właściwego Urzędu Pracy potwierdzającego, że skarżący jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku; 11) oświadczenie, czy skarżący korzysta z pomocy społecznej, jeżeli tak to w jakiej formie. W odpowiedzi skarżący poinformował, że obecnie nie uzyskuje żadnych dochodów (w 2013 r. też ich nie uzyskiwał). Dodał, że nie utrzymuje kontaktów z żoną, a ta nie udostępniła mu danych dotyczących jej dochodów. Skarżący nie posiada też żadnych kont. Wyjaśnił również, że zaświadczenie z dnia 19 marca 2014 r. odnośnie nieposiadania pojazdów złożył już w Sądzie, a starostwo nie chciało mu wydać zaświadczenia dla żony. Wskazał, że nie posiada dokumentów dotyczących nieruchomości żony ani możliwości ich zdobycia. Podniósł także, że zawiadomienie z dnia 4 lutego 2014 r. o zajęciu rachunku bankowego złożył już w Sądzie w marcu 2014 r. Ponadto wskazał, że obecnie, a zatem w okresie zimowym, nawet dorywcze prace są dla niego niedostępne i w związku z tym pozostaje na utrzymaniu brata, z którym zamieszkuje, nie ponosząc żadnych kosztów utrzymania. Skarżący zaznaczył, że nie posiada zaświadczenia z UP i nie korzysta z pomocy społecznej. Wyjaśnił przy tym, że w związku z brakiem możliwości uzyskania dokumentów od żony zamierza złożyć pozew o ich wydanie. Zobowiązał się, że niezwłocznie po ich otrzymaniu przedłoży je Sądowi. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 30 grudnia 2014 r. oddalił złożony w niniejsze sprawie wniosek w związku z nieprzedłużeniem przez skarżącego wszystkich dokumentów wnioskowanych na podstawie art. 255 ustawy p.p.s.a. W złożonym od tego postanowienia sprzeciwie R.O. zgodził się ze stanowiskiem referendarza, zgodnie z którym na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia majątkowego i udostępniania dokumentów niezależnie od tego, w jakim ustroju majątkowym żyją i czy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Wskazał jednak, że jego żona powyższego obowiązku nie realizuje, a konsekwencje tego zachowania nie mogą go obciążać. Zaznaczył, że może dostarczać jedynie takie dokumenty, jakie jest w stanie otrzymać i w związku z tym zawnioskował o wyznaczenie dłuższego terminu, w celu umożliwienia przeprowadzenia postępowania sądowego, w którym nałożonoby na żonę obowiązek wydania dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy p.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Skutkiem prawidłowo złożonego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej orzeczenia referendarskiego z mocy samej ustawy i przejście sprawy będącej jej przedmiotem do właściwości Sądu (por. postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r. sygn. akt FZ 375/04 – FZ 377/04). Po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego, lecz rozstrzyga wniosek od nowa, korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu. Wniesienie w niniejszej sprawie sprzeciwu spowodowało zatem, że postanowienie referendarza sądowego z dnia 30 grudnia 2014 r. utraciło moc. Przechodząc do rozpoznania wniosku skarżącego wskazać należy, że stosownie do art. 199 ustawy p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Z uwagi jednak na konieczność zapewnienia prawa do sądu osobom niemogącym samodzielnie ponieść kosztów postępowania, ustawodawca wprowadził instytucję prawa pomocy. Prawo to może być udzielone w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 ustawy p.p.s.a.). Natomiast w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 ustawy p.p.s.a.). Zgodnie z treścią przepisu art. 246 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym służy osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a.). W niniejszej sprawie skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, wnosząc o zwolnienie go od kosztów sądowych oraz o ustanowienie dla niego doradcy podatkowego. Oznacza to, że jego sytuacja winna być rozpatrywana w oparciu o przepisy art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a. Ten ostatni przepis jednoznacznie wskazuje, że to osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna wykazać brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Na niej spoczywa więc ciężar dowodu ww. okoliczności. Wnioskodawca – spełniając ten obowiązek – winien należycie udowodnić oraz udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie informacji przekazanych przez stronę sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. postanowienia NSA z 22 marca 2012 r. sygn. akt II GZ 98/12 lex nr 1125489; z 21 marca 2012 r. sygn. akt I OZ 163/12 lex nr 1136753; z 7 marca 2012 r. sygn. akt II FZ 35/12 lex nr 1121123; z 30 stycznia 2012 r. sygn. akt II FZ 10/12 lex nr 1113635). W niniejszej sprawie skarżący nie wywiązał się jednak z obowiązku pełnego udokumentowania wszystkich okoliczności istotnych z punktu widzenia oceny wniosku w przedmiocie prawa pomocy. Choć we wniosku skarżący podał informacje świadczące o jego trudnej sytuacji finansowej (bezrobocie, nieposiadanie majątku i oszczędności, fakt utrzymywania się jedynie dzięki pomocy brata), to jednocześnie nie udzielił większości informacji, do udzielenia których był zobowiązany zarządzeniem z dnia 15 grudnia 2014 r. Informacje te były natomiast niezbędne dla oceny możliwości przyznania skarżącemu prawa pomocy, gdyż mogły przedstawić jego sytuację majątkową w innym świetle. W tym kontekście wskazać należy na ugruntowane w orzecznictwie stanowisko, że brak zaspokojenia żądania sądu w przedmiocie przedłożenia dowodów uznanych przez ten sąd za niezbędne w celu zbadania sytuacji materialnej skarżącego prowadzi do niewykazania przez stronę istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy, co w konsekwencji uzasadnia odmowę przyznania tego prawa (por. postanowienie NSA z 8 października 2014 r., sygn. akt I FZ 388/14, Lex nr 1528774, postanowienie NSA z 9 lipca 2014 r., sygn. akt I OZ 539/14, LEX nr 1494750). Wskazanym wyżej zarządzeniem wezwano skarżącego do przedstawienia i udokumentowania istotnych informacji na temat sytuacji materialnej jego i jego żony. Jeśli chodzi o własną sytuację skarżący co prawda wykonał wezwanie, ale należy wskazać, że nie przedłożył aktualnego zaświadczenia o posiadanych pojazdach, powołując się na dowód dotyczący stanu sprzed kilku miesięcy. Nadto – wskazując, że nie posiada zaświadczenia o posiadaniu statusu osoby bezrobotnej, nie uprawdopodobnił, że faktycznie pozostaje bez pracy. Przede wszystkim jednak należy zauważyć, że skarżący nie przedłożył – zgodnie z wezwaniem – dokumentacji odnoszącej się do sytuacji majątkowej jego żony. W tym kontekście wskazać należy, że z art. 23 i 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (j. t. Dz.U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.) wynika prawny obowiązek udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny. Na małżonkach ciąży zatem obowiązek udzielania sobie nawzajem wsparcia finansowego (także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych) niezależnie od tego, w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego, czy prowadzą, czy też nie, wspólne gospodarstwo domowe (por. postanowienia NSA z 12 września 2013 r., sygn. akt I FZ 313/13 i z 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Oznacza to, że okoliczności takie jak brak więzi gospodarczej między skarżącym i jego żoną, a także istnienie między nimi rozdzielności majątkowej, nie mają znaczenia dla postępowania w przedmiocie prawa pomocy. Nie wywiązując się z obowiązków nałożonych ww. wezwaniem, R. O. powołał się na brak faktycznego kontaktu z żoną. Należy jednak zauważyć, że w przypadku dokonania przez Sąd wezwania o przedstawienie informacji dotyczących małżonka, to wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą żony lub męża (por. postanowienie NSA z dnia 20 lutego 2014 r., sygn. akt I OZ 95/14, LEX nr 1449986). W takiej sytuacji prawnie irrelewantny jest stan relacji występujących między małżonkami. Stan ten nie może być uznany za obiektywną przeszkodę w złożeniu informacji i dokumentów wnioskowanych przez Sąd, gdyż faktyczna separacja małżonków jest kwestią ich wyboru, nie zaś sytuacją niemożliwą do usunięcia. Małżonkowie - chcąc doprowadzić do tego, by ich wzajemne relacje nie wywierały wpływu m.in. na toczące się postępowania sądowe - powinni uregulować łączące ich stosunki przez nadanie stanowi faktycznemu znaczenia prawnego. Może to nastąpić przez skorzystanie z instytucji separacji sądowej lub rozwód. Natomiast Sąd w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy nie jest uprawniony do badania rzeczywistych relacji łączących małżonków. Odnosząc się natomiast do wniosku skarżącego o przedłużenie terminu wyznaczonego dla przedłożenia dokumentów, który to wniosek skarżący złożył wskazując na zamiar spowodowania ich wydania na skutek postępowania sądowego – stwierdzić należy, że kwestia udzielenia stronie prawa pomocy w przedmiotowej sprawie pojawiła się już w marcu ubiegłego roku, kiedy to skarżący również był wzywany do przedłożenia dokumentów dotyczących stanu majątkowego jego żony. Od tamtej pory skarżący nie podjął kroków w celu uruchomienia stosownego postępowania sądowego. Nawet zaś jeśli dowiedział się o takiej możliwości dopiero w grudniu 2014 r., na co wskazywałaby data pierwszego pisma, w którym pojawia się informacja o zamiarze wszczęcia stosownego postępowania sądowego, to jednak do tej pory (styczeń 2014 r.) żadnych dowodów potwierdzających zapoczątkowanie takiego postępowania skarżący nie przedłożył. Z tego powodu wniosek skarżącego w sprawie przedłużenia terminu nie mógł zostać uwzględniony i nie mógł wpłynąć na podjęte rozstrzygnięcie. Dodać jednocześnie należy, że zakończenie postępowania w sprawie prawa pomocy nie oznacza, że skarżący nie ma możliwości złożenia ponownego wniosku w tym przedmiocie na późniejszym etapie postępowania sądowoadministracyjnego, kiedy w wyniku podjętych działań stosowne dokumenty uzyska. Podsumowując stwierdzić należy, że z uwagi na nieprzedstawienie przez wnioskodawcę informacji dotyczących sytuacji majątkowej jego żony, nie istniała możliwość ustalenia niewątpliwej sytuacji materialnej skarżącego, a zatem dokonania oceny przesłanek przyznania prawa pomocy. W takich okolicznościach Sąd nie mógł opierać się jedynie na dokumentach złożonych przez skarżącego, bo – wobec pozostawania R. O. w związku małżeńskim – nie przedstawiały one obiektywnego stanu majątkowego wnioskodawcy i budziły uzasadnione wątpliwości, co do jego rzeczywistych możliwości finansowych. Tymczasem dopiero niewątpliwe stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy współmałżonka strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z dnia 23 października 2013 r., sygn. akt I FZ 426/13; dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tych względów Sąd, na podstawie art. 246 § 1 w związku z art. 260 ustawy p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.