I SA/Ke 81/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak po rozpoznaniu 19 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. Ż. od postanowienia starszego referendarza sądowego z 12 września 2018 r. oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. Ż. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z [...] r. nr [....] w przedmiocie odmowy uzupełnienia i sprostowania decyzji postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W sprawie ze skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. z [....] w przedmiocie odmowy uzupełnienia i sprostowania decyzji W.Ż. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Starszy referendarz sądowy postanowieniem z 16 maja 2018 r. oddalił wniosek skarżącego. Po rozpoznaniu sprzeciwu od tego postanowienia WSA w Kielcach, postanowieniem z 19 czerwca 2018 r., utrzymał w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z 16 maja 2018 r. W sprzeciwie z 11 czerwca 2018 r. od postanowienia z 16 maja 2018 r. skarżący zawarł wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika. W złożonym 26 lipca 2018 r. na urzędowym formularzu PPF wniosku skarżący zmienił zakres żądania wnosząc ponownie o zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący ponownie oświadczył, że pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z żoną i dwiema małoletnimi córkami, jako posiadany majątek wykazał działkę wielkości 0,3600ha. Skarżący oświadczył, że z prowadzonej działalności gospodarczej ponosi stratę, a z żoną nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, posiadają rozdzielność majątkową. Zobowiązania i stałe wydatki oszacował na kwotę 3400 zł. Stosownie do art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U.2018.1302) dalej "ustawa p.p.s.a.", starszy referendarz sądowy ponownie wezwał stronę skarżącą w terminie 7 dni od daty doręczenia pisma sądowego do uzupełnienia braków złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy, pod rygorem ujemnych skutków procesowych w sposób szczegółowo przedstawiony w wezwaniu (k-9). W odpowiedzi na wezwanie skarżący nie przedłożył żadnych żądanych w wezwaniu dokumentów. Wniósł o przeprowadzenie dowodu z udzielonych wyjaśnień oraz o przesłuchanie go w charakterze strony na okoliczności wskazane w wezwaniu. Jednocześnie oświadczył, że nie posiada jakichkolwiek informacji na temat sytuacji materialnej i finansowej małżonki, ponieważ pomiędzy nimi istnieje rozdzielność majątkowa. Nie posiadają wspólnych składników majątkowych. Małżonka zasłaniając się tajemnicą bankową oraz skarbową, a także ochroną dóbr osobistych odmówiła przekazania danych i dokumentów dotyczących jej sytuacji majątkowej. Skarżący oświadczył, że nie posiada jakichkolwiek rachunków, ani kont osobistych. Wniósł o podanie podstawy prawnej żądań referendarza. Podał, że nieruchomość, w której zamieszkuje nie stanowi jego własności. Odnośnie kwestii udokumentowania wydatków podał, że wobec braku ustawowego obowiązku nie gromadził rachunków, paragonów oraz innych dokumentów potwierdzających ich poniesienie. Starszy referendarz sądowy postanowieniem z 12 września 2018 r. oddalił wniosek skarżącego. Podniósł, że skarżący nie uwiarygodnił w sposób wystarczający zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Wyjaśnił, że wezwania, w którym wskazano konkretne dokumenty mogące stanowić dowód realizacji przesłanek z art. 246 § 1 ustawy p.p.s.a., skarżący nie wykonał. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i jego przekazanie do ponownego rozpoznania oraz o zawieszenie postępowania do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia kwestii przysądzenia skarżącemu od małżonki alimentów, z których mógłby sfinansować wniesienie wpisu sądowego. Jednocześnie ponownie wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 oraz art. 257 w związku z art. 258 § 2 pkt 6 oraz art. 243 § 1 i art. 246 § 1 ustawy p.p.s.a. W ocenie wnioskodawcy okoliczności uzasadniające zwolnienie z kosztów sądowych zostały uprawdopodobnione. Brak jest ponadto przepisów, nakładających na skarżącego obowiązek wypełnienia formularza PPF. W niniejszej sprawie okoliczności uzasadniające wniosek zostały wykazane w treści samego wniosku. Poza tym, zdaniem skarżącego, jego sytuacja majątkowa jest znana Sądowi z wcześniej składanych wniosków o przyznanie prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 i § 2 ustawy p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowień i zarządzeń referendarza sądowego, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach tych, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W ocenie Sądu, postanowienie referendarza sądowego jest prawidłowe. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym, czyli takim, jakiego przyznania domaga się skarżący, może zostać przyznane w razie wykazania przez wnioskodawcę, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z cytowanego przepisu wynika, że dla przyznania prawa pomocy konieczne jest co najmniej uprawdopodobnienie, że poniesienie kosztów postępowania przekracza możliwości majątkowe strony. W sytuacji, gdy treść oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, obligatoryjnie składanego wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy (art. 252 § 1 ustawy p.p.s.a.) nie zawiera danych wystarczających do oceny, bądź też nasuwa wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony i jej zdolności płatniczych, referendarz sądowy, na podstawie art. 255 ustawy p.p.s.a. jest uprawniony do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia tych okoliczności poprzez wezwanie strony do złożenia konkretnie określonych dokumentów i oświadczeń i dopiero w oparciu o taki materiał dowodowy wydaje rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy. Niezastosowanie się przez stronę do wezwania referendarza sądowego wystosowanego w trybie wyznaczonym przez art. 255 ustawy p.p.s.a. ma ten skutek, że referendarz sądowy nie może skorzystać ze wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku oświadczeń bądź dokumentów źródłowych. Ich brak powoduje, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Konsekwencją procesową takiego stwierdzenia może być nieuwzględnienie wniosku w jego pełnym zakresie, a nawet odmowa przyznania prawa pomocy. W sprawie istotne jest, że rozpoznawany wniosek jest wnioskiem ponownie złożonym przez skarżącego. W zakresie pierwotnego wniosku starszy referendarz sądowy wydał postanowienie z 16 maja 2018 r. (prawomocne - utrzymane w mocy przez Sąd postanowieniem z 19 czerwca 2018 r.) oddalające wniosek skarżącego. W związku z powyższym należy wskazać, że stosownie do art. 165 ustawy p.p.s.a., postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Pod pojęciem "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie, jednakże muszą to być takie zmiany okoliczności, które uzasadniają zmianę rozstrzygnięcia wydanego w sprawie. W przedmiotowej sprawie brak takich okoliczności. Wymaga bowiem podkreślenia, że zarówno na etapie rozpoznawania pierwotnego wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również przy obecnie rozpoznanym wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący został wezwany do przedłożenia stosownych dokumentów źródłowych na podstawie, których byłaby możliwa ocena jego aktualnej sytuacji majątkowej i finansowej. Mając, zatem na uwadze, że wezwanie ponownie nie zostało przez skarżącego wykonane, uznać należy, że nie wykazał on, iż ustawowa przesłanka przyznania tego prawa w odniesieniu do niego wystąpiła. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z 25 kwietnia 2008 r., sygn. akt: II OZ 322/08 i z 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I GZ 147/08 (dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl) wskazał, że warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Uchylając się od przedstawienia wszystkich dokumentów, o które wzywał referendarz sądowy wskazujących na swoją trudną sytuację skarżący powinien liczyć się z tym, że referendarz sądowy nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Odnosząc się do wniosków i argumentacji skarżącego zawartych w sprzeciwie oraz w piśmie z 28 sierpnia 2018 r. stanowiącym odpowiedź na wezwanie należy wskazać, że w zaskarżonym postanowieniu referendarza, jak i postanowieniu referendarza z 16 maja 2018 r. oraz postanowieniu Sądu z 19 czerwca 2018 r. kilkakrotnie wskazywano podstawę prawną dającą możliwość wezwania wnioskodawcy do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy, tj. art. 255 ustawy p.p.s.a. Wbrew twierdzeniom skarżącego też obowiązek złożenia wniosku na urzędowym formularzy, w sposób właściwy wypełnionego posiada podstawę prawną, tj. art. 252 ustawy p.p.s.a. W kwestii żądań wnioskodawcy dotyczących przeprowadzenia przez Sąd dowodu z przesłuchania skarżącego na okoliczności dokonania ustaleń co do jego sytuacji materialnej, należy wyjaśnić, że nie mogły one odnieść skutku. Trzeba bowiem podkreślić, że brak jest podstaw prawnych do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd (w tym przypadku referendarz sądowy) nie jest wobec tego zobowiązany do czynienia jakichkolwiek ustaleń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Niezależnie od powyższego należy wyjaśnić, iż ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewiduje możliwości przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony (art. 106 § 3 ustawy p.p.s.a.). Stosownie do treści art. 255 i art. 256 pkt 2 ustawy jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie określone dokumenty źródłowe, których przykładowy katalog zawiera § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U.227.2245). Wymaga ponadto wyjaśnienia, że okoliczność istnienia między małżonkami rozdzielności majątkowej nie ma znaczenia dla postępowania w przedmiocie prawa pomocy. Okoliczność, że skarżący pozostaje z żoną we wspólnym gospodarstwie domowym oraz fakt posiadania na utrzymaniu dwóch niepełnoletnich córek, czyni niewiarygodnym oświadczenie skarżącego o braku wiedzy na temat sytuacji finansowej żony. Tym bardziej, że według oświadczenia skarżącego miesięczne wydatki rodziny wynoszą 3400 zł, a sam skarżący, według niego, nie uzyskuje żadnych dochodów (jedynie strata z działalności gospodarczej). Należy podzielić przy tym opinię skarżącego, że nie ma ustawowego obowiązku gromadzenia rachunków, faktur czy też innych wydatków potwierdzających wysokość poniesionych wydatków. Jak już wyżej jednak wskazano to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek wykazania swojej sytuacji materialnej, której istotnym elementem są wydatki. Skarżący inicjując postępowanie o przyznanie prawa pomocy powinien więc gromadzić takie dowody, tym bardziej, że już w pierwotnym wniosku z kwietnia 2018r. wykazywał te wydatki i już wówczas był wzywany do ich udokumentowania. Należy też podkreślić, że wcześniejsze postępowania z wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak tego chce skarżący, nie może stanowić argumentu przemawiającego za zwolnieniem strony od obowiązku zastosowania się do wezwania do uzupełnienia braków złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Powyższe stanowi konsekwencję konieczności uwzględnienia przez orzekającego, przy ustalaniu istnienia przesłanek prawa pomocy, aktualnej sytuacji życiowej i majątkowej osoby wnoszącej o przyznanie prawa pomocy. Podsumowując należy wskazać, że nieprzedstawienie żadnych z żądanych przez referendarza dokumentów obrazujących sytuację finansową skarżącego jak i dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej jego żony, uniemożliwiło ustalenie rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego, a zatem dokonanie oceny przesłanek przyznania prawa pomocy. W takich okolicznościach referendarz nie mógł opierać się jedynie na samych oświadczeniach złożonych przez skarżącego, bo nie przedstawiały one pełnego wiarygodnego stanu majątkowego wnioskodawcy. Z tych względów Sąd, działając na podstawie art. 260 § 1, § 2 i § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy p.p.s.a. utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego, o czym orzekł w sentencji postanowienia.