I SA/Ke 83/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Grabowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Artur Adamiec, Sędzia WSA Ewa Rojek, Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Adamczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi M. L. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenie należności składkowych uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z [...] znak [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) odmówił M.l. umorzenia należności na ubezpieczenie społeczne rolników w kwocie 786 zł, w tym na ubezpieczenie emerytalno-rentowe w kwocie 534 zł (należność główna za III kw. 2017 r.) na ubezpieczenie wypadkowo, chorobowe i macierzyńskie w kwocie 252 zł (należność główna za III kw. 2017 r.) W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że M.l. złożył wniosek o umorzenie składki ubezpieczeniowej w kwocie 786 zł., za III kwartał 2017 r. Wnioskujący powołał się na złą sytuację finansową spowodowaną mrozem, jaki miał miejsce w maju, w wyniku czego doszło do zniszczenia upraw (truskawki w 90%, drzewa owocowe, ziemniaki i częściowo zboża). Organ odwołując się do oświadczenia wnioskodawcy, że nie otrzymał odszkodowania z żadnej instytucji ubezpieczeniowej, bowiem uprawy nie były ubezpieczone zaznaczył, że wnioskodawca jako pobierający płatności był zobligowany do zawarcia umowy ubezpieczenia od ryzyka wystąpienia szkód spowodowanych przez powódź, suszę, grad, ujemne skutki przezimowania lub przymrozki wiosenne w stosunku do powierzchni upraw przynajmniej w 50%. Przyznane odszkodowanie w dużym stopniu zrekompensowałoby poniesione straty. Zobowiązany nie załączył też protokołu potwierdzającego poniesione straty, zaś ze złożonego przez niego wyjaśnienia wynika, że nie zgłaszał do Urzędu Gminy w Solcu-Zdroju wniosku o oszacowanie szkód z tytułu wiosennych przymrozków. Budzi to wątpliwość co do rzeczywistej powierzchni gruntów na której wystąpiły szkody. Decyzją znak: [...] z dnia [...] r. organ odmówił umorzenia wnioskowanej należności. Wyrokiem z 16 listopada 2017 r. sygn. akt I SA/Ke 542/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach uchylił wskazaną decyzję. Wykonując wyrok sądu organ dokonał ponownej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W dniu 29 grudnia 2017 r. została przeprowadzona wizytacja, która potwierdziła, że gospodarstwo o pow. 5,83 ha prowadzone jest na przeciętnym poziomie i nie odbiega od innych gospodarstw na tym terenie. W gospodarstwie znajduje się podstawowy sprzęt do uprawy ziemi, ciągnik. Ponoszone wydatki, które określił wnioskodawca to wydatki na zakup energii elektrycznej - 133,85 zł, opłata podatku rolnego- 79 zł (rata), roczna składka na ubezpieczenie budynków - 184 zł, roczna składka z tytułu OC rolnika - 44 zł, odpady komunalne- 18 zł (za III i IV kw. 2017 r.), zakup wody - 89,49 zł., zakup opału 2.520 zł., zakup paliwa do ciągnika rolniczego 1.860 zł, gaz przeciętnie miesięcznie 50 zł., żywność ok. 400 zł., wynajęcie kombajnu i prasy do prac polowych ok. 2.000 zł. Organ ustalił, że dochody jakie wnioskodawca może uzyskać z gospodarstwa rolnego, zgodnie z obwieszczeniem Prezesa GUS z 22 września 2017 r. kształtują się na poziomie 8.126,57 zł rocznie. W 2017 r. zobowiązany otrzymał dopłaty w łącznej kwocie 5.957,25 zł. Po analizie wydatków w zestawieniu z osiąganym dochodem, organ przyjął że stanowią one pewne obciążenie finansowe ale nie na tyle, aby zagrażały egzystencji wnioskodawcy. Z pisma Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w S.-Z. z [...] r. wynika, że zobowiązany z żoną M.l. w grudniu 2017 roku korzystał z pomocy finansowej w formie zasiłku celowego w kwocie 200 zł. Ponadto, co wynika ze złożonego w dniu 29 grudnia 2017 roku oświadczenia, zobowiązany korzystał z pomocy de minimis w rolnictwie polegającej na umorzeniu dwóch rat podatku rolnego na łączną kwotę 158 zł. Udzielona pomoc pozwoliła przynajmniej częściowo zażegnać przejściowo trudną sytuację finansową. Wnioskodawca korzystał ulg w postaci umorzenia składki ubezpieczeniowej (umorzono składkę wraz z odsetkami za III kw.1997 r., składki za okres od IV kw. 1997 r. do II kw. 1998 r., odsetki za III kw. 2000 r. oraz składkę za III kw. 2010 r.). Ponadto uwzględniając sytuację ekonomiczną udzielono mu ulgi w postaci rozłożenia zadłużenia na raty po 150 zł (układ ratalny z 17 lutego 2009 r znak: PT/B-411-90/2009), układ ten jest w trakcie realizacji. W ocenie organu umorzenie kolejnych należności nie może być obligatoryjną, zastępczą formą rozwiązywania problemów gospodarczych i finansowych. Z poczynionych w sprawie ustaleń wynika, że prowadząc od wielu lat produkcję rolniczą w odpowiednio wyposażonym gospodarstwie, zobowiązany może uzyskiwać dochody, zwiększone dopłatami Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, pozwalające na odroczenie terminu płatności bieżącej składki bądź spłatę zadłużenia w ratach, nie powodując nadmiernego pogorszenia swojej sytuacji materialnej. Układ ratalny jest bowiem adekwatną formą pomocy w pokonaniu przejściowych trudności finansowych. Organ wyjaśnił, że decyzje w przedmiocie umorzenia należności rozpatrywane są stosownie do postanowień art. 41 a ust.1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Określenie "ważny interes zainteresowanego" dający podstawę do udzielenia ulgi należy rozumieć jako zaistnienie szczególnych zdarzeń losowych, niezależnych od działań danej osoby, powodujących ograniczenie zdolności płatniczych jak również potwierdzenie jego szczególnie trudnej sytuacji bytowej, w której konieczność opłacenia należności zagrażałoby podstawom egzystencji. Nie oznacza to, że każdy wniosek musi być rozpatrzony pozytywnie. Przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie uwzględnia się także stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego KRUS, z których wypłacane są świadczenia wszystkim uprawnionym ubezpieczonym. Fundusz składkowy jest funduszem samofinansującym i środki na nim gromadzone przeznaczane są na wypłatę świadczeń z tytułu choroby lub wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym. Natomiast środki z funduszu emerytalno-rentowego przeznaczane są na wypłatę emerytur i rent rolniczych. W interesie społecznym zatem leży zapewnienie środków finansowych w tych funduszach na poziomie gwarantującym płynną wypłatę świadczeń. Ponadto umorzenie należności na funduszu emerytalno-rentowym następuje w oparciu o przepisy prawa unijnego dotyczące pomocy publicznej regulowanej przepisami rozporządzenia Komisji (UE) Nr 1408/2013 z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie zastosowania art. 107 i art. 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis w sektorze rolnym (Dz. Urz. UE L 352), które stanowią, że udzielanie korzyści finansowych w formie umorzeń lub ulg w spłacie należności z tytułu składek stanowią incydentalną pomoc w ustabilizowaniu przejściowo trudnej sytuacji ekonomicznej płatnika spowodowanej okolicznościami nadzwyczajnymi, noszącymi cechy czynników niezależnych od beneficjenta oraz istnieje pozytywna prognoza co do poprawy wyników prowadzonej produkcji rolniczej. Zastosowane już ulgi w spłacie składek mają w przypadku wnioskodawcy charakter powtarzającego się czynnika. Zdaniem organu argumenty, którymi uzasadniono wniosek o umorzenie należności składkowych, tj. poniesione straty w wyniku wystąpienia niekorzystnego zjawiska atmosferycznego - przymrozków wiosennych jak i bieżąca sytuacja ekonomiczna, miały wpływ na obniżenie możliwości płatniczych, jednak nie na tyle, aby uniemożliwiały uregulowanie należności składkowych w dogodnym układzie ratalnym, po złożeniu wniosku w tej sprawie. Dodatkowo organ zwrócił uwagę, że umorzenie składek nie jest korzystne dla wnioskodawcy i jego żony bowiem w przyszłości spowoduje obniżenie wysokości przyznanych świadczeń z tego ubezpieczenia. Na decyzję Prezesa KRUS M.l. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie składki zarzucił złą ocenę przez organ jego sytuacji materialnej. Zakwestionował stanowisko zawarte w decyzji, że jego sytuacja uzasadnia rozłożenie zaległości na raty. Wskazał, że realizowana przez niego spłata zadłużenia KRUS w ratach miesięcznych po 150 zł stanowi dla niego wielkie obciążenie. Podtrzymał twierdzenie, że jego problemy zdrowotne z kręgosłupem wymagają wydatków około 200 zł miesięcznie, z tym że sytuacja materialna, w tym spłata w formie ratalnej zaległości, nie pozwala na zakup leków. Stan zdrowia jego i żony nie pozwala na podjęcie zatrudnienia. Zarzucił, że organ proponuje układ ratalny, ale pomija, że na jego realizację trzeba mieć środki. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz.U.2016.1066) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. 2017.1369 ze zm.), określanej dalej jako "ustawa p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym związany, co do zasady, zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Na wstępie należy wskazać, że sprawa była rozstrzygana przez WSA w Kielcach, który wyrokiem z dnia 16 listopada 2017 r. sygn. akt I SA/Ke 542/17 uchylił poprzednią decyzję Prezesa KRUS, z uwagi na naruszenie przepisów, art. 8, art. 77 § 1, oraz art. 80 k.p.a. Zgodnie z art. 153 ustawy p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wiążą w sprawie organy których działanie, bezczynność, lub przewlekłe postępowanie było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba, że przepisy prawa uległy zmianie. Ocena prawna, o której stanowi wskazany przepis, może dotyczyć zarówno samej wykładni prawa materialnego i procesowego, jak i braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym istotnych okoliczności stanu faktycznego. Zarówno organ administracji, jak i sąd, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązane są zastosować się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku. W tak zakreślonych ramach prawnych sprawy Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie albowiem ocena legalności zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że organ odwoławczy nie wykonał w sposób prawidłowy zaleceń WSA w Kielcach co do dalszego postępowania w sprawie, czym naruszył przepis art. 153 p.p.s.a., a co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd uchylając rozstrzygnięcie wskazał na brak oceny zgromadzonego materiału dowodowego w zakresie ważnego interesu strony podnosząc, że analiza zdolności płatniczych zobowiązanego wymaga zawsze ustalenia aktualnej wysokości osiąganych dochodów oraz ponoszonych wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami i wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanego. Nie może budzić wątpliwości, że skarżący wnioskując o umorzenie należności powoływał się na ważny interes, wynikający trudnej sytuacji materialnej determinującej brak możliwości płatniczych, pogłębionej wystąpieniem zdarzenia losowego - klęski żywiołowej mrozu, który spowodował zniszczenie upraw truskawek, ziemniaków, zboża drzew owocowych. Wskazywał zatem na przesłankę umorzenia określoną w przepisie art. 41 a ust 1 pkt 1 u.u.s.r., zgodnie z którym organ może umorzyć w całości lub w części należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na wniosek zainteresowanego, w przypadkach uzasadnionych jego ważnym interesem, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Istnienie przesłanki ważnego interesu może uzasadniać sytuacja materialna wnioskodawcy i wynikająca z niej niemożność opłacania składek. Zatem obowiązkiem organu wynikającym z art. 77 § 1 k.p.a., jak wskazał WSA w wyroku z dnia 16 listopada 2017 r. I SA/Ke 542/17, było ustalenie możliwości płatniczych przez dokonanie analizy jego dochodów, wydatków oraz relacji między nimi. Ważny interes w umorzeniu należności ze względu na trudną sytuację zobowiązanego zachodzi bowiem wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty należności i jego sytuacją materialną istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego podstawowych potrzeb życiowych. Ustalenia i ocena organu, uwzględniając treść wniosku oraz wskazania WSA w Kielcach, winny zatem koncentrować się na zbadaniu, czy zapłata należności nie spowoduje zagrożenia dla możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych zobowiązanego. Powyższe wymagało dokonania i przedstawienia w uzasadnieniu decyzji szczegółowej analizy sytuacji finansowej wnioskodawcy, określenia źródła jego dochodów, wydatków niezbędnych dla egzystencji zobowiązanego i osób prowadzących gospodarstwo domowe oraz określenia relacji pomiędzy tymi wielkościami. Nie wystarcza, jak uczynił to organ, przedstawienie dochodów i wydatków zobowiązanego, ale konieczne jest ich zbilansowanie i wykazanie przez organ, czy po zaspokojeniu podstawowych dla egzystencji potrzeb dysponuje on środkami pozwalającymi na uregulowanie należności. Za przyjęciem wystąpienia ważnego interesu ubezpieczonego może bowiem przemawiać niemożność zapłacenia składek rozumiana jako absolutny brak środków na jej realizację albo też brak środków na zapłatę bez uszczuplenia podstawowych potrzeb życiowych. Ważny interes zobowiązanego może zachodzić zatem także wówczas, gdy wskutek niskich dochodów, sytuujących się na granicy minimum socjalnego, wnioskodawca nie jest w stanie pogodzić obowiązku spłaty należności z koniecznością zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Organ, jakkolwiek przedstawił zestawienie wydatków oraz wskazał źródła i wysokość przychodów nie ustalił i nie przedstawił w uzasadnieniu decyzji jakim dochodem według jego ustaleń dysponuje zobowiązany i na jakiej podstawie przyjął, że zapłata nie zagroziłaby egzystencji wnioskodawcy. Tylko zbadanie relacji między dochodem a niezbędnymi wydatkami pozwala na ustalenie, czy zachodzi przesłanka umorzenia określona w art. 41 a ust 1 pkt 1 u.u.s.r. Dokonując ustaleń w zakresie możliwości płatniczych zobowiązanego organ jest zobowiązany do rozpatrzenia zgodnie z art. 77 § 1 K.p.a., całego materiału dowodowego, nie może w sposób dowolny, nieweryfikowalny pomijać wskazywanych przez zobowiązanego okoliczności w tym ponoszonych wydatków, które mogą mieć wpływ na jego możliwości płatnicze. Skarżący w toku postepowania jako okoliczność mającą wpływ na jego sytuację materialną wskazywał na problemy zdrowotne, schorzenia kręgosłupa i związaną z tym konieczność ponoszenia wydatków na leczenie, których wysokość określił na około 200 zł.(pismo datowane na 29 grudnia 2017 r. k. 434 akt). Ponadto powoływał się na będący w trakcie realizacji układ ratalny z 17 lutego 2009 r., zgodnie z którym jest zobowiązany do spłaty rat po 150 zł miesięcznie. Okoliczności te mogą mieć niewątpliwie wpływ na ustalenia w zakresie możliwości płatniczych zobowiązanego. Skarżący odwoływał się do wystąpienia niekorzystnego zjawiska atmosferycznego zniszczenia upraw i ocena, czy okoliczności te mogły mieć wpływ na możliwości płatnicze i w jakim zakresie winna wynikać jednoznacznie z uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Stwierdzenie organu, że okoliczność ta miała wpływ na obniżenie możliwości płatniczych, ale nie na tyle by wykluczyć możliwość ratalnego uregulowania należności jest oceną dowolną, nieweryfikowalną, przez co narusza zasady określone w art. 80 K.p.a. Należy zauważyć, że przedmiotem wniosku było umorzenie należności składkowych i ten rodzaj ulgi winien być przedmiotem oceny. Ponadto ustalenie o możliwości skorzystania ze spłaty w formie nowego układu ratalnego musi opierać się na konkretnych podstawach wskazujących, że sytuacja materialna skarżącego pozwoli na realizację układu. Sytuacja podmiotu ubiegającego się o umorzenie zaległości, winna być oceniana na dzień wydania przez KRUS decyzji i nie może mieć istotnego znaczenia ewentualna możliwości pomniejszenia szkody przez ubezpieczenie upraw, które nie miało miejsca. Podkreślenia wymaga, że rozważenie interesu strony postępowania musi być wyrażone jednoznacznie i znaleźć powinno wyraz w uzasadnieniu decyzji, tak aby wyjaśnić zobowiązanemu sposób rozumowania organu oraz umożliwić ewentualną kontrolę sądową rozstrzygnięcia opartego na uznaniu administracyjnym. Postępowanie w sprawie umorzenia należności jest inicjowane na wniosek zobowiązanego i w jego też interesie leży podanie do wiadomości organu wszystkich okoliczności sprawy przemawiających za zrezygnowaniem z należności. Nie oznacza to jednak, że cały ciężar dowodowy w sprawach o umorzenie został przeniesiony wyłącznie na zobowiązanego. Spoczywa on nadal także na organach prowadzących postępowanie, które powinno być prowadzone w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych wedle zasady z art. 8 K.p.a. oraz zasad z art. 7, art. i 77 § 1 K.p.a. Skoro zobowiązany wskazuje na okoliczności, które mogą mieć znaczenie dla ustalenia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego organ okoliczności te jest zobligowany ocenić a wynik oceny przedstawić w uzasadnieniu decyzji. Należy zauważyć, że ważny interes zobowiązanego nie powinien być rozumiany jako sprzeczny z interesem KRUS, ocenianym w kontekście stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Nie można bowiem tracić z pola widzenia takiej sytuacji, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, co nie jest zgodne z interesem tego obywatela, ani też z interesem publicznym. Nie jest zasadne pozbawienie zobowiązanego wszelkiej możliwości wyjścia z trudnej sytuacji życiowej w celu doprowadzenia do zapłaty choćby części zaległej należności. Odmowa umorzenia należności powodująca narastanie zadłużenia, zniechęca do podjęcia starań o powrót do samodzielnej egzystencji, pogrąża w nieodwracalnym ubóstwie i bezradności oraz zmusza do korzystania z pomocy społecznej, co – jak wskazano wyżej – nie jest zgodne z interesem publicznym. Wypaczeniem stosowania instytucji umorzenia składek jest stanowisko, że składki powinny być za wszelką cenę ściągane z uwagi na stan finansów KRUS, podczas gdy prawodawca wyraźnie wskazuje, że granicą, której przekraczać nie wolno jest doprowadzenie do niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych zobowiązanego. Organ powinien zatem w każdym przypadku koncentrować się na sprawdzeniu, czy interes zainteresowanego nie zostałby naruszony, w sytuacji gdyby spłata zadłużenia spowodowała zagrożenie dla jego egzystencji. (por. wyrok NSA z 13 października 2017 r. sygn. akt II GSK 179/16 dostępny orzeczenia.nsa.gov.pl.). Rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni powyższe uwagi, rozważy i oceni materiał dowodowy w aspekcie unormowania art. 41a ust 1 pkt 1 u.u.s.r. przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. W związku z wnioskiem zawartym w skardze o ewentualne umorzenie należności należy wyjaśnić, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności ma charakter uznaniowy, a to oznacza, że sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia. O uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzyga organ administracji i rozstrzygnięcie co do umorzenia przedmiotowych należności należy do wyłącznej kompetencji organu. Sąd nie stosuje prawa materialnego a tylko w przypadku stwierdzenia naruszenia prawa może wyeliminować zaskarżoną decyzję z obrotu prawnego. Z powyższych względów wniosek w tym zakresie nie może być przedmiotem rozstrzygnięcia przez Sąd. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c., orzeczono jak w sentencji wyroku.