II SA/Ke 1148/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Ziomek, Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.), Asesor WSA Agnieszka Banach, Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Adamczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi M.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...], po rozpatrzeniu odwołania M.P. od wydanej z upoważnienia Burmistrza Miasta i Gminy decyzji z [...], odmawiającej M.P. przyznania świadczenia w formie zasiłku pielęgnacyjnego z tytułu niepełnosprawności dla dziecka poniżej 16 roku życia, wnioskowanego na A. O., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 2 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium podało, że małoletnia A. O. ma 14 lat, legitymuje się orzeczeniem zaliczającym ją do osób niepełnosprawnych na okres do 10 kwietnia 2021 r. Zatem została spełniona przesłanka z art. 3 pkt 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U.2018.2220 ze zm.), dalej ustawa o świadczeniach rodzinnych, dotycząca sytuacji osoby, której przysługuje zasiłek pielęgnacyjny. Ze znajdującego się w aktach sprawy postanowienia Sądu Rejonowego w Zabrzu z 17 kwietnia 2019 r., sygn. akt III Nsm 1392/18 wynika, że w sprawie o umieszczenie w rodzinie zastępczej, Sąd ten postanowił w trybie zabezpieczenia pieczę nad małoletnią A.O. powierzyć M. i W. małżonkom P. do czasu prawomocnego zakończenia postępowania. Jednocześnie Sąd upoważnił M. i W. małżonków P. do podejmowania decyzji w sprawie leczenia małoletniej, w tym wyrażenia zgody na jej wyjazd i leczenie w Uzdrowisku Busko-Zdrój S.A. Następnie organ odwoławczy podał, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy rozróżnia pieczę zastępczą od opieki prawnej. Skoro więc piecza zastępcza i opieka prawna są dwiema różnymi instytucjami prawnymi, a w definicji dziecka określonej w art. 3 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest wymieniona piecza zastępcza, to nie została spełniona jedna z przesłanek niezbędnych do przyznania prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Z akt sprawy nie wynika także, aby małoletnia była przysposobiona lub w jej sprawie toczyło się postępowanie o przysposobienie. Odnosząc się do opisanego wyżej orzeczenia sądowego, Kolegium wskazało, że M. i W.P. mają obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad A.O., a pozostałe obowiązki i prawa wynikające z władzy rodzicielskiej należą do rodziców dziecka. Rodzinie zastępczej przysługują przy tym świadczenia przewidziane w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję M.P. podniosła, że Kolegium co prawda uznaje, że małoletniej A. O. przysługuje zasiłek pielęgnacyjny, ale nie może być on wypłacony, gdyż skarżąca nie jest jeszcze opiekunem prawnym dziecka. Zdaniem autorki skargi jest to stwierdzenie bardzo kontrowersyjne, gdyż Sąd Rejonowy w Zabrzu postanowieniem z 17 kwietnia 2019 r. upoważnił ją i jej męża do podejmowania decyzji w sprawie leczenia małoletniej. Ponieważ leczenie wiąże się z ponoszeniem wydatków na rehabilitację i innych kosztów związanych z leczeniem orzeczonej niepełnosprawności, to wydana decyzja jest krzywdząca. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Jej przedmiotem była decyzja utrzymująca w mocy odmowę przyznania M.P. zasiłku pielęgnacyjnego wnioskowanego na niepełnosprawne dziecko A. O. Jako przyczynę odmowy organ wskazał fakt niespełniania przez wnioskującą o przyznanie tego zasiłku skarżącą, będącą krewną 14-letniej A.O., warunku mającego wynikać z treści art. 3 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegającego na niemieszczeniu się wspomnianej A. O. w żadnej z kategorii wymienionych w tym przepisie, definiującym pojęcie dziecka na gruncie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Choć więc przepis art. 3 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w ogóle nie definiuje osób, które mogą wystąpić o przyznanie niepełnosprawnemu dziecku zasiłku pielęgnacyjnego, o jakim mowa w art. 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organy obu instancji przy pomocy przepisu definiującego na gruncie tej ustawy dziecko, w istocie zdefiniowały osoby, które mogą o taki zasiłek występować, eliminując z tego kręgu osoby, którym powierzono pieczę zastępczą nad małoletnią niepełnosprawną. Organy wyjaśniły bowiem, że dziecko w rozumieniu ustawy oznacza dziecko własne, małżonka, przysposobione oraz dziecko, w sprawie którego toczy się postępowanie o przysposobienie, lub dziecko znajdujące się pod opieką prawną, podczas gdy A.O. do żadnej z tych kategorii się nie zalicza. Z rozumowaniem takim nie można się zgodzić. Na wstępie należy zauważyć, że w niniejszej sprawie nie chodziło o ocenę kwalifikacji małoletniej A.O. do kategorii osób, którym przysługuje zasiłek pielęgnacyjny (gdyż posiadanie przez nią takiej kwalifikacji było w sprawie niewątpliwe, również w ocenie organu II instancji), ale o to, czy M.P. była uprawniona do występowania w imieniu małoletniej A. O. o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego. Przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych nie precyzują wprost, kto jest uprawniony do złożenia wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego dla niepełnosprawnego dziecka w wieku poniżej 18 lat. W celu odpowiedzi na to pytanie należy sięgnąć do regulacji zawartych w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym dotyczących różnych form reprezentacji małoletnich w wieku powyżej 13 i poniżej 18 lat, a więc takich jak A. O., którzy nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych (art. 10, 11 i 15 k.c.), przez co w postępowaniu administracyjnym muszą działać przez swych przedstawicieli ustawowych (argument z art. 30 § 2 kpa). Ze względu na prawidłowo i ciągle aktualnie w dacie wyrokowania ustaloną sytuację prawną skarżącej, ukształtowaną postanowieniem Sądu Rejonowego w Zabrzu z dnia 17 kwietnia 2019 r., III Nsm 1392/18 (notatka urzędowa z 22 stycznia 2020 r. – k. 19a), szczególne znaczenie dla rozstrzygnięcia miały przepisy k.r.o. dotyczące pieczy zastępczej. Jak wynika bowiem z przywołanego postanowienia, skarżącej M. P. i jej mężowi W. P. została w trybie zabezpieczenia powierzona piecza nad małoletnią A. O., do czasu prawomocnego zakończenia postępowania o umieszczenie jej w rodzinie zastępczej. Równocześnie Sąd Rejonowy w Zabrzu upoważnił M. i W. małżonków P. do podejmowania decyzji w sprawie leczenia małoletniej A. O., w tym wyrażenia zgody na jej wyjazd i leczenie w Uzdrowisku Busko-Zdrój S. A., a w pozostałym zakresie, tj. co do wniosku o ustanowienie M. i W. małżonków P. rodziną zastępczą do czasu prawomocnego zakończenia postępowania – ich wniosek oddalił z powodu nie przedłożenia dokumentów potwierdzających ich kwalifikację na rodzinę zastępczą. Z treści art. 112¹§ 1 pkt 1 k.r.o. wynika, że obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad dzieckiem umieszczonym w pieczy zastępczej, jego wychowania i reprezentowania w tych sprawach, a w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb, należą między innymi do rodziny zastępczej. Należy też zauważyć, że zgodnie z art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r.o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U.2019.1111 t.j.), rodzina zastępcza jest jedną z form rodzinnej pieczy zastępczej. Oznacza to, że tymczasowe, dokonane w trybie zabezpieczenia powierzenie takiej pieczy zastępczej M. P. w postanowieniu Sądu Rejonowego w Zabrzu z 17 kwietnia 2019 r., III Nsm 1392/18 oraz odmowa ustanowienia jej - również tymczasowo w trybie zabezpieczenia - rodziną zastępczą świadczy o tym, że tylko forma realizacji tej pieczy nie została jeszcze w tamtej sprawie określona, ale przesądzone zostało, że pieczę tę M.P. może wykonywać wobec małoletniej A. O. do czasu prawomocnego zakończenia postępowania w sprawie III Nsm 1392/18 Sądu Rejonowego w Zabrzu. Nie może być zdaniem Sądu wątpliwości, że dochodzenie świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie potrzeb dziecka, obejmuje również dochodzenie zasiłku rodzinnego, skoro zgodnie z art. 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek taki przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością, między innymi niepełnosprawnego dziecka, do samodzielnej egzystencji. Potrzeby takiego dziecka, jak A. O., z pewnością bowiem obejmują zapewnienie jej opieki i pomocy innej osoby w związku ze stwierdzoną orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o niepełnosprawności w Kielcach z 3 lipca 2019 r. niepełnosprawnością A. O. W wypadku bowiem niepełnosprawnego dziecka w wieku poniżej 16 lat, zgodnie z art. 16 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zasiłek pielęgnacyjny przysługuje bez względu na stopień niepełnosprawności, którego w wypadku takich dzieci się nie określa (art. 4a ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych Dz.U.2019.1172 t.j. ze zm.) oraz mimo braku orzeczenia o konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością dziecka do samodzielnej egzystencji, pod warunkiem, że z orzeczenia o niepełnosprawności dziecka wynika, że wymaga ono stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (art. 6b ust. 3 pkt 8 powołanej ustawy o rehabilitacji zawodowej - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2017 r., I UK 198/16)), co ma miejsce w niniejszej sprawie (wspomniane orzeczenie o niepełnosprawności k. 3 akt administracyjnych). Skoro więc właściwy sąd powierzył w trybie zabezpieczenia, które w dalszym ciągu jest aktualne ze względu na niezakończenie postępowania w sprawie III Nsm 1392/18 Sądu Rejonowego w Zabrzu (notatka urzędowa z dnia 22 stycznia 2020 r. k. 19a) pieczę nad małoletnią A.O. między innymi M. P., a zgodnie z art. 112¹ § 1 pkt 1 k.r.o. w ramach takiej bieżącej pieczy mieści się obowiązek i prawo wychowania i reprezentowania dziecka w szczególności w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie potrzeb niepełnosprawnego dziecka, a zasiłek pielęgnacyjny do tego rodzaju świadczeń należy, to nie może być wątpliwości, że skarżąca M.P. była uprawniona do wnioskowania o przyznanie dla małoletniej A. O. przedmiotowego zasiłku pielęgnacyjnego, a odmowa jego przyznania z powodu braku po stronie wnioskodawczyni przymiotu opiekuna prawnego w rozumieniu definicji dziecka zawartej w art. 3 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych - była wadliwe. Poza przedstawionymi wyżej wątpliwościami co do możliwości oceniania uprawnień osoby wnioskującej w imieniu małoletniego, niepełnosprawnego dziecka o zasiłek pielęgnacyjny przez pryzmat definicji dziecka zawartej w art. 3 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, należy dodać, że – wbrew poglądowi wyrażonemu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji - przepis ten nie wyłącza z kręgu osób uprawnionych do wnioskowania o zasiłek pielęgnacyjny dla niepełnosprawnych dzieci osób, którym powierzono wykonywanie bieżącej pieczy nad dzieckiem w trybie art. 112¹ § 1 pkt 1 k.r.o. Przepis art. 3 pkt 4 ustawy operuje bowiem pojęciem dziecka znajdującego się pod opieką prawną, które to pojęcie, niewystępujące ani w kodeksie rodzinnym i opiekuńczy, ani też w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r.o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U.2019.1111 t.j.), rozumiane sensu largo, obejmuje inne jeszcze oprócz opieki nad małoletnim uregulowanej w art. 145 i n. k.r.o., prawne formy wykonywania praw i obowiązków małoletniego w jego imieniu, przewidziane w systemie prawa. Jak to już wyżej wyjaśniono, z pewnością wśród tych form opieki sensu largo, uprawniających do występowania o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego niepełnosprawnemu dziecku w wieku do 16 lat, mieści się opieka sprawowana przez osobę, której powierzono we właściwym trybie pieczę zastępczą, o jakiej mowa w art. 112¹ i n. k.r.o. Uwzględniając powyższe rozważania Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję jako wydaną z naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 16 ust. 2 w zw. z art. 3 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegającym na wadliwej wykładni i w konsekwencji niezastosowaniu tych przepisów w niniejszej sprawie. Rozpoznając sprawę ponownie organ II instancji rozpatrzy wniosek M.P.o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego na rzecz pozostającej obecnie pod jej tymczasową pieczą zastępczą niepełnosprawnej, małoletniej A. O., po ustaleniu aktualnego w dacie orzekania statusu tej pieczy. Organ weźmie przy tym pod uwagę przedstawioną powyżej wykładnię prawa materialnego.