II SA/Ke 17/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Teresa Kobylecka, Sędziowie Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal,, Sędzia WSA Beata Ziomek (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Katarzyna Tuz-Stando, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 26 stycznia 2012r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. Decyzją z dnia [...] znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania A.S., utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Wójta Gminy P. decyzję Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej (GOPS) w P. z dnia [...] znak: [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego określonych decyzjami z dnia [...] znak: [...]. Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia 28.04.2011r. A. S. zwrócił się do GOPS w P. o umorzenie powyższego zadłużenia wynoszącego w sumie 12.950 zł wraz z odsetkami w kwocie łącznej 850,10 zł, powołując się na swoją trudną sytuacje finansową. Podał, że leczy się odwykowo, nigdzie nie pracuje, nie użytkuje też gospodarstwa rolnego, którego jest wspówłaścicielem. Opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] organ I instancji, powołując w podstawie prawnej art. 12. ust. 1 i 2 oraz art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009r., Nr 1, poz. 7 ze zm.), uznał, że nie ma podstaw do uwzględnienia wniosku A. S.. W odwołaniu od tej decyzji A. S. podniósł, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, podjął leczenie odwykowe, w związku z którym pozostaje na zwolnieniu chorobowym. Z osiąganego z tego tytułu zasiłku chorobowego opłaca składki KRUS i tylko niewielka kwota pozostaje mu na leczenie i utrzymanie. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymując w mocy decyzję organu I instancji wskazało na uznaniowy charakter decyzji wydawanych na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ustaliło, że A. S., ur. 3.07.1961r., prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, na dochód którego w okresie od 8.02.2011r. do 12.05.2011r. składał się zasiłek chorobowy z KRUS w wysokości 572 zł. Wnioskodawca jest również współwłaścicielem gospodarstwa rolnego o pow. 2,54 ha przeliczeniowych, podjął leczenie odwykowe i nie ma orzeczonego stopnia niepełnosprawności. Powyższe uzasadnia zdaniem Kolegium wniosek, że sytuacja życiowa A. S. pozwala na podjęcie pracy. Jest on bowiem osoba zdrową – nie ma orzeczonego stopnia niepełnosprawności, w wieku aktywności zawodowej, może więc podjąć pracę w swoim gospodarstwie rolnym. Jego oświadczenie, że nie użytkuje gospodarstw rolnego, jako obiektywnie nieuzasadnione nie zasługuje zdaniem organu na uwzględnienie. Ponadto wnioskodawca może wydzierżawić swoje gospodarstwo rolne osiągając z tego tytułu dochód. Czasowe przebywanie na zasiłku chorobowym nie pozbawia strony możliwości podjęcia pracy w przyszłości i spłaty zadłużenia. Jego umorzenie na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy powinno mieć natomiast miejsce tylko wtedy gdy sytuacja dochodowa i rodzinna zobowiązanego uniemożliwia mu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Organ odwoławczy podkreślił przy tym, za organem I instancji, że obowiązek dostarczania środków utrzymania własnym dzieciom jest ustawową powinnością każdego rodzica. Kolegium wskazało ponadto, że odmowa umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego nie przekreśla jego prawa do ubiegania się o umorzenie tych należności w przyszłości. Poza tym na wniosek strony organ może odroczyć termin spłaty zobowiązania lub rozłożyć ja na raty, ewentualnie zwolnić z naliczania odsetek. W skardze na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego A. S. zarzucił organom wydanie decyzji w oparciu o nieobiektywną ocenę jego sytuacji i z przekroczeniem granic uznania administracyjnego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1, art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania jeżeli mogły one mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Wychodząc z tak zakreślonych granic kognicji Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a.). Materialnoprawną podstawą orzekania w niniejszej sprawie był art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Stosownie do jego treści organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Regulacja powyższa wskazuje zatem, że nie każdy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych należności. Ustawodawca dopuścił bowiem możliwość zaniechania obciążania dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu w przypadkach uzasadnionych warunkami materialnymi i rodzinnymi osoby zobowiązanej. Ustawodawca używając zwrotu "może umorzyć" przesądził, że decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwość wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. O tym, czy kwota świadczenia powinna być np. umorzona w całości, w części, czy też nie, rozstrzyga organ, który wydał decyzję w ramach tzw. "uznania administracyjnego". Organ ten ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji dochodowej i rodzinnej zobowiązanego. O tym jaka ma być treść wydawanej decyzji decyduje wyobrażenie organu o celowości wydania decyzji konkretnej treści. Jednocześnie decyzja taka nie podlega kontroli sądowej z punktu widzenia owej celowości (por.: I. Bogucka, "Państwo prawne a problem uznania administracyjnego", Państwo i Prawo 1992 r., z. 10, s. 32 i nast.). Nie może to jednak oznaczać "dowolności" organu wyrażonej w podjętej decyzji i wyłączenia decyzji uznaniowych spod kontroli sądowej. Kontrola ta jest jednak ograniczona i sprowadza się do oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył on zasady swobodnej oceny dowodów (por. wyrok NSA z dnia 8 maja 2002r. sygn. SA/Sz 2548/00). Kontrola sądu dotyczy więc prawidłowości postępowania organu administracji, poprzedzającego wydanie decyzji. W szczególności polega ona na sprawdzeniu, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy administracji w przepisach art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Oceniając zaskarżoną decyzję, jak i decyzję organu I instancji, w świetle przedstawionych powyżej regulacji, Sąd doszedł do przekonania, iż organy obu instancji nie przeprowadziły wyczerpującej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i nie dokonały wnikliwej analizy sytuacji majątkowej oraz rodzinnej skarżącego w kontekście przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy. Przesłanki te powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, zwłaszcza, że w niniejszej sprawie, decyzje dotyczyły sfery elementarnych potrzeb skarżącego, tj. posiadania środków niezbędnych do życia. Organy winny zatem przekonać wnioskodawcę, iż nie ma racji twierdząc, że nie jest w stanie spłacić należności i jednocześnie wskazać, jakie możliwości w tym zakresie strona realnie posiada. Zaskarżona decyzja, a zwłaszcza decyzja organu I instancji, wyraźnie akcentuje obligatoryjny charakter zobowiązań alimentacyjnych rodziców w stosunku do dzieci. Podkreślić jednak należy, że ustawodawca otwierając, poprzez ustanowienie regulacji z art. 30 ust. 2 ustawy możliwość umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie uzależnił jej od oceny postawy zobowiązanego względem jego obowiązku alimentacyjnego. Dlatego, odmowa umorzenia nie może być dokonywana przez pryzmat naganności tego postępowania, ponieważ z woli ustawodawcy o umorzenie może się ubiegać i je uzyskać każdy dłużnik alimentacyjny niezależnie od tego w jakich okolicznościach i z jakich przyczyn stał się dłużnikiem alimentacyjnym. Podkreślić należy, iż na sytuację dochodową dłużnika składają się nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochody, ale także i inne okoliczności, np. stan zdrowia i możliwości uzyskania dochodu. Są to kwestie istotne, bowiem działając w ramach uznania administracyjnego, organ winien rozważyć czy sytuacja dłużnika zmusza go rzeczywiście do wystąpienia o umorzenie długu i umorzenie to uzasadnia, czy też nie czyni on żadnych starań, aby dług spłacić, choć mógłby tego dokonać. Z kolei na sytuację rodzinną dłużnika składa się ustalenie czy prowadzi samodzielnie gospodarstwo, czy też wspólnie z innymi osobami bliskimi, czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (por. wyrok NSA z dnia 21 października 2008r., sygn. akt I OSK 1685/07). We wniosku z dnia 28.04.2011r. skarżący podniósł, że aktualnie leczy się odwykowo. Kolegium rozstrzygając w niniejszej sprawie przyjęło, że wnioskodawca jest osobą zdrową, albowiem nie ma orzeczonego stopnia niepełnosprawności. Trzeba jednak zauważyć, iż brak orzeczenia o niepełnosprawności nie oznacza w każdym przypadku, że dana osoba jest na tyle zdrowa, aby mogła podjąć zatrudnienie. Zgromadzony materiał dowodowy świadczy natomiast o tym, że organ pominął i nie odniósł się do zawartej w karcie informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia 15 kwietnia 2011r. informacji dotyczącej trudności skarżącego w chodzeniu oraz adnotacji w sporządzonej przez pracownika socjalnego karcie informacyjnej z dnia 25 maja 2011r., z której wynika, że skarżący ma problemy z chodzeniem i wymaga stałej pomocy lekarskiej. Nie można zatem uznać, iż organy należycie wyjaśniły sytuację zdrowotną skarżącego. W omawianej sprawie organy nie ustaliły, czy osiągany przez skarżącego dochód, na który składał się w dniu złożenia wniosku tj. 28 kwietnia 2011r.: zasiłek chorobowy w kwocie 10zł za każdy dzień niezdolności do pracy, pobierany w okresie od 8.02.2011r. do 12.05.2011r. oraz dochód uzyskiwany z tytułu współwłasności gospodarstwa rolnego o powierzchni 2,5475ha przeliczeniowych w kwocie 262,89zł, zapewni mu minimum egzystencji i pozwoli jednocześnie na spłatę istniejącego zadłużenia. I wreszcie, czy dokonanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pozwoli na samodzielne zaspokojenie swoich niezbędnych potrzeb i życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Z oświadczenia znajdującego się w aktach organu I instancji (k. 15) wynika, że przedmiotowe gospodarstwo rolne zostało wydzierżawione, lecz skarżący nie uzyskuje z tego tytułu żadnych dochodów. Organ odwoławczy wskazał, że skarżący może podjąć pracę w swoim gospodarstwie rolnym lub je wydzierżawić osiągając z tego tytułu dochód. Nie ustalił jednak z kim skarżący jest współwłaścicielem tego gospodarstwa, jaki był powód oddania gruntu w dzierżawę bez żadnego ekwiwalentu, dlaczego go nie użytkuje i czy realnie ma możliwość jego użytkowania lub wydzierżawienia. Dodatkowo należy zwrócić uwagę na fakt, iż w toku postępowania administracyjnego organy winny również respektować zasadę uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. W orzecznictwie podkreśla się, iż nie jest dopuszczalne wyjście z założenia, że interes społeczny przewyższa swą rangą interes prywatny. Interes publiczny nie powinien być rozumiany, jako sprzeczny z indywidualnym interesem obywatela. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (por. wyrok NSA z dnia 25 czerwca 2003r., sygn. III SA 3118/01). Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ I instancji przeprowadzi postępowanie administracyjne mając na uwadze przedstawione wyżej wywody i eliminując dotychczas popełnione uchybienia. W szczególności ustali, czy stan zdrowia skarżącego w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego rzeczywiście pozwala mu na podjęcie zatrudnienia, a także wyjaśni kwestię możliwości użytkowania lub odpłatnego wydzierżawienia przez skarżącego gospodarstwa rolnego, którego jest współwłaścicielem. Organ ustali ponadto, czy ewentualne dochody uzyskiwane w przyszłości przez skarżącego, po potrąceniu należności wobec funduszu alimentacyjnego, pozwolą mu na zaspokojenie podstawowych potrzeb i życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Przedstawione powyżej argumenty uzasadniają wniosek, iż organy orzekające w niniejszej sprawie nie oceniły należycie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności naruszając art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., co przesądza o konieczności wyeliminowania zaskarżonych decyzji z obrotu prawnego. Wymienione wyżej naruszenia prawa procesowego, jako że miały wpływ na wynik sprawy, spowodowały konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. Ponieważ uchybienia te dotyczą także rozstrzygnięcia organu I instancji, Sąd uznał za niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy uchylenie także, w oparciu o art. 135 p.p.s.a., decyzji z dnia [...] Orzeczenie zawarte w pkt II wyroku oparto o przepis art. 152 p.p.s.a.