II SA/Ke 187/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sylwester Miziołek, Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.), Sędzia WSA Beata Ziomek, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Urszula Opara, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 czerwca 2016r. sprawy ze skargi A. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane uchyla zaskarżoną decyzję. Jak wynika z przedstawionej Sądowi decyzji z [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania A. T. od decyzji wydanej z up. Prezydenta Miasta znak: [...] z dnia [...] (znak i data decyzji zostały błędnie podane przez organ odwoławczy) orzekającej: I. uznanie za nienależnie pobrane przez A. T. świadczenia w formie: 1. świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane na D.T. w okresie od 1.10.2014 r. do 30.09.2015 r. w kwocie po 250,00zł miesięcznie, II zwrot nienależnie pobranego świadczenia 1. zwrot świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego na osobę uprawnioną D.T. w łącznej kwocie 2.750,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dnia spłaty, na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa uchyliło zaskarżoną decyzję i w to miejsce orzekło o uznaniu za świadczenia nienależnie pobrane przez A.T. wysokości 2.750,00zł, świadczenia z funduszu alimentacyjnego, przyznane osobie uprawnionej D.T. w okresie od 1.10.2014 r. do 30.09.2015 r. w kwocie po 250 zł miesięcznie. W uzasadnieniu organ odwoławczy podał, że Prezydent Miasta decyzją znak: [...] z [...] orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane przez A.T. świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego na D. T. w okresie od 1.10.2014 r. do 30.09.2015 r. W motywach tego rozstrzygnięcia organ I instancji podniósł, że uzyskał informację, że D.T. był uczniem Zasadniczej Szkoły Zawodowej do 17 października 2014 r. co oznacza, że nie przysługiwały mu świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1.11.2014 r. do 30.09.2015 r. Rozpatrując odwołanie A. T. od powyższej decyzji Kolegium podało, że wnioskiem z 28 sierpnia 2014 r. A. T. wystąpiła do organu samorządu terytorialnego o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na D.T. ur. [...], uczęszczającego do Zasadniczej Szkoły Zawodowej. Po rozpatrzeniu niniejszego wniosku organ I instancji decyzją z 16 września 2014 r. przyznał A. T. świadczenie z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną do ukończenia 18 roku życia, tj. na D. T., w kwocie 250,00zł miesięcznie na okres od 1.10.2014 r. do 31.10.2014 r. Dalej Kolegium podało, że z zaświadczenia Dyrektora Zespołu Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Suchedniowie z 20 października 2015 r. wynika, że D.T. był uczniem I klasy Zasadniczej Szkoły Zawodowej do 17 października 2014 r. Zatem był uczniem tej szkoły na dzień 16 września 2014 r. t.j. w dacie wydania decyzji przyznającej świadczenia z funduszu na ww. osobę uprawnioną. O fakcie tym organ I instancji nie został powiadomiony przez wnioskodawczynię lecz w wyniku podjętych z urzędu działań wyjaśniających. Organ odwoławczy wskazał, że z załączonego do odwołania zaświadczenia Wojewódzkiego Komendanta Ochotniczych Hufców Pracy wynika, że Da. M. T.był uczestnikiem projektu "Pomysł na siebie" realizowanego od 1.10.2014 r. do 31.12.2015 r. wspófinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego, zawierającego formę wsparcia w postaci kwalifikacyjnego kursu zawodowego stanowiącego formę realizacji obowiązku nauki, zgodnie z § 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 lipca 2012 w sprawie (...) przypadków w jakich osoba, która ukończyła gimnazjum, może spełniać obowiązek nauki przez uczęszczanie na kwalifikacyjny kurs zawodowy . Mając powyższe na uwadze Kolegium stwierdziło, że wskazany kurs zawodowy nie jest szkołą publiczną czy niepubliczną w rozumieniu art. 9 ustawy z 7 września 1991 r o systemie oświaty (Dz. U. z 2004r, poz. 2572), a zatem i w świetle art. 2 pkt 13 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Ponadto w żadnej z tych szkół nauka nie trwa rok, a m.in. do 2,5 roku lub 3 lata. W ocenie organu II instancji skoro osoba uprawniona do alimentów, tj. D. T., poczynając od 18 października 2014 r. do końca okresu świadczeniowego t.j. do 30.09.2015 r. nie kontynuował nauki w szkole, o jakiej mowa w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, to nie spełniał przesłanek uprawniających do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Następnie organ odwoławczy zauważył, że rozstrzygając w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane organ nie jest zobligowany do badania świadomości strony co do tego, czy wypłacane świadczenia pobierała zgodnie z przepisami prawa, ale wyłącznie czy ziściły się przesłanki wskazane w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Z kolei uzasadniając wydania rozstrzygnięcia na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa Kolegium wskazało, że bez uprzedniego orzeczenia o nienależnie pobranych świadczeniach, przedwczesnym pozostaje orzeczenie jedną decyzją o zwrocie tych świadczeń. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję A. T., domagając się jej uchylenia, zarzuciła naruszenie: 1. przepisów postępowania dowodowego polegającego na dokonaniu błędnej oceny stanu faktycznego odnośnie uprawnień jej dzieci względem prawa dla uzyskania świadczeń objętych zaskarżoną decyzją, 2. art.9 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że D.T. nie realizował pomiędzy 1 października 2014 r., a 30 września 2015 r. obowiązku szkolnego, 3. art. 2 pkt 7a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że świadczenie zostało pobrane w sposób nienależny. W uzasadnieniu skarżąca zarzuciła, że dokonana przez Kolegium wykładnia art. 9 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nie uwzględnia treści art. 16 ust. 6c pkt 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.), a w konsekwencji również z § 4 pkt rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej w sprawie przypadków, w jakich do publicznej lub niepublicznej szkoły dla dorosłych można przyjąć osobę, która ukończyła 16 albo 15 lat, oraz przypadków, w jakich osoba, która ukończyła gimnazjum, może spełniać obowiązek nauki przez uczęszczanie na kwalifikacyjny kurs zawodowy z dnia 16 lipca 2012 r. (Dz.U. z 2012 r. poz. 857). Skarżąca stwierdziła, że ponieważ D.T. uczęszczał na kwalifikacyjny kurs zawodowy to jest to równoznaczne z realizacją obowiązku nauki w szkole w rozumieniu art.9 ust. 1 ustawy. Interpretacja przyjęta przez organ narusza zasadę równości wobec prawa to jest osoba realizująca obowiązek nauki przez uczęszczanie na kwalifikacyjnym kursie zawodowym jest traktowana w sposób odmienny niż osoba realizująca ten obowiązek w innych formach. Wolą ustawodawcy było przyznanie świadczeń osobom uczącym się, co ma miejsce również w niniejszym wypadku, gdyż nie budzi wątpliwości, że wnioskodawca realizuje obowiązek nauki, co wynika z przedłożonego zaświadczenia. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, lecz z innych przyczyn niż w niej podano. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012, poz. 270 ze zm.), dalej "p.p.s.a." wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności decyzji administracyjnych sprawowana jest w granicach sprawy, a rozstrzygając o zasadności skargi sąd nie jest związany jej zarzutami ani wnioskami oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja nie może się ostać w obrocie prawnym z powodu naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. Na wstępie podnieść należy, że organ odwoławczy w sentencji zaskarżonej decyzji, a następnie w pierwszym zdaniu jej uzasadnienia podał błędną datę i znak decyzji organu I instancji, od której rozpatrywał odwołanie A. T. Decyzja, którą Prezydent Miasta uznał świadczenie z funduszu alimentacyjnego przyznane na D.T.za nienależnie pobrane, została wydana w dniu [...] (Kolegium wskazało [...]), i miała znak: [...] (Kolegium wskazało znak: [...]). Ponadto w sentencji swojej decyzji, a następnie w pierwszym zdaniu jej uzasadnienia Kolegium również błędnie podało, że organ I instancji uznał za nienależnie pobrane świadczenie za okres od 1.10.2014 r., podczas gdy organ I instancji ustalił ten okres od 1.11.2014 r.) Powyższe uchybienia są oczywistymi omyłkami pisarskimi, które mogą i powinny zostać sprostowane w trybie art. 113 § 1 kpa w drodze postanowienia, dlatego nie mają wpływu na wynik niniejszej sprawy. Należało jednak zwrócić na nie uwagę w celu jasnego i precyzyjnego określenia przedmiotu niniejszej sprawy. Natomiast istotny wpływ na wynik sprawy miało kolejne naruszenie przepisów postępowania popełnione przez organ II instancji, tj. naruszenie art. 139 kpa. Zgodnie z tym przepisem organ odwoławczy nie może wydać decyzji na niekorzyść strony odwołującej się, chyba, że zaskarżona decyzja rażąco narusza prawo lub rażąco narusza interes społeczny. Określona w art. 139 kpa instytucja zakazu reformationis in peius należy do podstawowych gwarancji procesowych prawa obrony strony w postępowaniu administracyjnym. "Niekorzyść", o której mowa w art. 139 kpa, to obiektywne pogorszenie sytuacji prawnej strony odwołującej się wskutek decyzji wydanej przez organ odwoławczy. O tym, że pogorszenie takie nastąpiło, przesądza zestawienie osnowy decyzji organu pierwszej instancji z rozstrzygnięciem organu II instancji. Dokonując porównania wydanych w sprawie decyzji organów obu instancji, nie można mieć żadnych wątpliwości co do tego, że sytuacja wnoszącej odwołanie pogorszyła się na skutek rozpatrzenia jej odwołania i wydania decyzji przez organ II instancji. Prezydent Miasta uznał bowiem świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane przez A. T., a przyznane na rzecz D. T. w kwocie po 250 zł miesięcznie w okresie od 1.11.2014 r. do 30.09.2015 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze natomiast w swej reformatoryjnej decyzji uznało, że świadczenia nienależnie pobrane przez A.T. z funduszu alimentacyjnego przyznane osobie uprawnionej, tj. D.T. po 250 zł miesięcznie - dotyczą okresu od 1.10.2014 r. do 30.09.2015 r. Uznając, że świadczenie wypłacone dla uprawnionego z funduszu alimentacyjnego za miesiąc październik 2014 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, organ odwoławczy niewątpliwie pogorszył sytuację osoby obowiązanej do zwrotu świadczeń, co powoduje wadliwość takiej reformatoryjnej decyzji organu II instancji niezależnie od tego, czy dokonana przez organ II instancji zmiana na gorsze sytuacji strony, miała oparcie w przepisach prawa materialnego. Ubocznie więc tylko należy zauważyć, że z zebranego w sprawie, nie kwestionowanego w tej części materiału dowodowego wynika, że D.T. był uczniem Zasadniczej Szkoły Zawodowej w Suchedniowie do 17 października 2014 r. Zatem świadczenie z funduszu alimentacyjnego nie przysługiwało mu od 1 listopada 2014 r., a nie jak rozstrzygnęło Kolegium od 1 października 2014 r. (argument z art. 9 ust. 1 oraz z art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - Dz.U.2016.169). Wydając zaskarżoną decyzję organ odwoławczy pogorszył w ten sposób sytuację prawną odwołującej się, co w myśl art. 139 kpa jest niedopuszczalne, chyba, że zaskarżona decyzja organu I instancji rażąco narusza prawo lub rażąco narusza interes społeczny, czego jednak w sprawie ani organ II instancji, ani Sąd nie stwierdził. W tym miejscu podkreślenia wymaga, że zakaz reformationis in peius w postępowaniu odwoławczym dotyczy szczególnie istotnych wartości, wynikających wprost z art. 1 Konstytucji i nie zastosowanie się do tej zasady winno być szczegółowo uzasadnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 kwietnia 1986 r., II SA 1500/85). Odnosząc się do zarzutów skargi stwierdzić należy, że Sąd nie podziela poglądu skarżącej, jakoby uczęszczanie na kwalifikacyjny kurs zawodowy było równoznaczne z realizacją obowiązku nauki w szkole w rozumieniu art. 9 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 2 pkt 13 tej ustawy, ilekroć w ustawie jest mowa o szkole - oznacza to szkołę podstawową, gimnazjum, szkołę ponadgimnazjalną oraz szkołę artystyczną, w której realizowany jest obowiązek szkolny i obowiązek nauki, a także młodzieżowy ośrodek socjoterapii, specjalny ośrodek szkolno-wychowawczy, specjalny ośrodek wychowawczy dla dzieci i młodzieży wymagających stosowania specjalnej organizacji nauki, metod pracy i wychowania, a także ośrodek umożliwiający dzieciom i młodzieży upośledzonym umysłowo w stopniu głębokim oraz dzieciom i młodzieży z upośledzeniem umysłowym z niepełnosprawnościami sprzężonymi realizację obowiązku rocznego przygotowania przedszkolnego, obowiązku szkolnego i obowiązku nauki. Wskazać należy, że zawarte w art. 2 pkt 13 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wyrażenie ustawowe – szkoła, zostało zdefiniowane na potrzeby ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Wymienione w tym przepisie przypadki stanowią katalog zamknięty i dlatego niedopuszczalne jest rozszerzenie tej definicji o przypadki z innych ustaw bądź aktów niższego rzędu, jakimi są rozporządzenia wydane na podstawie ustawy i zaliczanie do szkół również takich przypadków, których wskazana wyżej definicja nie wymienia. Z tego powodu, skoro omawiana definicja nie wymienia kwalifikacyjnego kursu zawodowego jako szkoły, to nie ma znaczenia, że w § 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 16 lipca 2012 r. w sprawie przypadków, w jakich do publicznej lub niepublicznej szkoły dla dorosłych można przyjąć osobę, która ukończyła 16 albo 15 lat, oraz przypadków, w jakich osoba, która ukończyła gimnazjum, może spełniać obowiązek nauki przez uczęszczanie na kwalifikacyjny kurs zawodowy (Dz. U. 2012.857), stwierdzono że obowiązek nauki można realizować przez uczęszczanie na kwalifikacyjny kurs zawodowy. Dodatkowo należy zauważyć, że powołane w skardze rozporządzenie MEN z 16 lipca 2012 r. dotyczy sposobów spełniania obowiązku nauki przez osoby, które takiemu obowiązkowi podlegają, a więc osoby do ukończenia 18 roku życia (art. 15 ust. 2 ustawy o systemie oświaty – Dz. U. Dz.U.2015.2156), a nie dotyczy osób pełnoletnich, ani też nie definiuje pojęcia szkoły. Ponieważ D.T. w dniu [...] ukończył 18 lat, powoływane rozporządzenie nie mogło mieć do niego zastosowania w zakresie oceny, czy od dnia 1 października 2014 r. do 31 grudnia 2015 r. uczył się w szkole w rozumieniu art. 9 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ odwoławczy oceni przede wszystkim, czy istnieją w sprawie podstawy do zmiany decyzji organu I instancji na niekorzyść strony odwołującej się oraz szczegółowo uzasadni swoje stanowisko w tym zakresie. Wydając następnie stosowne rozstrzygnięcie, organ wyeliminuje dotychczasowe naruszenia prawa kierując się wszystkimi przedstawionymi wyżej uwagami.