II SA/Ke 248/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka Sędzia WSA Beata Ziomek Protokolant Starszy inspektor sądowy Katarzyna Tuz-Stando po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 sierpnia 2025 r. sprawy ze skargi T. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 25 lutego 2025 r. [...] w przedmiocie uznania zasiłku stałego za nienależnie pobrany I. oddala skargę; II. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz radcy prawnego M. P.- M. kwotę [...](pięćset dziewięćdziesiąt [...]) złotych, w tym VAT w kwocie [...](sto dziesięć [...]) złotych, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach decyzją z 25 lutego 2025 r. [...], po rozpatrzeniu odwołania T. M. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta Starachowice z 25 lipca 2024 r. w przedmiocie uznania świadczenia z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego, za świadczenie nienależnie pobrane za okres od 01.01.2024 r. do 30.06.2024 r. w łącznej kwocie [...]zł przyznane decyzją z 23 czerwca 2004 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. uchyliło w całości zaskarżoną decyzję i w to miejsce orzekło o uznaniu świadczenia z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego dla T. M. za świadczenie nienależnie pobrane za okres od 01.02.2024 r. do 30.06.2024 r. w łącznej kwocie [...]zł przyznane decyzją z 23 czerwca 2004 r. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że decyzją z 24 stycznia 2024 r. Centrum Usług Społecznych w Starachowicach zmieniło decyzję z 23 czerwca 2004 r. przyznającą T. M. świadczenie z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego w ten sposób, że od 1 stycznia 2024 r. zmieniono wysokość zasiłku stałego z kwoty [...]zł na kwotę [...]zł miesięcznie. W stanie prawnym obowiązującym w momencie wydawania zaskarżonej decyzji, zgodnie z art. 37 ust. 2 pkt 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1283) zasiłek stały ustala się w wysokości w przypadku osoby samotnie gospodarującej - różnicy między kwotą stanowiącą 130% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, a dochodem tej osoby, z tym że kwota zasiłku nie może być wyższa niż [...] zł miesięcznie. Kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej wynosi [...] zł, a 130% tego kryterium daje kwotę [...]zł (art. 8 ust. 1 pkt 1). Za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Natomiast z art. 8 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej wynika, że zasiłek pielęgnacyjny nie podlega wyłączeniu przy wyliczaniu dochodu. W czerwcu 2024 r. organ powziął informację, że od 1 stycznia 2024 r., stronie został przyznany zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...]zł. T. M. nie poinformował jednak organu o uzyskanym dochodzie, co spowodowało, że pobierał zasiłek stały w większej wysokości (1000 zł) niż powinien (792,96 zł). W świetle powyższego Kolegium stwierdziło, że choć organ I instancji słusznie uznał, że zasiłek stały jest świadczeniem nienależnie pobranym, to jednak nie zgodziło się ze stanowiskiem, że świadczenia te były nienależnie pobrane za cały wskazany w decyzji okres czyli od 01.01.2024 r. do 30.06.2024 r. Kolegium wskazało, że skoro zasiłek pielęgnacyjny mający wpływ na dochód został przyznany od stycznia 2024 r., to tym samym wypłacony od kolejnego miesiąca - lutego 2024 r. zasiłek stały jest świadczeniem nienależnie pobranym. Z tej przyczyny decyzję organu I instancji należało uchylić i w to miejsce orzec o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane za okres od 01.02.2024 r. do 30.06.2024 r. w łącznej kwocie [...]zł. Organ odwoławczy nadto podał, że w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń winna być wydana jedna decyzja administracyjna. W aktach sprawy znajduje się odrębna decyzja (niezaskarżona przez stronę), która zobowiązuje do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia od 01.01.2024 r. do 30.06.2024 r. w kwocie [...]zł. Mając zatem na uwadze rozstrzygnięcie podjęte niniejszą decyzją, Kolegium uznało, że organ I instancji winien rozważyć zmianę decyzji z 19 sierpnia 2024 r. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję T. M. decyzji tej zarzucił naruszenie: 1. art. 7 w związku z art. 77 § 1 i § 4 w związku z art. 107 § 3 kpa poprzez nierzetelne rozpatrzenie materiału dowodowego w zakresie sytuacji życiowej, majątkowej, zdrowotnej i rodzinnej oraz brak rozważenia, czy odmienne rozstrzygnięcie nie doprowadzi do nieodwracalnych strat dla skarżącego i czy w jego trudnej sytuacji nie spowoduje zagrożenia dla dalszej egzystencji, a także brak wyczerpującego uzasadnienia decyzji poprzez niedostateczne wyjaśnienie okoliczności sprawy, co skutkowało brakiem oceny aktualnej sytuacji dochodowej i zdrowotnej skarżącego; - art. 7 kpa, art. 8 § 1 kpa w związku z art. 11 kpa poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia stronie zasadności przesłanek, którymi organ kierował się przy załatwieniu sprawy, w tym w szczególności brak rozważenia, czy odmowa umorzenia należności w całości nie doprowadzi do nieodwracalnych strat dla skarżącego i tym samym, nie spowoduje większego zagrożenia dla dalszej egzystencji skarżącego, w szczególności możliwości zaspokojenia jego podstawowych potrzeb życiowych. Wobec powyższych zarzutów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz uchylenie w całości decyzji z 25 lipca 2024 r. i z 19 sierpnia 2024 r. W uzasadnieniu skargi jej autor zarzucił, że organ II instancji zaniechał analizy materiału dowodowego w zakresie aktualnej sytuacji życiowej, majątkowej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącego, jak i okoliczności w jakich zostało mu przyznane świadczenie nienależne. Odnosząc się do braku poinformowania organu o zmianie sytuacji materialnej powodującej zmianę kryterium dochodowego, skarżący zaznaczył, że nie miał świadomości, że zmiana wysokości dochodu jest przypadkiem kwalifikującym się do obowiązkowego zgłoszenia. Zarzucił, że niewystarczające jest jedynie poinformowanie o konieczności zgłoszenia zmiany wysokości dochodu przez zobowiązanego, lecz wskazanie w odpowiedni sposób, jak na gruncie przepisów o pomocy społecznej jest on wyznaczany. Zdaniem skarżącego dla celów postępowania w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, wymaga stwierdzenia przez organ, czy stronie były znane odpowiednie przepisy prawa, a więc czy była ona skutecznie powiadomiona przez organ o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia do świadczeń wypłacanych przez ten organ. Jednocześnie nie można uznać za spełniające wymogi prawidłowego pouczenia przytoczenie treści przepisu, czy też przepisów. W piśmie z 6 sierpnia 2025 r. pełnomocnik skarżącego w całości poparł złożoną skargę, a ponadto zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1. art. 104 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej poprzez brak zawarcia w wydanej decyzji rozstrzygnięcia o zwrocie i terminie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia; 2. art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego niezastosowanie, podczas gdy organ w sprawie nienależnie pobranego świadczenia i w zakresie żądania jego zwrotu obowiązany jest do ustalenia, czy żądanie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenia lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy, 3. art. 6 pkt 16 w związku art. 109 ustawy o pomocy społecznej poprzez błędną wykładnię określenia "świadczenie nienależnie pobrane" i uznanie, że skarżącemu można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości, woli lub określonego działania, podczas gdy skarżący nie miał świadomości co do zaistnienia okoliczności mających wpływ na przyznanie świadczenia oraz błędne uznanie, że pouczenie w decyzji spełniło swoje wymagania, zostało zredagowane w sposób zrozumiały dla skarżącego, który mógł je odnieść do swojej sytuacji. W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącego, cytując treść art. 104 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej stwierdził, że w zaskarżonej decyzji winno znaleźć się rozstrzygnięcie: że świadczenie zostało pobrane nienależnie, wysokość nienależnie pobranego świadczenia, obowiązek jego zwrotu oraz termin wykonania obowiązku. Wydana decyzja nie zawiera zaś pełnego rozstrzygnięcia, co stanowi o jej wadliwości. Ponadto organ, kierując się treścią art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, winien dokonać analizy sytuacji rodzinnej i majątkowej zobowiązanego do zwrotu świadczenia oraz w przypadku braku wniosku pracownika socjalnego, pouczyć go o prawie złożenia wniosku o odstąpienie przez organ od żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, o umorzeniu kwoty nienależnie pobranej w całości lub części, o odroczeniu terminu płatności albo rozłożeniu na raty. Tymczasem zaskarżone orzeczenie nie zawiera żadnych ustaleń w kontekście powyższego przepisu. Autor pisma także podał, że obowiązkiem organów było wykazanie, że pouczenie zawarte w decyzji przyznającej świadczenie było tak zredagowane, że skarżący mógł z łatwością zrozumieć jego treść i odnieść go do swojej sytuacji, t.j. że uzyskanie z tego tytułu dochodu zmienia jego sytuację dochodową. Samo zaś powołanie się na art. 109 ustawy o pomocy społecznej jest niewystarczające. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalanie, podtrzymując argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Jej przedmiotem jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z 25 lutego 2025 r. uchylająca decyzję organu I instancji z 25 lipca 2024 r. o uznaniu świadczenia w formie zasiłku stałego za świadczenie nienależnie pobrane. W realiach niniejszej sprawy istotne znaczenie mają następujące ustalenia faktyczne jakie legły u podstaw wydania zaskarżonej decyzji. Decyzją wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Starachowice z 24 stycznia 2024 r. zmieniono wysokość pobieranego przez skarżącego zasiłku stałego (prawo do tego świadczenia przyznano stronie decyzją z 23 czerwca 2004 r.) z kwoty [...] zł na kwotę [...]zł miesięcznie począwszy od 1 stycznia 2024 r. W decyzji tej zawarte zostało pouczenie, że osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej są obowiązane niezwłocznie poinformować organ udzielający pomocy o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. W okresie pobierania powyższego zasiłku, skarżącemu również przyznano i wypłacono zasiłek pielęgnacyjny w wysokości [...] zł. Kwota ta stanowiła dochód skarżącego i jako okoliczność mająca wpływ na ocenę spełnienia przez stronę kryterium dochodowego uprawniającego do przyznania świadczenia w postaci zasiłku stałego, podlegała zgłoszeniu organowi udzielającemu pomocy – Centrum Usług Społecznych w S.. Skarżący z tego obowiązku się nie wywiązał. Dopiero uzyskanie przez pracownika socjalnego MOPS w K. w trakcie wywiadu środowiskowego informacji o zmianie sytuacji finansowej skarżącego, spowodowało zmianę wysokości wypłacanego stronie zasiłku stałego, a także wszczęcie z urzędu postępowania administracyjnego zakończonego wydaniem decyzji z 25 lipca 2024 r. o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego, za okres od 01.01.2024 r. do 30.06.2024 r. w łącznej kwocie [...]zł. Kolegium zmieniło powyższe orzeczenie w ten sposób, że uznało za nienależnie pobrane świadczenie z pomocy społecznej w formie zasiłku stałego za okres od 01.02.2024 r. do 30.06.2024 r. w łącznej kwocie [...]zł. Organ odwoławczy argumentował, że skoro sytuacja dochodowa strony uległa zmianie od stycznia 2024 r. (w tym miesiącu przyznano skarżącemu zasiłek pielęgnacyjny), to tym samym wypłacony od kolejnego miesiąca - lutego 2024 r. zasiłek stały jest świadczeniem nienależnie pobranym w łącznej kwocie [...]zł. Z przedstawionym poglądem SKO w Kielcach należy się zgodzić. Trzeba podkreślić, że okoliczność uzyskania i pobierania przez skarżącego zasiłku pielęgnacyjnego - nie była kwestionowana. Skarżący twierdzi jednak, że na skutek nieprawidłowego pouczenia przez organ, nie miał świadomości co do zaistnienia okoliczności mających wpływ na istnienie uprawnienia do pobierania świadczenia w postaci zasiłku stałego. Powyższy zarzut nie jest jednak w okolicznościach niniejszej sprawy trafny. W tej kwestii zasadnym jest zaznaczenie, że pierwszą decyzję w przedmiocie przyznania prawa do zasiłku stałego skarżący otrzymał już w 2004 r. Decyzja ta była następnie wielokrotnie zmieniana w zakresie wysokości otrzymywanego zasiłku, a wydając te decyzje zmieniające, organ miał obowiązek poinformować stronę o treści art. 109 ustawy o pomocy społecznej, tak jak to miało miejsce w ostatniej decyzji z 24 stycznia 2024 r. W tej sytuacji trudne do zaakceptowania jest twierdzenie skarżącego, że było dla niego niezrozumiałe pouczenie o konieczności poinformowania organu udzielającego pomoc o każdej zmianie swojej sytuacji osobistej, dochodowej, czy majątkowej, skoro był o tym obowiązku wielokrotnie informowany przez ostatnie 20 lat. Przede wszystkim jednak podniesienia wymaga, że w trakcie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego w celu aktualizacji zasiłku stałego, skarżący został poinformowany o możliwości ubiegania się o zasiłek pielęgnacyjny z tytułu ukończenia przez niego 75 roku życia. W oświadczeniu złożonym 3 stycznia 2024 r. pod rygorem odpowiedzialności karnej, odwołujący oświadczył, że poinformuje pracownika socjalnego o złożeniu wniosku o zasiłek pielęgnacyjny oraz o otrzymaniu decyzji w przedmiotowej sprawie. Tak więc skarżący o obowiązku wynikającym z art. 109 o pomocy społecznej został poinformowany nie tylko poprzez przytoczenie treści tego przepisu, ale także poprzez pouczenie, które zostało zredagowane "w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, by następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie" (zob. wyrok WSA w Gliwicach z 4 lipca 2025 r., II SA/Gl 417/25, dostępny na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Zresztą niewątpliwie skarżący treść informacji przekazanych mu w trakcie wywiadu środowiskowego zrozumiał, skoro w tym samym miesiącu skutecznie złożył wniosek o przyznanie mu prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Reasumując Sąd w całości podzielił stanowisko organu odwoławczego, że wobec uzyskania przez skarżącego począwszy od 1 stycznia 2024 r. zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie [...]zł, nie przysługiwało mu świadczenie w formie zasiłku stałego w okresie od 01.02.2024 r. do 30.06.2024 r. w wysokości [...] zł. Z uwagi bowiem na przekroczenie ustawowego kryterium dochodu dla osoby samotnie gospodarującej świadczenie to winno wynosić [...] zł (szczegółowe prawidłowe wyliczenia zostały przedstawione w zaskarżonej decyzji, więc nie ma potrzeby ich ponownego przytaczania). Pobrane we wskazanym okresie świadczenie stanowiło więc "świadczenie nienależnie pobrane" w rozumieniu art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej, który definiuje to pojęcie jako świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub nie poinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. W ocenie Sądu, fakt poinformowania strony o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia - przy otrzymaniu właściwego pouczenia w decyzji z 24 stycznia 2024 r. oraz w trakcie wywiadu środowiskowego z 3 stycznia 2024 r. - kwalifikować należy za przesłankę uznania pobranego przez stronę świadczenia za nienależnie pobrane. Tak więc zarzut naruszenia powyższego przepisu nie jest zasadny. Sąd nie stwierdził również naruszenia art. 104 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej poprzez niezawarcie w wydanej decyzji rozstrzygnięcia o zwrocie i o terminie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Zgodzić należy się z poglądem pełnomocnika skarżącego, że w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń winna być wydana jedna decyzja administracyjna. Tymczasem organ I instancji wydał dwa rozstrzygnięcia – zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzję 25 lipca 2024 r. w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane oraz decyzję z 19 sierpnia 2024 r. zobowiązującą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 01.01.2024 r. do 30.06.2024 r. w kwocie [...]zł, od której odwołanie nie zostało wniesione. Niemniej jednak należy zauważyć, że w wyniku uchylenia przez Kolegium decyzji z 25 lipca 2024 r. i orzeczenia przez ten organ co do istoty, zaistniała rozbieżność z decyzją organu I instancji z 19 sierpnia 2024 r. W tej sytuacji ponieważ decyzja w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane stanowi podstawę wydania decyzji zobowiązującej do jego zwrotu, organ I instancji winien wznowić postępowanie na podstawie przesłanki określonej w art. 145 § 1 pkt 8 k.p.a. (decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję, która została następnie uchylona). W wyniku bowiem decyzji organu odwoławczego z 25 lutego 2025 r., za nienależne uznano świadczenie pobrane w okresie od 1.02.2024 r. do 30.06.2024 r. w łącznej kwocie [...]zł. W oparciu o tę decyzję nie może więc teraz pozostać w obrocie prawnym decyzja z 19 sierpnia 2024 r. zobowiązująca do zwrotu świadczenia w wysokości [...] zł, pobranego nienależnie za okres od 01.01.2024 r. do 30.06.2024 r. W tym wznowionym postępowaniu organ, stosownie do art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej zobowiązany również będzie zbadać, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu, a skarżący będzie mógł złożyć w tej kwestii wniosek, o ile nie zawnioskuje o to już wcześniej pracownik socjalny. Natomiast w postępowaniu dotyczącym uznania świadczenia za nienależnie pobrane takie okoliczności jak sytuacja życiowa, majątkowa zdrowotna, czy rodzinna strony nie podlegają badaniu. Dlatego też zarzut zaniechania przez organ analizy materiału dowodowego i podjęcia wszelkich czynność niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego w powyższym zakresie jest niezasadny. Kierując się przedstawioną argumentacją Sąd, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.) wniesioną skargę oddalił, o czym orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku. Na podstawie art. 250 § 1 tej ustawy Sąd przyznał, jak w punkcie II wyroku, ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi wynagrodzenie w wysokości ustalonej zgodnie z § 2 pkt 1, § 4 ust. 3 i § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2024.764 ze zm.).