II SA/Ke 265/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal, Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Armański, Sędzia WSA Beata Ziomek (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Urszula Opara, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2019r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 26 lutego 2019r. znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz radcy prawnego A. T. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych w tym VAT w kwocie 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia 26 lutego 2019 r., znak: [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Burmistrza Gminy i Miasta decyzję z dnia 6 listopada 2018 r., znak: [...], odmawiającą umorzenia R. K. należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu organ II instancji przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy. Opisaną na wstępie decyzją z 6 listopada 2018 r. organ I instancji odmówił R. K. umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej wysokości 71.223,60 zł oraz odsetek od tych świadczeń w łącznej wysokości 38.892,23 zł (według stanu na dzień 6.11.2018 r.). W uzasadnieniu wskazał, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 30 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W odwołaniu R. K. wyjaśnił, że nie mógł podejmować pracy zarobkowej, ponieważ opiekował się chorymi rodzicami, aż do ich śmierci. Wskazał, że jest osobą samotną, od 2009 r. w separacji. Z uwagi na trudną sytuację finansową nie ma możliwości spłaty zadłużenia. Organ odwoławczy ustalił, że w okresie wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego wnioskodawca dokonał łącznie 14 wpłat w wysokości od 30 do 50 zł, w tym ostatnią w dniu 10.08.2015 r. Świadczenia alimentacyjne były zaś wypłacane w kwocie 300 zł na każdego z jego synów. W tej sytuacji organ stwierdził, że nie ma zastosowania art. 30 ust. 1 ww. ustawy, ponieważ egzekucja nie była skuteczna w żadnym okresie wymienionym w tym przepisie. Rozważając natomiast kwestię umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 2 ww. ustawy, organ wskazał na uznaniowy charakter tego unormowania. Na podstawie zaktualizowanego wywiadu środowiskowego ustalił, że R. K. lat 57 jest osobą samotnie gospodarującą, zamieszkuje w domu jednorodzinnym będącym własnością jego siostry. Posiada średnie wykształcenie, zawód wyuczony elektromonter, dodatkowo ukończył kurs: konsultant systemów informatycznych. Przepracował 25 lat, obecnie jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w PUP. Organ ustalił, że wnioskodawca jest osobą zdrową, nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Kolegium stwierdziło, że w sytuacji strony, aczkolwiek trudnej, nie zachodzą szczególne okoliczności przemawiające za umorzeniem należności. Odmiennego stanowiska nie uzasadnia fakt, że obecnie nie jest on zatrudniony, albowiem dłużnik alimentacyjny posiada realne możliwości spłaty zadłużenia w przyszłości. Wnioskodawca jest zdrowy, w wieku produkcyjnym, posiada wyuczony zawód. Wskazywane okoliczności, że możliwości zarobkowe są znacznie ograniczone z uwagi na wiek wnioskodawcy, nie czynią jego sytuacji wyjątkowej oraz nie mogą stawiać odwołującego w uprzywilejowanej sytuacji względem innych dłużników alimentacyjnych. Zdaniem organu, wiek wnioskodawcy nie jest ani samodzielną ani dodatkową przesłanką umorzenia należności alimentacyjnych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego R. K. zarzucił powyższemu rozstrzygnięciu naruszenie przepisów postepowania, tj. art. 7 i art. 77 § 1 Kpa poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego i nieustalenie wszystkich okoliczności faktycznych na których powinno być oparte rozstrzygnięcie tj. licznie przedłożonej dokumentacji dotyczącej stanu zdrowia matki A. K., która zmarła 25.05.2016 r. na okoliczność położenia zdrowotnego w jakim się znalazła oraz związanej z tym konieczności sprawowania nad nią całodobowej opieki, co uniemożliwiło skarżącemu podjęcie zatrudnienia. Skarżący szczegółowo przedstawił stan zdrowia matki oraz ojca. Organ wprawdzie uznał jego prawo do opieki nad ojcem, ale ojciec zmarł 29.11.2011 r., a potem organ nie uwzględnił wniosku o przyznanie mu opieki nad matką. Zgodnie ze stanowiskiem skarżącego, za okres od 24.02.2012 r. do 25.05.2016 r. kiedy sprawował faktyczną opiekę nad matką, organy powinny mu umorzyć zaległości alimentacyjne. Na tej podstawie wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), zwanej dalej "Ppsa", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 Ppsa). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w nim naruszeń prawa skutkujących koniecznością jego uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 Ppsa). Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji był art. art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.jedn. Dz.U. z 2018 r., poz. 554 ze zm.), dalej jako "ustawa", zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Niekwestionowanym było bowiem, że nie zostały spełnione przesłanki przewidziane w art. 30 ust. 1 ustawy. Decyzja wydawana na podstawie cyt. art. 30 ust. 2 ustawy ma charakter uznaniowy, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie "organ może umorzyć". Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza przy tym dowolności. Jak zgodnie przyjmuje się, działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, wynika również z zasad i celów określonych w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a także z naczelnych zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 Kpa, uzupełnionej regulacją art. 77 § 1 Kpa. Organ powinien wykazać, że nie ma podstaw do pozytywnego załatwienia wniosku strony, przy uwzględnieniu przesłanek stawianych przez ustawodawcę. W rozpoznawanej sprawie przesłankami umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika alimentacyjnego, co wynika wprost z treści art. 30 ust. 2 ustawy. Uwzględnienie sytuacji dochodowej i rodzinnej musi polegać na ustaleniu, czy i jakie dochody posiada dłużnik alimentacyjny, jakie ma możliwości uzyskiwania dochodów, jakie wydatki ma konieczne do poniesienia, jaka jest jego sytuacja rodzinna, czy prowadzi gospodarstwo domowe sam, czy z innymi członkami rodziny, czy i jaki ma to wpływ na budżet dłużnika, itp. Ustalenie tych okoliczności i poddanie ich analizie pozwala na załatwienie sprawy co do jej istoty - umorzenie, bądź odmowę umorzenia (por. m.in. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2016 r., sygn. I OSK 2311/14). Sądowa kontrola uznania administracyjnego ograniczona jest wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona jedynie w wypadku stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdy organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 27 czerwca 2007 r., sygn. II SA/Wa 694/07). Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd nie stwierdził tego rodzaju uchybień. Organy w sposób wyczerpujący zgromadziły materiał dowodowy i poddały go pełnej i prawidłowej ocenie, nie naruszając granic uznania administracyjnego. W tym miejscu podkreślić należy, że umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy, jako instytucja o charakterze wyjątkowym, powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone są "w zastępstwie" osoby zobowiązanej, która ze względu na aktualnie trudną sytuację życiową nie jest w stanie podołać ciążącemu na niej obowiązkowi alimentacyjnemu. Już w preambule do ustawy zaznaczono, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Pomoc państwa w opisanym zakresie zmierza więc przede wszystkim do ochrony dóbr osób uprawnionych do alimentacji tak aby, poprzez brak środków z tytułu alimentów, nie pozostały pozbawione podstawowego zabezpieczenia materialnego. Pomoc ta nie jest zaś nakierowana na zwolnienie osoby zobowiązanej z obowiązku alimentacyjnego wobec osób uprawnionych, który to obowiązek wynika z przepisów prawa. Zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, które wynikają z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w szczególnie wyjątkowych sytuacjach (por. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2016 r., sygn. I OSK 1549/14). W ocenie Sądu organy prawidłowo przyjęły na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, że skarżący nie wykazał istnienia takich okoliczności, które przemawiałyby za umorzeniem, choćby częściowym, ciążącego na nim zobowiązania. Dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest przy tym nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny (por. wyrok NSA z 22 czerwca 2016 r., sygn. I OSK 2429/14). Znaczenie rozstrzygające mają zatem aktualne dochody dłużnika, jego możliwości uzyskiwania dochodów, wydatki konieczne do poniesienia, to czy prowadzi gospodarstwo domowe samotnie czy z innymi członkami rodziny. Jakkolwiek docenić należy postawę skarżącego, który zajmował się chorymi rodzicami, to okoliczność ta nie może przesądzać o możliwości umorzenia należności, choćby z uwagi na znaczny upływ czasu od zaprzestania opieki nad rodzicami (2011 r. śmierć ojca i 2016 r. śmierć matki). Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego dawała organom podstawę do przyjęcia, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, aby konieczne było umorzenie zaległości alimentacyjnych. Istotnie, skarżący jest osobą bezrobotną, jednakże ani wiek (57 lat) ani stan zdrowia nie wskazują, że istnieją trwałe przeszkody do podjęcia zatrudnienia. Skarżący jest osobą samotną, zdrową, w wieku produkcyjnym, zamieszkuje u siostry, posiada wyuczony zawód, doświadczenie zawodowe, odbył też staż zwiększający jego szanse na rynku pracy. Od momentu zaprzestania opieki nad matką (2016 r.) nie wykazał ciążących na nim obowiązków, które czyniłyby jego sytuację wyjątkową. W orzecznictwie wskazuje się, że dla zwolnienia się z tego obowiązku dłużnik winien wskazać na okoliczności szczególne, wykraczające poza przyczyny przejęcia obowiązku alimentacyjnego przez Państwo (por. wyrok NSA z dnia 21 listopada 2017r., sygn. I OSK 1100/17, wyrok WSA w Łodzi z dnia 13 czerwca 2017r., sygn. II SA/Łd 1030/16). W realiach niniejszej sprawy trudno znaleźć obiektywne przesłanki wyłączające skarżącego z możliwości znalezienia zatrudnienia, zwłaszcza, że aktualnie na rynku to pracodawcy poszukują pracowników, a nie odwrotnie. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Brak środków finansowych na pokrycie należności z powodu bezrobocia mógłby skutkować zastosowaniem art. 30 ust. 2 ustawy tylko wtedy, gdyby zobowiązany z uwagi na okoliczności od niego niezależne, np. chorobę uniemożliwiającą pracę (w dodatku nie rokującą poprawy stanu zdrowia), czy inne okoliczności losowe powodujące pogorszenie sytuacji życiowej i niemożność zarobkowania, nie był w stanie podjąć zatrudnienia, co w niniejszej sprawie nie zostało wykazane. Organ trafnie więc uznał, że brak jest podstaw do uznania sytuacji skarżącego za wyjątkową w znaczeniu, o jakim mowa powyżej, a w konsekwencji aby zasadne było umorzenie całości lub choćby części zobowiązania. W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę - Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 Ppsa. O wynagrodzeniu radcy prawnego ustanowionego z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 § 1 i § 2 Ppsa w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. a, § 8, § 2 pkt 1 oraz § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (t.jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 68). Jakkolwiek, z uwagi na fakt, że przedmiotem postępowania była odmowa umorzenia należności, których wysokość uprawniała do przyznania kosztów w stosunku do wartości przedmiotu sprawy (w tym przypadku w kwocie 3600 zł), Sąd na podstawie art. 250 § 2 Ppsa, mając na uwadze nieskomplikowany charakter sprawy, jak też stosunkowo niewielki nakład pracy pełnomocnika, obniżył wynagrodzenie do kwoty 240 zł, odpowiadającej stawce podstawowej.