II SA/Ke 362/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sylwester Miziołek, Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka, Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Urszula Opara, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 września 2016r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzenia odwołania P. W. od decyzji wydanej z upoważnienia Wójta Gminy [...] z dnia [...] orzekającej o: 1.umorzeniu części zadłużenia P. W. z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na osoby uprawnione E. B., P. B., K. B. i D. B. w wysokości 1.000,00 zł 2.odmowie umorzenia pozostałej kwoty głównej zadłużenia P. W. z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na osoby uprawnione – E. B., P. B., K. B. i D. B. wynoszącej 100.414,30 zł wraz z ustawowymi odsetkami od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia wydania niniejszej decyzji wynoszącymi 34.304,79zł - orzekło w sposób następujący: 1.1 utrzymać w mocy zaskarżoną decyzję w punkcie 1. 1.2 uchylić zaskarżoną decyzję w punkcie 2 i w to miejsce orzec o odmowie umorzenia pozostałej kwoty głównej zadłużenia P. W. z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na osoby uprawnione - E. B., P. B., K. B. i D. B. wynoszącej 83.034,30zł na dzień 30.09.2014r. wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty. Powyższe rozstrzygnięcie zostało wydane w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Wnioskiem z dnia 17.07.2015r. (następnie uzupełnionym stosownymi wyjaśnieniami) P. W. wystąpił do organu I instancji o umorzenie zaległych zobowiązań wypłacanych na rzecz dzieci na podstawie ustawy z dnia 7.09.2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2015r. poz. 859 ze zm.), zwanej dalej "ustawą". W uzasadnieniu wskazano na trudną sytuacją materialną strony, brak możliwości podjęcia zatrudnienia, wyjaśniając jednocześnie że zaprzestanie regulowania alimentów wynika z poważnych problemów zdrowotnych, uniemożliwiających podjęcie pracy. Natomiast otrzymywana renta podlega w przeważającej części zajęciu komorniczemu na rzecz zaległych i bieżących alimentów. Ponadto zajmowany przez rodzinę dom wymaga kosztownego remontu z uwagi na zerwany przez burzę dach. Wnioskodawca podał, że ponosi miesięczne wydatki mieszkaniowe: za energię elektryczną 100 zł, za gaz 30 zł, za telefon 35 zł, za opał 100 zł, za wywóz śmieci 15 zł, podatek od nieruchomości 30 zł, raty kredytu 120 zł oraz stałe wydatki na utrzymanie małoletnich dzieci D. i M. w wysokości 120 zł i na leki w wysokości 180 zł. Decyzją z dnia 25.09.2015r., wydaną na podstawie art. 30 ust. 1 i 2 ustawy, organ I instancji umorzył P.W. część zadłużenia z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na osoby uprawnione w wysokości 1.000 zł, odmawiając umorzenia pozostałej części zadłużenia w wysokości 100.414,30 zł wraz z ustawowymi odsetkami wynoszącymi 34.304,79 zł. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że wnioskodawca ma zasądzone alimenty na rzecz czworga dzieci z poprzedniego związku w łącznej miesięcznej wysokości 1.580 zł. Aktualnie prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z konkubiną D. O. oraz dwójką ich wspólnych małoletnich dzieci. Posiada orzeczenie lekarza orzecznika ZUS uznające go za częściowo niezdolnego do pracy do 31.08.2017r. Nie pracuje zawodowo, nie prowadzi działalności gospodarczej, pobiera rentę z ZUS w kwocie 825,10 zł netto, obciążoną zajęciem komorniczym 518,81 zł miesięcznie. Posiada gospodarstwo rolne o powierzchni 3,1085 ha, oddane w pięcioletnią dzierżawę, z którego - zgodnie z oświadczeniem wnioskodawcy - nie osiąga dochodu. Konkubina wnioskodawcy pobiera zasiłki rodzinne na dzieci w wysokości 154 zł, dodatek z tytułu urodzenia dziecka niepełnosprawnego 60 zł miesięcznie, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w kwocie 1.200 zł miesięcznie oraz zasiłek pielęgnacyjny 153 zł miesięcznie. Łączna kwota otrzymywanych świadczeń wynosi 1.567 zł. W dalszej części uzasadnienia organ podniósł, że choroba dłużnika i związana z nią częściowa niezdolność do pracy nie osłabiła jego zdolności płatniczej w taki sposób by całkowicie uniemożliwić spłatę wymaganej do zwrotu należności. Aktualnie z renty wnioskodawcy dokonywane są potrącenia na poczet zobowiązań alimentacyjnych. Natomiast poprzednie wpłaty na poczet alimentów pochodziły głównie z niewielkich dobrowolnych wpłat dłużnika. Organ pokreślił również, że niepełnosprawność dłużnika posiada charakter czasowy, zaś dochodzenie zwrotu świadczeń na dotychczasowych zasadach nie podważa podstawowych warunków bytowych jego rodziny. Pogorszenie możliwości zarobkowych daje wnioskodawcy możliwość ubiegania się o obniżenie wysokości zasądzonych alimentów. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł P. W. podkreślając, że wysokie zadłużenie wynika z faktu, że zobowiązania alimentacyjne zostały ustalone w oparciu o dochody, jakie osiągał z tytuł pracy za granicą – której obecnie, ze względów zdrowotnych, nie może wykonywać. Obecnie założył nową rodzinę i z tego związku ma dwoje małoletnich dzieci, które również wymagają utrzymania. Podkreślił, że bieżące dochody nie wystarczają nawet na pokrycie kosztów jego leczenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, wydając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. opisane na wstępie rozstrzygnięcie, wskazało, że sprawa świadczeń alimentacyjnych wypłaconych za okres od 21.10.2014 do 30.09.2015r. nie mogła być objęta wnioskiem strony z dnia 17.07.2015r. o umorzenie zadłużenia, gdyż w dacie składania wniosku nie został jeszcze zakończony okres świadczeniowy 2014/2015. W dacie złożenia wniosku w obrocie prawnym funkcjonowały decyzje zobowiązujące stronę do zwrotu świadczeń za okresy do 30.09.2014r. włącznie, co uzasadniało dokonanie korekty pkt 2 decyzji organu I instancji. Organ podkreślił, że skoro dłużnik spłaca zadłużenie alimentacyjne w ratach, ściąganych przez komornika z otrzymywanej renty, to działanie takie prowadzi do stopniowego zmniejszania tego zadłużenia. Zdaniem organu, obciążenie to nie podważa warunków bytowych rodziny. Z punktu widzenia przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy organ dokonał oceny sytuacji życiowej, rodzinnej wnioskodawcy, wykazując, że nie jest ona tak wyjątkowa i nadzwyczajna, aby uzasadniała całkowite umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Kolegium ustaliło, że dochód miesięczny rodziny przypadający na osobę w wysokości 662,58 zł, przekracza kryterium dochodowe osoby w rodzinie wynoszące 514 zł. W tej sytuacji, zdaniem organu, dochodzenie zwrotu świadczeń na dotychczasowych zasadach nie podważa podstawowych warunków bytowych tej rodziny. Organ podkreślił, że pomimo częściowej niezdolności do pracy, stan zdrowia P. W. nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia w warunkach pracy chronionej. Z ustaleń organu I instancji wynika również, że wyrokiem z dnia 14.04.2015r Sąd Rejonowy obniżył P. W. zasądzone wyrokiem w sprawie III RC 24/11 z dnia 24.03.2011r. alimenty wobec P. B. z kwoty 500 zł miesięcznie do 400 zł miesięcznie - począwszy od dnia 1.03.2015r. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach na pkt 1.2 decyzji Kolegium z dnia 27.11.2015r. wniósł P. W., domagając się zmiany tego rozstrzygnięcia poprzez umorzenie zaległości alimentacyjnych w wyższej kwocie. Skarżący zarzucił organom obu instancji nierzeczywistą i nielogiczną ocenę jego sytuacji majątkowej. Zarówno bowiem dochody, sytuacja finansowa oraz zdrowotna, jak i możliwości zarobkowe w sposób oczywisty wykazują brak możliwości realizacji obowiązku alimentacyjnego w zasądzonej wysokości oraz spłaty rosnącego zadłużenia. W tej sytuacji jedynymi pokrzywdzonymi będą dzieci, które odziedziczą po ojcu dług. Skarżący wyraził pogląd, że mechanizmy oraz ocenne sposoby stosowane w zaistniałej sytuacji są nieracjonalne i sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i zasadami logicznego rozumowania. W związku z brakiem umorzenia należności nawet częściowo – ale w części znacznej a nie symbolicznej – pokrzywdzone są dzieci z obecnego związku, które w odróżnieniu od dzieci małżeńskich nie otrzymują alimentów, a ich poziom utrzymania jest bardzo niski. Skarżący podkreślił, że zaległości są nie do spłacenia nawet przy najwyższym wysiłku z jego strony. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30.08.2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016r. poz. 718), zwanej dalej ustawą p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną. Wychodząc z tak zakreślonych granic kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem rozstrzygnięcia organów administracji publicznej był wniosek P. W. z dnia 17.07.2015r., w którym domagał się umorzenia zadłużenia z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na jego dzieci – E. B., P. B., K. B. i D. B. Składając wniosek skarżący powołał się na swoją trudną sytuację materialną, zdrowotną oraz rodzinną. Z tego też względu materialnoprawną podstawą orzekania był art. 30 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie to, jak stanowi ust. 3 powołanego przepisu, następuje w drodze decyzji administracyjnej. Regulacja powyższa wskazuje zatem, że nie każdy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych należności. Ustawodawca dopuścił bowiem możliwość zaniechania obciążania dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu w przypadkach uzasadnionych warunkami materialnymi i rodzinnymi osoby zobowiązanej. Ustawodawca używając zwrotu "może umorzyć" przesądził, że decyzja organu w tym zakresie ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ ma możliwość pewnego luzu decyzyjnego, polegającego na możliwości wyboru sposobu rozstrzygnięcia danej sprawy administracyjnej. Działanie organu korzystającego z możliwości podjęcia decyzji w ramach uznania administracyjnego musi mieścić się w granicach zakreślonych wynikającym z art. 7 K.p.a. dążeniem do wyjaśnienia prawdy obiektywnej i obowiązkiem załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony. Przyznany organowi luz decyzyjny może być również częściowo determinowany już w samej treści przepisu upoważniającego organ do działania na zasadzie uznania administracyjnego. Ocena czy przy załatwieniu sprawy administracyjnej doszło do przekroczenia granic uznania administracyjnego, wymaga zbadania czy organ wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy. Kontrola sądowa jest więc ograniczona i sprowadza się do oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył on zasady swobodnej oceny dowodów (por. wyrok NSA z dnia 8 maja 2002r. sygn. SA/Sz 2548/00). W szczególności polega ona na sprawdzeniu, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy zgodnie z obowiązkami nałożonymi na organy administracji w przepisach art. 7, 77 § 1 i 80 K.p.a. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, zdaniem Sądu, Kolegium nie uchybiło wskazanym przepisom postępowania. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wyczerpująco odniósł się do meritum sprawy, poddając szczegółowej analizie i oceniając zgromadzony materiał dowodowy – pod kątem przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 ustawy. W tym zakresie Kolegium słusznie zwróciło uwagę że: - po pierwsze, P. W. prowadzi gospodarstwo domowe z konkubiną D. O. oraz ze wspólnymi małoletnimi dziećmi – synem D. i córką M., - po drugie, na łączny miesięczny dochód rodziny składają się świadczenia rodzinne wraz ze świadczeniem pielęgnacyjnym, pobierane przez D. O. na dzieci w wysokości 1.567 zł, renta skarżącego w wysokości 825 zł netto, pomniejszona o alimenty ściągane przez komornika w wysokości 518,81 zł oraz dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 777,13 zł . W konsekwencji Kolegium prawidłowo ustaliło, że łączny miesięczny dochód rodziny skarżącego wynosi 2.650,32 zł. Organ zasadnie również uznał, że oddanie przez skarżącego gospodarstwa rolnego w dzierżawę inną niż wymieniona w art. 9 ust. 8 pkt 1 ustawy przesądziło o konieczności wliczenia dochodu z tego gospodarstwa do dochodu skarżącego – stosownie do art. 8 ust. 9 ustawy z dnia 12.02.2004r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015r., poz. 163 ze zm.). W związku z powyższym organ prawidłowo ustalił, że dochód na osobę w rodzinie skarżącego przekracza kryterium dochodowe osoby w rodzinie, określone w art. 8 ustawy o pomocy społecznej, wynoszące 514 zł. Tym samym obecna rodzina skarżącego nie może korzystać ze świadczeń z pomocy społecznej na zasadach ogólnych. W konsekwencji za w pełni uprawnione należy uznać stanowisko Kolegium, które oceniając sytuację materialną rodziny wnioskodawcy wskazało, że dochodzenie zwrotu świadczeń alimentacyjnych na dotychczasowych zasadach nie podważa podstawowych warunków bytowych rodziny. Odnosząc się do stanu zdrowia skarżącego należy zauważyć, że w aktach sprawy niniejszej znajdują się: 1. orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia 4.08.2015r., zgodnie z którym P. W. jest jedynie częściowo niezdolny do pracy – do 31.08.2017r. (k. 89), 2. orzeczenie Powiatowego Zespołu Orzekania do Spraw Niepełnosprawności z dnia 17.12.2013., zaliczające P. W. do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności – z zastrzeżeniem, że orzeczony stopień niepełnosprawności ma charakter okresowy, a orzeczenie wydaje się do dnia 31 grudnia 2015r., przy czym wskazano, że osoba badana jest zdolna do pracy w warunkach pracy chronionej (k. 88). Zaznaczyć przy tym trzeba, że Sąd bada legalność zaskarżonej decyzji pod kątem zgodności ze stanem prawnym i faktycznym istniejącym w dacie wydania tego rozstrzygnięcia. W związku z powyższym należy podzielić wyrażony przez organ pogląd o czasowym charakterze niepełnosprawności dłużnika oraz o tym, że stwierdzona w stopniu umiarkowanym niepełnosprawność nie uniemożliwia stronie podjęcia zatrudnienia. Podkreślenia wymaga, że stosownie do art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 27.08.1997r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2011r. nr 127, poz. 721 ze zm.) zaliczenie do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności osoby, o której mowa w ust. 1 lub 2, nie wyklucza możliwości zatrudnienia tej osoby u pracodawcy niezapewniającego warunków pracy chronionej, w przypadkach: 1) przystosowania przez pracodawcę stanowiska pracy do potrzeb osoby niepełnosprawnej; 2) zatrudnienia w formie telepracy. Niezależnie od powyższego, przedstawione stanowisko potwierdza również sam skarżący, który w odwołaniu wskazuje na, cyt: "drobne prace, których się imam" (k. 156 akt administracyjnych). Należy także zwrócić uwagę, że wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 14.04.2015r. sygn. akt III RC 524/14, zmienionym wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 8.10.2015r. o sygn. akt II Ca 874/15 obniżono skarżącemu zasądzone wyrokiem z dnia 24.03.2011r. w sprawie III RC 24/11 alimenty wobec P. B. z kwoty 500 zł miesięcznie do kwoty 400 zł miesięcznie, począwszy od 1.03.2015r. Tym samym, jak słusznie wskazało Kolegium, dłużnik alimentacyjny skutecznie wykorzystuje inne – poza umorzeniem należności alimentacyjnych – instrumenty prawne dopasowujące wymiar zobowiązań alimentacyjnych do swojej sytuacji życiowej. Z kolei zgodnie z art. 29 ust. 2 ustawy w przypadku gdy osoba uprawniona otrzymała w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. W konsekwencji, skoro sąd powszechny obniżył zasądzone alimenty na córkę skarżącego, to nadpłatą świadczeń z funduszu alimentacyjnego za ten okres nie zostanie obciążony dłużnik alimentacyjny, lecz do jej zwrotu będzie zobowiązana osoba uprawniona do alimentów. Sąd podziela również pogląd Kolegium o tym, że skoro dłużnik konsekwentnie spłaca zadłużenie alimentacyjne w ratach, ściąganych przez komornika z otrzymywanej renty, to działanie takie prowadzi do systematycznego zmniejszania tego zadłużenia. Reasumując stwierdzić trzeba, że odmowa umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w pozostałej części była uzasadniona dokonaną przez Kolegium oceną stanu faktycznego sprawy pod kątem przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 ustawy. Podjęte w tym zakresie rozstrzygnięcie organu, poddane kontroli Sądu, w sposób spójny i przekonujący wskazuje motywy, jakie legły u podstaw jego wydania. W orzecznictwie i doktrynie podkreśla się, że należności z funduszu alimentacyjnego pochodzą ze środków publicznych, w związku z czym, na organach spoczywa obowiązek szczególnej dbałości o to, by były racjonalnie wydatkowane, również w aspekcie odzyskiwania należności dłużników. Umorzenie należności dłużników winno być stosowane wyjątkowo, w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Każde bowiem umorzenie powoduje przerzucenie na wszystkich podatników kosztów utrzymania dzieci dłużników. Stosowanie tej instytucji musi odbywać się ostrożnie z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy, obejmujących również prognozę co do możliwości płatniczych dłużnika w przyszłości. Zaznaczyć przy tym trzeba, że w realiach rozpoznawanej sprawy organ odwoławczy prawidłowo zastosował art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. W tym zakresie Kolegium, odnosząc się do decyzji organu I instancji, zasadnie stwierdziło, że sprawa świadczeń alimentacyjnych wypłaconych za okres od 21.10.2014r. do 30.09.2015r. nie mogła być objęta wnioskiem P. W. z dnia 17.07.2015r. o umorzenie zadłużenia, gdyż w dacie składania wniosku nie został jeszcze zakończony okres świadczeniowy 2014/2015. Natomiast w dacie złożenia wniosku w obrocie prawnym funkcjonowały decyzje zobowiązujące stronę do zwrotu świadczeń za okresy do 30.09.2014r. włącznie, co uzasadniało dokonanie przez Kolegium korekty pkt 2 decyzji organu I instancji. Jak wskazuje bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9.11.2009r. o sygn. akt I OKS 1070/11 "nie jest możliwe orzekanie o umorzeniu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, bez uprzedniego wydania decyzji (ostatecznej) w sprawie zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń". Skoro zatem podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 151 ustawy p.p.s.a.