II SA/Ke 482/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Ziomek, Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Armański (spr.), Sędzia WSA Agnieszka Banach, , po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi E. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 27 czerwca 2024 r. znak: SKO.PS-80/2266/844/2024 w przedmiocie świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Decyzją z 27 czerwca 2024 r. znak: SKO.PS-80/2266/844/2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach (zwane też dalej "SKO"), po rozpatrzeniu odwołania E. W. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta Kielce nr 33 z 8 lutego 2024 r. znak: MOPR-Op.601.427.33.2024 w przedmiocie uchylenia decyzji nr 257 z dnia 10 października 2022 r. znak: MOPR-Op.601.427.257.2022 o przyznaniu świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka F. W. w rodzinie zastępczej, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu decyzji SKO wyjaśniło, że materialną podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz.U. z 2024 r. poz. 177 ze zm.), zwanej dalej w skrócie "u.w.r.", a konkretnie w tym przypadku art. 88 ust. 5 tej ustawy, zgodnie z którym w przypadku zmiany przepisów regulujących prawo do świadczeń, dodatków i dofinansowania do wypoczynku, o których mowa w art. 80 ust. 1, art. 81, art. 83 i art. 84, oraz w przypadku zmiany sytuacji osobistej rodziny zastępczej, rodziny pomocowej lub prowadzącego rodzinny dom dziecka, a także w przypadku zmiany sytuacji osobistej, dochodowej lub majątkowej umieszczonego dziecka, organ właściwy do wydania decyzji może bez zgody rodziny zastępczej, rodziny pomocowej lub prowadzącego rodzinny dom dziecka zmienić lub uchylić decyzję, o której mowa w ust. 4. Zdaniem SKO o ile zgodnie z art. 35 ust. 1 u.w.r. dla umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej istotne znaczenie ma orzeczenie sądu, to dla ustalenia końcowego momentu przyznawania świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej, zgodnie z art. 87 ust. 1 u.w.r., doniosłe znaczenie ma także faktyczne sprawowanie pieczy zastępczej. Istotny jest tutaj nie moment podjęcia przez sąd formalnego rozstrzygnięcia w tym zakresie, lecz faktyczne opuszczenie rodzinnej pieczy przez dziecko. W rozpatrywanej sytuacji zdaniem Kolegium organ I instancji zasadnie uznał, że doszło do zmiany sytuacji osobistej rodziny zastępczej, tj. E. W. i F. W., w związku z faktycznym opuszczeniem przez dziecko rodziny zastępczej. SKO odwołało się w tym zakresie do dowodów zgromadzonych w sprawie, tj. protokołu przesłuchania E. W. z 21 grudnia 2023 r., opinii w sprawie o zmianę postanowienia w zakresie władzy rodzicielskiej E. W. nad małoletnim F. W. z dnia 17 listopada 2023 r., wniosku o rozwiązanie rodziny zastępczej spokrewnionej E. W. Dowody te zdaniem organu odwoławczego jednoznacznie potwierdzają, że F. W. od miesiąca marca 2023 r. do chwili obecnej zamieszkuje z biologiczną matką E. W. Ponadto, na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Kielcach III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 12 marca 2024 r., sygn. III Nsm 494/23, zmieniono postanowienie Sądu Rejonowego w Kielcach z 28 lipca 2022 r. w sprawie III Nsm 1312/22 w ten sposób, że je uchylono i powierzono wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim F. W. E, W. W tej sytuacji, zdaniem SKO, na gruncie rozpatrywanej sprawy zasadnie przyjęto, że rodzinie zastępczej świadczenie przysługuje do dnia faktycznego przebywania w niej dziecka, nawet w sytuacji, gdy formalnie jego pobyt w rodzinie zastępczej ustał dopiero w marcu 2024 r. w związku z orzeczeniem Sądu Rejonowego w Kielcach z 12 marca 2024 r. Organ wskazał, że przepis art. 88 ust. 5 u.w.r., który ma zastosowanie w niniejszej sprawie, nie przewiduje uchylenia decyzji ostatecznej, przyznającej rodzinie zastępczej pomoc pieniężną, z mocą wsteczną. Uchylenie takie może mieć skutek jedynie na przyszłość. Uchylając w niniejszej sprawie decyzję wydaną na podstawie art. 80 ust. 1 u.w.r. należało uwzględnić okoliczność faktycznego opuszczenia rodziny zastępczej przez dziecko, a skutki prawne uchylenia należało ustalić na przyszłość. SKO zauważyło również, że rozstrzygnięcie o uchyleniu decyzji z 8 lutego 2024r. nie zawiera w swej treści daty, od której uchylono decyzję. Ponadto treść rozstrzygnięcia organu I instancji nie wskazuje, aby pomoc pieniężna na pokrycie wydatków związanych z utrzymaniem dziecka w pieczy zastępczej nie przysługiwała stronie już od miesiąca października 2023 r. Zatem podjęte w sprawie rozstrzygnięcie wywiera skutki prawne na przyszłość, a nie z mocą wsteczną i w konsekwencji pozbawia rodzinę zastępczą prawa do pomocy pieniężnej od miesiąca, w którym decyzja weszła do obrotu prawnego. Końcowo Kolegium podniosło, że kwestia wstrzymania przez organ I instancji wypłaty świadczenia od października 2023 r. nie mogła podlegać ocenie w niniejszej sprawie. Jednak uwzględniając skutek prawny zaskarżonej decyzji, organ I instancji nie miał jakichkolwiek podstaw aby wstrzymać wypłatę pomocy pieniężnej od miesiąca października 2023 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję SKO E. W. zarzuciła naruszenie: 1) przepisów prawa materialnego, tj. art. 87 ust. 1 u.w.r. poprzez błędne przyjęcie, że faktyczne opuszczenie przez małoletniego rodziny zastępczej nastąpiło od czasu gdy chłopiec przebywa z matką, a w konsekwencji błędne uznanie, że świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej powinno być przyznane stronie skarżącej do tego czasu, w sytuacji gdy datą, do której skarżąca ma prawo do pobierania świadczenia, jest data uprawomocnienia się postanowienia Sądu Rejonowego w Kielcach z dnia 12 marca 2024 r., sygn. III Nsm 494/23, o uchyleniu pieczy i powierzeniu władzy rodzicielskiej nad małoletnim matce; 2) przepisów prawa procesowego, tj. art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 k.p.a. Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o: - uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w zakresie w jakim odmawiają jej prawa do świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania wnuka F. W. w rodzinie zastępczej w okresie zanim postanowienie Sądu Rejonowego w Kielcach z 12 marca 2024 r. stało się prawomocne, tj. do dnia 19 marca 2024 r. - zasądzenie kosztów postępowania. Uzasadniając swe stanowisko skarżąca podniosła, że kwestią sporną w niniejszej sprawie pozostaje interpretacja sformułowania "faktyczne opuszczenie przez dziecko rodziny zastępczej". Zdaniem strony skarżącej, wymienione sformułowanie należy rozumieć jako ostateczne wyjęcie dziecka spod pieczy zastępczej, a nie jako kwestię fizycznej obecności czy nieobecności dziecka w miejscu wykonywania tej pieczy. W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że małoletni w miesiącu marcu 2023 roku został przekazany matce, co nie oznacza jednakże faktycznego opuszczenia pieczy, a jedynie realizację prawa rodzica do kontaktów z dzieckiem. Jak już było podnoszone przez skarżącą w odwołaniu od decyzji MOPR, w omawianym przypadku dziecko w pieczy zastępczej zostało umieszczone z powodu problemów wychowawczych i opiekuńczych ze strony rodziny biologicznej. Po pobycie dziecka w ośrodku socjoterapeutycznym skarżąca, matka dziecka i samo dziecko postanowiły podjąć próbę powrotu dziecka do rodziny biologicznej. Skarżąca wspierała w tym czasie rodzinę biologiczną i dziecko, dziecko wracało do rodziny zastępczej w chwilach kryzysowych w rodzinie biologicznej i innych, gdy tego potrzebowało i/lub chciało. W tym czasie nie wiadomo było jakie będzie ostateczne rozwiązanie sytuacji życiowej dziecka i czy powrót do rodziny biologicznej będzie trwały. W tym okresie nie można było mówić w żadnym wypadku o "opuszczeniu" przez małoletniego pieczy zastępczej, a jedynie czasowym przebywaniu na tzw. próbę w miejscu zamieszkania matki. Ani nie ustał w tym terminie obowiązek sprawowania pieczy zastępczej, ani też nie nastąpiło powierzenie władzy rodzicielskiej matce dziecka. W rezultacie skarżąca w dalszym ciągu, jak dotychczas, była zobowiązana tak do monitorowania sytuacji osobistej dziecka pod kątem zaspokajania jego potrzeb emocjonalnych, bytowych i społecznych jak i do ingerencji w przypadku zagrożenia interesów dziecka - podobnie jak w przypadku przebywania dziecka w np. na wyjeździe wakacyjnym. Skarżąca w tym okresie dalej, zgodnie z posiadanymi prawami i obowiązkami wobec małoletniego wynikającymi z formalnego powierzenia jej pieczy nad nim, dbała o zaspokajanie potrzeb wnuka, w tym tych materialnych - ponosiła koszty jego utrzymania, co udokumentowała przedłożonymi już uprzednio do odwołania dowodami zapłaty za część wydatków wnuka. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w ogóle się do tego nie odniosło w wydanej przez siebie decyzji. W świetle przytoczonej argumentacji faktyczne opuszczenie przez dziecko rodziny zastępczej nastąpiło w dniu 19 marca 2024 roku, w którym to dniu prawomocnie powierzono matce wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim, jak również ustał obowiązek skarżącej zaspokajania potrzeb i ochrony dziecka, a zatem dopiero od tej daty należało uchylić decyzję o przyznaniu świadczeń na dziecko. Na poparcie swego stanowiska skarżąca przywołała wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 1 lutego 2018 roku, II SA/Sz 1359/17. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 935), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Dokonując kontroli decyzji SKO w zakresie wyznaczonym wskazanymi przepisami prawa Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Istota sporu w niniejszej sprawie w rzeczywistości sprowadzała się do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, a mianowicie do jakiej daty przysługuje świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej, tj. czy do czasu kiedy dziecko faktycznie przebywa w tej rodzinie, czy też do dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu o uchyleniu rozstrzygnięcia w przedmiocie umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej. Zgodnie z art. 80 ust. 1 u.w.r. rodzinie zastępczej oraz prowadzącemu rodzinny dom dziecka, na każde umieszczone dziecko, przysługuje świadczenie na pokrycie kosztów jego utrzymania, nie niższe niż kwota: 1) 1002 zł miesięcznie - w przypadku dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej spokrewnionej; 2) 1517 zł miesięcznie - w przypadku dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej zawodowej, rodzinie zastępczej niezawodowej lub rodzinnym domu dziecka. Jak wynika z art. 87 ust. 1 pkt 1 u.w.r., świadczenia i dodatki, o których mowa w art. 80 ust. 1 i art. 81, przyznaje się od dnia faktycznego umieszczenia dziecka odpowiednio w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka do dnia faktycznego opuszczenia przez dziecko lub osobę, o której mowa w art. 37 ust. 2 i 3, rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka. Stosownie do art. 35 ust. 1 u.w.r. umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej następuje zasadniczo na podstawie orzeczenia sądu (taka też sytuacja miała miejsce w rozpatrywanym przypadku), z zastrzeżeniem ust. 2 oraz art. 35a, art. 58 ust. 1 pkt 2 i 3 i art. 103 ust. 2 pkt 2 i 3. Sąd podziela stanowisko wyrażone w przywołanym w skardze wyroku WSA w Szczecinie z dnia 1 lutego 2018 r., sygn. II SA/Sz 1359/17, w którym przyjęto, że nie sam fakt ponoszenia przez rodzinę zastępczą kosztów utrzymania dziecka jest podstawą do żądania przyznania świadczenia na pokrycie kosztów jego utrzymania. Podstawą jest bowiem umieszczenie dziecka w takiej rodzinie na czas trwania pieczy zastępczej, rozumianej nie tylko jako faktyczne, ale i jako prawne (w rozumieniu art. 35 ust. 1 u.w.r.) przebywanie tego dziecka w tej rodzinie. Z przepisu art. 87 ust. 1 u.w.r., jak dalej podniesiono, wynika że świadczenie z art. 81 ust. 1 tej ustawy przyznaje się do dnia faktycznego opuszczenia przez dziecko rodziny zastępczej. Skoro jednak do przyznania tego świadczenia nie wystarcza jedynie faktyczne umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej, tylko musi być ono poprzedzone orzeczeniem sądu lub zdarzeniami określonymi w art. 35 ust. 2, art. 58 ust. 1 i art. 103 ust. 2 ustawy, to tak samo faktyczne opuszczenie przez dziecko rodziny zastępczej poprzedzone musi być stosownym orzeczeniem sądu lub wskazanymi zdarzeniami. W przypadku zaś umieszczenia dziecka w pieczy zastępczej na podstawie orzeczenia sądu, piecza zastępcza ustaje na podstawie stosownego orzeczenia sądu o ustaniu pieczy zastępczej (podobnie WSA w Bydgoszczy w wyroku z 14 sierpnia 2024 r., sygn. II SA/Bd 180/24). Prawidłowość powyższej wykładni potwierdza w ocenie Sądu w pełni opis okoliczności niniejszej sprawy dokonany w skardze. E. W. podniosła tam mianowicie (nie kwestionując tego że już w marcu 2023 wnuczek został "przekazany" matce), że F. W. w pieczy zastępczej został umieszczony z powodu problemów wychowawczych i opiekuńczych ze strony rodziny biologicznej. Po pobycie w ośrodku socjoterapeutycznym skarżąca, matka dziecka i samo dziecko postanowili podjąć próbę jego powrotu do rodziny biologicznej. Skarżąca wspierała w tym czasie rodzinę biologiczną i dziecko. F. W. wracał do rodziny zastępczej w chwilach kryzysowych w rodzinie biologicznej i innych, gdy tego potrzebował i/lub chciał. W tym czasie nie wiadomo było jakie będzie ostateczne rozwiązanie sytuacji życiowej dziecka i czy powrót do rodziny biologicznej będzie trwały, nie można było – jak podnosi skarżąca – mówić o "opuszczeniu" przez małoletniego pieczy zastępczej, a jedynie czasowym przebywaniu na tzw. próbę w miejscu zamieszkania matki. Ani nie ustał w tym terminie obowiązek sprawowania pieczy zastępczej, ani też nie nastąpiło powierzenie władzy rodzicielskiej matce dziecka. W rezultacie skarżąca w dalszym ciągu, jak dotychczas, była zobowiązana tak do monitorowania sytuacji osobistej dziecka pod kątem zaspokajania jego potrzeb emocjonalnych, bytowych i społecznych, jak i do ingerencji w przypadku zagrożenia interesów dziecka. Skarżąca w tym okresie dalej, zgodnie z posiadanymi prawami i obowiązkami wobec małoletniego wynikającymi z formalnego powierzenia jej pieczy nad nim, dbała o zaspokajanie potrzeb wnuka, w tym tych materialnych. Skarżąca rzeczywiście do odwołania dołączyła rachunki dokumentujące jej wydatki na rzecz wnuka, a Kolegium nie odniosło się do tych dowodów. Świadczą zaś one o tym, że fakt rozłożenia wydatków związanych z wychowaniem F. W. nie był tak jednoznaczny, nawet jeśli w przeważającej mierze nie przebywał on już u E. W.. Niezależnie jednak od tego nie można nie zgodzić się ze skarżącą, że sam fakt fizycznego przebywania u matki nie pozbawił E. W. obowiązków wynikających z umieszczenia u niej jako u rodziny zastępczej jej wnuka F. W. W ocenie Sądu zatem to właśnie wydanie prawomocnego orzeczenia przez sąd rodzinny o ustaniu pieczy zastępczej jest momentem właściwym dla przyjęcia, że rodzinie zastępczej nie przysługuje świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w tej rodzinie. Tylko właściwy sąd rodzinny jest bowiem w stanie prawidłowo ocenić, czy zachodzą prawne przesłanki dla kontynuowania tej pieczy. O uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w rodzinie zastępczej nie może zaś samodzielnie, abstrahując od orzeczenia sądu rodzinnego o ustaniu pieczy zastępczej (w tym przypadku z dnia 12 marca 2024 r.), decydować organ pomocy społecznej – w trybie art. 88 ust. 5 u.w.r. W świetle powyższych rozważań Sąd uznał, że wydając decyzje w niniejszej sprawie zarówno SKO, jak i organ I instancji naruszyły przepisy prawa materialnego, tj. art. 87 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 35 ust. 1, art. 80 ust. 1 i art. 88 ust. 5 u.w.r. w sposób mający wpływ na wynik sprawy, co powodowało konieczność uchylenia tych decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 p.p.s.a. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Zadaniem organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej oceny prawnej i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 p.p.s.a.