II SA/Ke 503/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Armański Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek (spr.) Sędzia WSA Agnieszka Banach Protokolant Starszy inspektor sądowy Karolina Chrapkiewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2025 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2024 r. [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji. Decyzją z 19 sierpnia 2024 r., [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania D. S., utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Wójta Gminy B. decyzję z 8 maja 2024 r., znak: [...], o odmowie przyznania ww. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad bratem A. S.. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. D. S. wnioskiem z 17 kwietnia 2024 r. wystąpił do GOPS w Bodzechowie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem A. S.. Organ I instancji odmowę przyznania ww. świadczenia oparł na ustaleniu, że niepełnosprawność nie powstała w okresie przewidzianym art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Rozpatrując odwołanie D. S. od decyzji Wójta Gminy B. z 8 maja 2024 r., znak: [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej też jako Kolegium) wskazało, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem w sprawie o sygn. akt K [...] orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z dotychczasowego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego i sądów administracyjnych jednoznacznie wynika, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zdaniem Kolegium, okoliczność, że niepełnosprawność A. S. nie powstała przed 18 rokiem życia, nie wyklucza możliwości uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w celu sprawowania nad nim opieki, bowiem nie ma znaczenia wiek, w którym ta niepełnosprawność powstała, istotne zaś jest, że występuje ona w stopniu znacznym. Pomimo błędnej interpretacji ww. przepisów przez Wójta Gminy B. K. uznało, że rozstrzygnięcie organu I instancji jest zasadne. Organ odwoławczy z uwagi na treść uchwały siedmiu sędziów z 14 listopada 2022 r. sygn. akt I OPS 2/22 oraz jednolite orzecznictwo na tle jej stosowania stwierdził, że warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tylko takie orzeczenie spowodowałoby bowiem zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki. Kolejność powstania obowiązku alimentacyjnego organ wywiódł z art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 128, art. 132 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Jak ustalił organ odwoławczy, matka osoby niepełnosprawnej G. S. nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, gdyż orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. orzekania o Niepełnosprawności w O. Ś. z 25 października 2011 r. została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Zgodnie ze stanowiskiem Kolegium, skoro obowiązek alimentacyjny względem A. S. ciąży obecnie na jego matce G. S., jako osobie zobowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności, to obowiązek ten – wymagany w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych – nie ciąży na bracie tj. D. S., który jest zobowiązany do alimentacji względem swojego brata dopiero w dalszej kolejności. Tym samym z uwagi na niespełnienie przez odwołującego się podstawowej przesłanki uprawniającej do świadczenia pielęgnacyjnego wynikającej z art. 17 ust. 1 pkt 4 ww. ustawy, organ uznał, że brak było podstaw do przyznania D. S. świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze do tut. Sądu D. S. zakwestionował decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 19 sierpnia 2024 r. podnosząc, że od 30 czerwca 2024 r. jest jedyną osobą, która może opiekować się bratem, ponieważ matka zmarła. Do skargi załączył akt zgonu G. S.. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Spór w sprawie koncentruje się na ocenie przesłanek, od których spełnienia zależy przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obwiązujących do 31 grudnia 2023 r. Z ustaleń organu wynika, że skarżący D. S. na podstawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 3 czerwca 2022 r. znak: [...] był uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad bratem A. S. w okresie od 1 marca 2022 r. do 31 marca 2024 r. Wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na kolejny okres złożył do GOPS w Bodzechowie 17 kwietnia 2024 r. Jednocześnie przed jego złożeniem, został złożony wniosek o wydanie nowego orzeczenia dla A. S.. Orzeczeniem z 5 kwietnia 2024 r. Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w O. Ś. zaliczył A. S. do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Z dniem 1 stycznia 2024 r. weszła w życie ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym, wprowadzając w art. 43 zmiany w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej jako u.ś.r.), w tym również w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Przede wszystkim zgodnie z nowym brzmieniem art. 17, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje określonym w tym przepisie osobom, jeżeli sprawują one opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Nie ulega zatem wątpliwości, że aktualnie przepis art. 17 u.ś.r. nie umożliwia skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na wiek osoby wymagającej opieki – A. S. ma 44 lata. Jednakże w art. 63 ustawy o świadczeniu wspierającym ustawodawca przewidział przypadki, w których na zasadach kontynuacji, znajdują zastosowanie przepisy dotychczasowe. Stosownie do treści tego przepisu: 1. W sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. 2. Osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4. 3. Osoby, o których mowa w ust. 2, zachowują prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., również w przypadku, gdy osobie nad którą sprawują opiekę zostało wydane nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie o niepełnosprawności. Warunkiem zachowania prawa odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego na zasadach określonych w zdaniu pierwszym jest złożenie wniosku o nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności w terminie 3 miesięcy od dnia następującego po dniu, w którym upłynął termin ważności dotychczasowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenia o niepełnosprawności, a następnie złożenie wniosku o ustalenie prawa odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego w terminie 3 miesięcy, licząc od wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności. W analizowanej sprawie, żaden z orzekających organów nie przeanalizował okoliczności konkretnej sprawy w aspekcie przesłanek z art. 63 ust. 3 ustawy o świadczeniu wspierającym. Stanowisko organu odwoławczego opierało się wyłącznie na ustaleniu, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązujące do 31 grudnia 2023 r. nie dawały podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bratu, w sytuacji, gdy matka osoby niepełnosprawnej żyła i nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem Sądu, nie tylko argumentacja organu I instancji, ale również pogląd wyrażony przez Kolegium, nie zasługują na akceptację. Bezspornie z akt administracyjnych wynika, że: 1. wniosek o wydanie nowego orzeczenia dla A. S. został złożony w terminie 3 miesięcy od dnia w którym upłynął termin ważności dotychczasowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (termin dotychczasowego orzeczenia upłynął 31.03.2024 r., a nowy wniosek do Zespołu ds. orzekania o Niepełnosprawności został złożony 4.03.2024 r.); 2. następnie w terminie 3 miesięcy od dnia wydania nowego orzeczenia skarżący złożył do GOPS wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (orzeczenie Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w O. Ś. z 5.04.2024 r., zaś wniosek do GOPS w Bodzechowie 17.04.2024 r. 3. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego D. S. nabył na podstawie ostatecznej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 3 czerwca 2022 r. znak: SKO [...] na okres od 1.03.2022 r. do 31.03.2024 r., której istnienie w obrocie prawnym nie zostało w żaden sposób podważone. W zaistniałych okolicznościach faktycznych i prawnych, w odniesieniu do skarżącego zachodzi kontynuacja, o której mowa w art. 63 ust. 3 ustawy o świadczeniu wspierającym, bowiem przed złożeniem nowego wniosku posiadał uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, dochował terminów przewidzianych w tym przepisie, a nowe orzeczenie Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności zalicza A. S. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe. Ponadto Kolegium nie wskazało i z akt sprawy nie wynika, aby w dacie złożenia przez skarżącego wniosku do GOPS w Bodzechowie nastąpiły zmiany w stanie faktycznym, wykluczające zastosowanie art. 63 ust. 3 ustawy o świadczeniu wspierającym. Ustawodawca w art. 63 ust. 2 i 3 ustawy o świadczeniu wspierającym ustalił zasady ochrony praw nabytych dla osób, którym wcześniej przyznano prawo do przedmiotowego świadczenia. Przepisy te miały na celu zapewnienie stabilności i przewidywalności prawa. Zasada ochrony praw nabytych zapewnia ochronę praw podmiotowych, zarówno publicznych jak i prywatnych nabytych w drodze skonkretyzowanych decyzji, przyznających świadczenia, jak i praw nabytych in abstracto (zgodnie z ustawą przed zgłoszeniem wniosku o ich przyznanie), a także ekspektatyw maksymalnie ukształtowanych, tj. takich, które spełniają wszystkie zasadnicze przesłanki ustawowe nabycia praw pod rządami danej ustawy bez względu na stosunek do nich późniejszej ustawy (Trybunał Konstytucyjny: orzeczenie z 11 lutego 1992 r. sygn. K 14/91 i wyrok z 22 czerwca 1999 r. sygn. K 5/99). Powyższa zasada sprowadza się do takiego nakazu stanowienia i stosowania prawa, by obywatel mógł układać swoje sprawy w zaufaniu, że nie naraża się na skutki prawne, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 czerwca 1999 r. sygn. K 34/98). W ocenie Sądu, przepisy art. 63 ust. 2 i 3 ustawy o świadczeniu wspierającym urzeczywistniają zasadę demokratycznego państwa prawnego, wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP oraz zasadę praworządności z art. 7 Konstytucji RP, których rozwinięcie zawarte zostało w art. 6, art. 7 i art. 8 K.p.a. O ile ustalenia faktyczne wskazują, że wniosek skarżącego jest kontynuacją prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i nie zaszły zmiany w okolicznościach faktycznych uzasadniających przyznanie dotychczasowego świadczenia, badanie możliwości sprawowania tej opieki kierując się uchwałą NSA o sygn. akt I OPS 2/22, nie ma racji bytu. Zasada ochrony praw nabytych, wyrażona w art. 63 ust. 3 ustawy o świadczeniu wspierającym wyłącza bowiem możliwość rozpoznania niniejszej sprawy zgodnie z ww. uchwałą. Sąd podziela stanowisko wyrażone w wyroku WSA w Szczecinie z 30.10.2024 r. sygn. akt II SA/Sz 649/24, zgodnie z którym, cyt. uchwała NSA miałaby zastosowanie w sytuacji, gdyby skarżący po raz pierwszy złożył wniosek o przyznanie przedmiotowego świadczenia na zasadach obowiązujących do 31 grudnia 2023 r., a taki przypadek w analizowanej sprawie nie występuje. Powyższe rozważania świadczą o naruszeniu przez organ II instancji przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., które miało wpływ na wynik sprawy. Dlatego zaskarżona decyzja, a także decyzja organu I instancji, podlegały uchyleniu, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935). Uchylenie decyzji organu I instancji jest następstwem naruszenia przez ten organ prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w sposób wynikający z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, na co szczegółowo i zasadnie wskazał organ II instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji, kierując się przedstawioną wyżej wykładnią przepisów prawa, przeprowadzi ponownie postępowanie zmierzające do merytorycznej oceny zasadności wniosku skarżącego.