II SA/Ke 561/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Chobian, Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.), Asesor WSA Agnieszka Banach, Protokolant Starszy inspektor sądowy Joanna Dziopa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 października 2018 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego specjalnego zasiłku opiekuńczego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...], po rozpoznaniu odwołania J.P. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta z [...] orzekającej o odmowie umorzenia kwoty 5720 zł z tytułu nienależnie pobranego świadczenia w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego za okres od 1.11.2015 r. do 30.09.2016 r. oraz odsetek za opóźnienie, na podstawie art.138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium podało, że J.P. wystąpił do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o umorzenie nienależnie pobranego specjalnego zasiłku opiekuńczego ze względu na szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. We wniosku wskazał, że rodzina ponosi znaczne wydatki na leki i leczenie, a także znaczne koszty utrzymania. Podkreślił , że sprawuje opiekę nad 89 letnią matką w związku z czym musiał zrezygnować z pracy. Żona pobiera zasiłek dla bezrobotnych, mają na utrzymaniu 15-letniego syna. Nie jest więc w stanie spłacić zadłużenie bez zagrożenia dla egzystencji rodziny. Organ odwoławczy zauważył, że decyzje w sprawie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych mają charakter uznaniowy. Organ może zatem uwzględnić wniosek strony, ale nie ma takiego obowiązku. Zobowiązany jest natomiast, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, dokonać oceny czy sytuacja rodzinna osoby ubiegającej się o umorzenie jest trudna na tyle, że nie może ona zaspokoić podstawowych potrzeb i spłacić zadłużenie. Przy czym sama trudna sytuacja materialna rodziny nie uzasadnia umorzenia, jest to możliwe dopiero wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie szczególna. Jak wynika z akt sprawy, wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, synem i matką J.. Rodzina utrzymuje się z renty rodzinnej matki w wysokości 1174,64 netto (po odjęciu spłaty komorniczej), specjalnego zasiłku opiekuńczego w wysokości 520 zł, świadczenia wychowawczego w wysokości 500 zł oraz zasiłku dla bezrobotnych pobieranego przez żonę wnioskodawcy w wysokości 572,87 zł. Łącznie dochód rodziny na dzień wydania zaskarżonej decyzji wynosił 2767,51 zł, czyli 691,87 zł na osobę. Z przedłożonych do akt sprawy dokumentów medycznych wynika, że członkowie rodziny leczą się na różne choroby. Jednak ani wnioskodawca, ani jego żona nie legitymują się orzeczeniem o niepełnosprawności. Wnioskodawca złożył 30 marca 2018 r. oświadczenie, że miesięcznie rodzina ponosi wydatki na leki w wysokości około 500, zł, a 4 kwietnia 2018 r. podał, że leki na leczenie syna i żony wynoszą miesięcznie 260 zł. Nie przedłożył jednak żadnych rachunków, faktur lub recept potwierdzających ponoszenie tak dużych wydatków. Ponadto, jak podał wnioskodawca opłaty w tym czynsz wynoszą 1350 zł. Po odjęciu tych wydatków od dochodu rodziny pozostaje kwota 1417,51 zł. Organ odwoławczy zaznaczył, że ponieważ żona wnioskodawcy od maja 2018 roku jest bezrobotną bez prawa do zasiłku, dochód rodziny uległ obniżeniu. Jednak żona wnioskodawcy może podjąć zatrudnienie, ponieważ nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności. Z poczynionych ustaleń wynika, że sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy jest trudna, ale stabilna. Dochód nie jest zbyt wysoki, rodzina posiada jednak środki na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Mając powyższe na uwadze, Kolegium zgodziło się z organem I instancji, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie zadłużenia. Wydatki ponoszone przez rodzinę wnioskodawcy tj. czynsz, opłata za energię, czy gaz, są wydatkami ponoszonymi przez wszystkie rodziny. Kolegium zwróciło jednocześnie uwagę, co podniósł także organ I instancji w uzasadnieniu swojej decyzji, że strona może wystąpić o rozłożenie na dogodne raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń, tak aby ich spłata nie była uciążliwa. Może też wnieść o odroczenie terminu spłaty. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję, domagając się jej uchylenia oraz uchylenia decyzji organu I instancji, J.P. zarzucił naruszenie art. 7, 8, 9, 11, 14 § 1 i 2 kpa oraz art. 57, 67, 68, 69, 70, 72, 107 i art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez niezgodne z prawem i nierzetelne rozpatrzenie jego odwołań i całej jego sprawy dotyczącej "wynikłego i sprokurowanego przez pracowników MOPS zadłużenia z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z MOPS". Autor skargi zarzucił, że SKO, w uzasadnieniu skarżonej decyzji, w wielu miejscach mija się z prawdą lub wypacza fakty. Wskazał, że jego matka ma 89 lat, jest osobą o dużym stopniu niepełnosprawności, otrzymuje rentę rodzinną w wysokości 1208,32 zł po potrąceniach komorniczych, wymaga jego stałej opieki i dużych nakładów finansowych na środki medyczne. Aby opiekować się matką zrezygnował z pracy i rejestracji w urzędzie pracy, a więc pozostaje bez dochodu. Skarżący podkreślił, że w decyzji organu I instancji zasugerowano mu podjęcie pracy zarobkowej, co stanowiłoby sprzeczność z ustawą o świadczeniach rodzinnych. Dodał, że jego żona jest osobą bezrobotną od maja 2018 r. bez prawa do zasiłku i jest pod stałą kontrolą Poradni Chirurgicznej Chorób Piersi w Centrum Onkologii w K. Wychowują 16-letniego syna. Zdaniem wnoszącego skargę osoba sporządzająca zaskarżaną decyzję zignorowała koszty leczenia matki, koszty leczenia jego chorób i koszty leczenia kamicy nerkowej syna. Całkowicie zignorowano również takie wydatki, jak zakup odzieży, żywności, butów. Skarżący stwierdził, że odmowa uwzględnienia jego prośby o umorzenie kwoty 5720 zł wraz z odsetkami bezsprzecznie doprowadzi do nieodwracalnych, ciężkich strat dla rodziny i spowoduje zagrożenie dla możliwości dalszej egzystencji wszystkich jej członków, jak również uniemożliwi zaspokajanie podstawowych potrzeb bytowych. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: W niniejszej sprawie skarżący domagał się umorzenia nienależnie pobranego zasiłku opiekuńczego w wysokości 5720 zł wraz z odsetkami powołując się na szczególnie trudną sytuację jego rodziny przejawiającą się w tym, że opiekuje się starszą matką, na której leczenie, podobnie jak i na leczenie pozostałych członków jego rodziny przeznaczane są znaczne nakłady finansowe, a ponadto ponosi też wydatki na zakup butów, odzieży, żywności i utrzymanie mieszkania. Zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1952), organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Należy przede wszystkim mieć na uwadze, że użyty w cytowanym przepisie zwrot "może" wskazuje na to, że wydane na jego podstawie decyzje administracyjne mają charakter uznaniowy. Kontrola Sądu w przypadku rozstrzygnięć organów w ramach uznania, co już wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie sądowym, ogranicza się do badania, czy granice uznania w danym przypadku nie zostały przekroczone. Sądowa kontrola legalności decyzji uznaniowej obejmuje zatem zbadanie, czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na rozstrzygnięcie. Jeżeli zaś stanowisko organu ma oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, jest przekonująco, jasno i logicznie umotywowane, to nie można mu zarzucić cech dowolności. Ponadto jak wynika z powyższego przepisu organ może umorzyć kwotę nienależnie pobranego świadczenia tylko wtedy, gdy istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ustawa nie precyzuje pojęcia szczególnie uzasadnionych okoliczności, nie ulega jednak wątpliwości, że na pojęcie tych okoliczności składa się całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy. Należy również podkreślić, że instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń - i odsetek od tych świadczeń - ma charakter wyjątkowy, i dlatego ocena okoliczności, na jakie powołuje się wnioskujący o umorzenie, powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków. Jak wynika z poczynionych przez organy ustaleń, skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, 16-letnim synem i matką. Źródłem utrzymania rodziny jest renta rodzinna matki w wysokości 1174,64 zł netto (po potrąceniach komorniczych), specjalny zasiłek opiekuńczy w wysokości 520 zł, świadczenie wychowawcze w wysokości 500 zł, (w momencie wydawania decyzji przez organ I instancji także zasiłek dla bezrobotnych w wysokości 572,87 zł, pobierany przez żonę wnioskodawcy). Sytuacja finansowa rodziny jest więc niewątpliwie trudna, ale stabilna. Dochód w wysokości 548 zł miesięcznie na osobę umożliwia zaspokojenie podstawowych potrzeb. W tym miejscu zaznaczyć należy, że ustalenie trudnej sytuacji majątkowej nie stanowi wystarczającej przesłanki umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, gdyż w takiej sytuacji jak rodzina skarżącego znajduje się wiele rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, które również muszą znaleźć pieniądze na zakup pożywienia, odzieży i leków. Sytuacja ta nie ma więc charakteru niecodziennego, czy szczególnego. Ponadto choć członkowie rodziny skarżącego i sam skarżący leczą się na różne choroby, to jednak w stosunku do żadnego z nich nie orzeczono o niepełnosprawności. Bezrobotna żona skarżącego jest osobą w sile wieku (ur. [...] r.), zdolną do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z akt sprawy nie wynika, by jej stan zdrowia wykluczał aktywność zawodową. Z kolei brak możliwości podjęcia przez skarżącego zatrudnienia z uwagi na opiekę nad matką, może być argumentem przemawiającym za zastosowaniem innej ulgi w spłacie zadłużenia, np. odroczenia terminu płatności. Rezygnacja z zatrudnienia (bądź jego niepodejmowanie), podyktowana koniecznością sprawowania opieki nie zwalnia go z obowiązku zwrotu powstałych należności. Pokreślenia wymaga, że środki budżetowe przeznaczone na świadczenia rodzinne w gminach stanowią środki publiczne. Społeczeństwo i jego obywatele powinni mieć pewność, że organy Państwa dbają o wykorzystywanie środków publicznych w sposób zgodny z ich przeznaczeniem. W przypadku umorzenia środków wydatkowanych z budżetu Państwa, gdy nie zachodzą uzasadnione okoliczności, organ mógłby narazić się na zarzut marnotrawienia środków publicznych. Wobec powyższego należy uznać, że organy właściwie oceniły zebrany materiał dowodowy, a zakwestionowane decyzje nie naruszyły granic uznania administracyjnego. Skarżący w złożonym wniosku nie podał faktów pozwalających na nadanie im statusu okoliczności nadzwyczajnych lub niecodziennych, które wykluczają możliwość spłaty należności nie tylko w przyszłości, ale nawet obecnie, zwłaszcza przy wykorzystaniu wskazanych przez organy obu instancji, wynikających z dyspozycji art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, możliwości odroczenia termin płatności zaległej należności, albo jej rozłożenia na raty. Na tle zgromadzonego materiału nie można przyjąć, że w sytuacji rodziny skarżącego istnieją okoliczności, które można by zaliczyć do szczególnie uzasadnionych. Jest też oczywiste, że instytucja umorzenia (częściowego czy też całkowitego) powinna być stosowana wyjątkowo. W konsekwencji Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługiwała na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca nie zostały podjęte z naruszeniem przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Reasumując, w stanie faktycznym sprawy brak jest obiektywnych powodów, które uzasadniałyby zwolnienie skarżącego z odpowiedzialności za zadłużenie, którego się dopuścił w wyniku nienależnego pobierania świadczeń rodzinnych. Odnosząc się do zarzutów skargi należy wyjaśnić, że kontrolując zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...], Sąd nie miał możliwości skontrolowania poprzedzającej je decyzji Prezydenta Miasta z [...], uznającej świadczenie przyznane skarżącemu J.P. w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego i pobrane za okres 1 listopada 2015 r. do 30 września 2016 r. w wysokości 5.720 zł - za nienależnie pobrane. Tamta decyzja bowiem, która, jak to ujął skarżący, na skutek naruszenia Kpa przez MOPS i SKO "sprokurowała" jego dług, nie była przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie, ani też w ogóle nie została przez J.P. zaskarżona. Jest w związku z tym ostateczna i prawomocna, przez co wywołuje skutki prawne. Nie jest prawdą, że organy administracji zignorowały fakt sprawowania przez skarżącego opieki nad jego matką, czy też koszty leczenia jej oraz innych członków rodziny skarżącego. Ustalenia dotyczące tej opieki i kosztów znalazły się w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, co oznacza, że organ wziął je również pod uwagę przy rozstrzyganiu sprawy. Zasadnie przy tym organ II instancji zauważył, że deklarowane przez skarżącego, miesięczne wydatki na leki, nie zostały potwierdzone rachunkami, fakturami, czy receptami, przez co nie mogły zostać uznane za udowodnione. Natomiast fakt sprawowania opieki przez skarżącego nad własną matką, nie może być poczytywany za świadczący o istnieniu w sprawie szczególnie uzasadnionych okoliczności w rozumieniu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Opiekę taką, która jest nie tylko moralnym, ale i prawnym obowiązkiem osoby najbliższej w stosunku do osoby wymagającego opieki, sprawuje bowiem wiele osób, uzyskując świadczenie pieniężne w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego stanowiącego rekompensatę za rezygnację z zatrudnienia bądź nie podejmowania go właśnie w celu sprawowania takiej opieki. W związku z tym sprawowanie takiej opieki nie może być traktowane jako okoliczność szczególnie uzasadniająca umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a uzyskiwany z tego tytułu specjalny zasiłek opiekuńczy wpływa na zwiększenie dochodów rodziny, przez co musi być uwzględniany przy ocenie wniosku o umorzenie składanego na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mając powyższe na uwadze skargę jako niezasadną należało oddalić, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302).