II SA/Ke 655/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka, Sędziowie Sędzia WSA Jacek Kuza, Sędzia WSA Beata Ziomek (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Sebastian Styczeń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 grudnia 2018 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej Kielce-Zachód w Kielcach delegowanej do Prokuratury Okręgowej w Kielcach Wiesławy Klimontowicz sprawy ze skargi M. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 września 2018r. znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokata T. G. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym VAT w kwocie 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia 12 września 2018 r., znak: [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta decyzję z dnia 10 lipca 2018 r., znak: [...] o odmowie umorzenia M. F. spłaty kwoty 503,30 zł z tytułu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 2 lipca do 31 lipca 2012 r., określonego decyzją z dnia 14 czerwca 2018 r., znak: [...], wraz z odsetkami za opóźnienie w wysokości 286,75 zł (na dzień 10 lipca 2018 r.). W uzasadnieniu organ II instancji przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy. Decyzją z dnia 14 czerwca 2018 r. organ I instancji uznał ww. świadczenie pielęgnacyjne za nienależnie pobrane i zobowiązał stronę do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. W dniu 21 czerwca 2018 r. M. F. wniosła o umorzenie w całości ww. zadłużenia z uwagi na trudną sytuację finansową. Organ I instancji, nie znajdując przesłanek do całkowitego umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, działając na podstawie m.in. art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ("uśr"), wydał opisaną na wstępie decyzję z dnia 10 lipca 2018 r. W odwołaniu M. F. zarzuciła niewłaściwą ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i przyjęcie, że w jej sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, a przez to nieuzasadnioną odmowę zastosowania cyt. art. 30 ust. 9. Organ odwoławczy na wstępie podkreślił uznaniowy charakter decyzji wydawanej na podstawie art. 30 ust. 9 uśr, wskazując, że przepis znajduje zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Następnie ustalił, że M. F., lat 45, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, utrzymuje się z renty oraz zasiłku pielęgnacyjnego w łącznej kwocie 1075,02 zł. Legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na okres do 31 października 2019 r. Leczy się z powodu bólu kręgosłupa, w kwietniu 2018 r. przebywała w szpitalu, gdzie przeszła zabieg operacyjny. Leczy się też prywatnie u lekarza-onkologa, ma problemy okulistyczne (zaćma) i urologiczne. Przedłożyła do akt kartę informacyjną ze szpitala, umowę najmu mieszkania, faktury za energię elektryczną, gaz, telefon i zakup leków w marcu 2018 r. na kwotę 269,97 zł. Negatywne stanowisko co do umorzenia zadłużenia odwołującej wyraziła powołana przez Dyrektora MOPS komisja rozpatrująca wnioski o umorzenie, odroczenie lub rozłożenie na raty świadczeń nienależnie pobranych stwierdziła, która w dniu 29 czerwca 2018 r. stwierdziła, że jednorazowa spłata zadłużenia przekraczałaby możliwości finansowe M. F.. Jednocześnie jednak komisja uznała, że mogłaby ona spłacić zadłużenie w małych ratach. W związku z powyższym, stwierdziła brak podstaw do umorzenia zadłużenia. W piśmie z dnia 12 września 2018 r. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych MOPS wyjaśnił, że organ I instancji nikomu nie umarza zadłużenia z tytułu świadczeń nienależnie pobranych. W ocenie organu odwoławczego, sytuacja finansowa i zdrowotna wnioskodawczyni, aczkolwiek trudna, jest stabilna, ponieważ posiada stały dochód, a zatem ma środki na zaspokojenie podstawowych potrzeb. Wydatki, tj. czynsz, opłaty za energię, gaz - są wydatkami, które ponoszą wszystkie rodziny. Jeśli zaś chodzi o leki, to wnioskodawczyni przedłożyła tylko jedną fakturę na większą kwotę w marcu 2018 r. W uzasadnieniu podkreślono możliwość wystąpienia przez stronę z wnioskiem o rozłożenie kwoty zadłużenia na raty. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach M. F. wniosła o uchylenie w całości decyzji organów obu instancji, ponownie zarzucając niewłaściwą ocenę materiału dowodowego, a przez to niezasadną odmowę zastosowania art. 30 ust. 9 uśr. Zdaniem skarżącej występująca u niej niepełnosprawność oraz niski poziom dochodów, wskazują na zasadność ubiegania się o umorzenie należności z tytułu świadczenia nienależnie pobranego. W jej ocenie organy przekroczyły więc granice uznania administracyjnego. Z oświadczenia przedstawiciela MOPS wynika bowiem, że przyczyną odmowy umorzenia jest polityka realizowana przez MOPS, polegająca na przyjęciu zasady nieumarzania tego typu należności. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie dniu 20 grudnia 2018 r. skarżąca na okoliczność przedstawienia aktualnej sytuacji zdrowotnej i finansowej przedłożyła: zestawienie miesięcznych opłat za używanie lokalu mieszkalnego obowiązujących od 1 września 2018 r. (425,39 zł) i od 1 grudnia 2018 r. (437,17 zł), dwie faktury za zakup leków z 21 listopada 2018 r. na kwotę 72,01 zł i z 30 listopada 2018 r. na kwotę 199,29 zł, informację dla lekarza kierującego, raport urodynamiczny, kartę informacyjną leczenia szpitalnego oraz rachunek za gaz za okres od 6 października do 6 grudnia 2018 r. w wysokości 45,53 zł wraz z prognozami na kwoty 201,60 zł, 182,36 zł i 178,97 zł. Na rozprawie Prokurator Prokuratury Rejonowej , zgłaszająca swój udział w sprawie na podstawie art. 8 Ppsa, wniosła o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), zwanej dalej "Ppsa", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 Ppsa). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w nim naruszeń prawa skutkujących koniecznością jego uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 Ppsa). Zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1952 ze zm.), dalej "uśr", organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Z brzmienia cyt. przepisu wynika więc, że umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy i niedopuszczalna jest wykładnia rozszerzająca. Skorzystanie przez organ z możliwości, o jakiej mowa w ww. przepisie, uwarunkowane jest wystąpieniem po stronie osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji jej rodziny. Strona, która uprzednio pobrała nienależne świadczenie, do którego zwrotu jest obowiązana, a którego umorzenia się domaga, powołując się na brak możliwości spłaty spowodowany sytuacją majątkową i rodzinną, winna udokumentować ten fakt i przedłożyć organowi orzekającemu stosowne dowody celem uwiarygodnienia swych twierdzeń. Od uznania organu należy zaś ocena, czy w określonej sytuacji spełniona została przesłanka szczególnie uzasadnionych okoliczności umożliwiających uwzględnienie wniosku o umorzenie należności. W ocenie Sądu, uzasadnione okoliczności stanowią tylko zdarzenia o charakterze nadzwyczajnym, na które zobowiązany do zwrotu świadczeń nie ma żadnego wpływu, a zaistnienie których wyłącza lub ogranicza możliwość wykonania zobowiązania lub też doprowadziłoby do takiego pogorszenia sytuacji rodziny, że zostałaby ona narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych. Jednocześnie, skoro instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy, to ocena okoliczności, na jakie powołuje się wnioskujący o umorzenie, powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że sytuacja materialna i zdrowotna skarżącej dawała organom podstawę do przyjęcia, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, aby konieczne było umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Istotnie, skarżąca posiada orzeczony – umiarkowany - stopień niepełnosprawności, leczy się z powodu bólu kręgosłupa, a nadto ma problemy onkologiczne, okulistyczne i urologiczne, to jednak dysponuje dochodem z tytułu renty i zasiłku pielęgnacyjnego. Dochód ten o stałym charakterze, w dniu wydania zaskarżonej decyzji stanowił kwotę 1075 zł netto miesięcznie i był wyższy od kryterium uprawniającego do korzystania ze świadczeń pomocy społecznej, wynoszącego dla osoby samotnie gospodarującej 634 zł. Bezspornie osiągany dochód umożliwiał skarżącej ponoszenie wydatków mieszkaniowych, w tym rachunków za energię elektryczną, gaz, telefon. Wydatki te, bez bieżącej konsumpcji, zamykały się, według danych podanych przez samą skarżącą, w kwocie 600-700 zł (czynsz – 395,38 zł, energia elektryczna – 190 zł, gaz – 18 zł, telefon – 35 zł). W kwestii umorzenia zaległości jednoznacznie wypowiedziała się powołana do rozpatrywania tego typu spraw, komisja powołana przez Dyrektora MOPS, jednoznacznie stwierdzając brak podstaw do uwzględnienia wniosku M. F. i jednocześnie akceptując spłatę zadłużenia na raty. Jak zgodnie podkreśla się w doktrynie i orzecznictwie, kontrolując decyzję wydaną w oparciu o przepis zawierający element uznania, w tym wydaną w trybie art. 30 ust. 9 uśr, sąd administracyjny obligowany jest zbadać, czy decyzja taka podjęta została z zachowaniem reguł prowadzenia postępowania administracyjnego, ze szczególnym uwzględnieniem analizy tego, czy zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na wydanie rozstrzygnięcia określonej treści. Sąd administracyjny ocenia tu prawidłowość postępowania poprzedzającego wydanie decyzji i jego zgodności z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kpa. Najistotniejszą kwestią podlegającą kontroli sądu jest to, czy poczynione przez organ ustalenia w sprawie pozwalają uznać, że nie zachodzą w niej szczególnie uzasadnione okoliczności, które umożliwiłyby podjęcie decyzji pozytywnej dla strony. W niniejszej sprawie organy zebrały wystarczający materiał dowodowy, który oceniły z zachowaniem zasad doświadczenia życiowego i logiki. Ocena ta nie jest dowolna, a uzasadnienie obu decyzji zostało sporządzone z zachowaniem wymogów procesowych. W toku postępowania skarżąca wskazała standardowe wydatki związane z utrzymaniem, które ponosić musi każde gospodarstwo domowe. Nie mogą więc one stanowić podstawy do przyjęcia, że w sprawie zaistniały okoliczności szczególnie uzasadnione. Dodatkowo, na datę orzekania przez organ, strona wskazała tylko jedną większą kwotę wydatkowaną na zakup leków, co również nie świadczy o wyjątkowości sytuacji, w której się znalazła. Dopiero na rozprawie przedłożyła dwie faktury na zakup leków, wystawione po wydaniu zaskarżonej decyzji. Nie mogą więc one rzutować na ocenę decyzji, ponieważ sąd administracyjny bada legalność decyzji na datę orzekania przez organ, opiera się na materiale dowodowym zgromadzonym przez organ, kontrolując prawidłowość jego zgromadzenia i oceny. Sąd zwraca uwagę, że okoliczności zaistniałe po wydaniu zaskarżonej decyzji, o ile zdaniem skarżącej mają wpływ na sytuację rodzinną i zdrowotną, mogą stanowić podstawę nowego wniosku, który podlega rozpoznaniu przez właściwy organ na ogólnych zasadach. W ocenie Sądu, przedstawione przez stronę w toku postępowania administracyjnego okoliczności oraz przedłożone dokumenty pozwalały na ustalenie, że skarżąca, wbrew swoim twierdzeniom, znajduje się w sytuacji obiektywnie umożliwiającej spłatę zadłużenia, a w sprawie nie występują okoliczności uzasadniające jego umorzenie. Podkreślić przy tym należy, że ocena ta dotyczyła tylko całkowitego umorzenia kwoty orzeczonej do zwrotu. W zaskarżonej decyzji wskazano, że ocena ta mogłaby być inna, gdyby skarżąca zwróciła się (co wciąż może uczynić) o zastosowanie wobec niej innego rodzaju ulgi, mianowicie rozłożenia kwoty zadłużenia na niewielkie raty. Przywołując stanowisko komisji ds. umorzeń MOPS z dnia 29 czerwca 2018 r. organ niedwuznacznie zasugerował, że wówczas byłby skłonny przyjąć, że taka ulga skarżącej się należy, nie spowoduje bowiem egzekucji całej wymaganej kwoty, a rozłożenie w czasie spłaty należności nie spowoduje, że skarżąca znajdzie się w niedostatku. Konkluzję taką w ocenie Sądu należy uznać za w pełni uprawnioną. W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 Ppsa. O wynagrodzeniu pełnomocnika z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 § 1 Ppsa.