II SA/Ke 70/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal, Sędziowie Sędzia WSA Dorota Chobian, Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.), Protokolant Karolina Chrapkiewicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 maja 2019 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku celowego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji, II. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokata F. I. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych w tym VAT w kwocie 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...], po rozpatrzeniu odwołania W. S. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta z [...], odmawiającej przyznania W.S. pomocy społecznej w postaci zasiłku celowego specjalnego z przeznaczeniem na realizację recept, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 2 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium podało, że W. S. zwrócił się, poprzez złożenie ustnego oświadczenia do protokołu z 19 lipca 2018 r., do MOPR o pomoc przy wykupieniu recepty z 17 lipca 2018 r. Dalej powołując się na ustalenia organu I instancji SKO stwierdziło, że wnioskodawca gospodaruje samodzielnie, zajmuje jeden pokój w dwupokojowym domu z kuchnią i łazienką położonym w K. i utrzymuje się z renty inwalidzkiej w wysokości 1.534,18 zł netto miesięcznie, co oznacza, że zostało w jego przypadku przekroczone ustawowe kryterium dochodowe wynoszące 634 zł, uprawniające do zasiłku celowego, w związku z czym należało ocenić, czy strona kwalifikuje się do przyznania specjalnego zasiłku celowego. Kolegium podkreśliło, że opisane okoliczności organ I instancji ustalił w oparciu o dokumenty uzyskane z urzędu, a także ustne oświadczenia strony, natomiast faktycznej sytuacji wnioskodawcy nie udało się ustalić, ponieważ utrudniał i uniemożliwiał on przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. SKO zauważyło, że 19 lipca 2018 r., pracownicy socjalni MOPR, w związku ze złożonym przez W. S. wnioskiem o pomoc na przywrócenie lokalu do stanu używalności, udali się do miejsca zamieszkania wnioskodawcy, który otworzył drzwi do ganku, ale po ich otwarciu okazało się, że do futryn na krzyż przybite są dwie deski. W ganku leżała stolnica zakrywająca otwór w podłodze, a do futryny drzwi od korytarza mieszkania również przybite były na krzyż dwie deski na wysokości kolan, co uniemożliwiało wejście do domu. Ponadto wnioskodawca oświadczył, że on po stolnicy nie wejdzie do mieszkania "gdyż jest kulturalny". Z kolei do protokołu oświadczył, że nie ma możliwości wejścia do lokalu, ponieważ główny najemca zabezpieczył otwór w podłodze na ganku barierką ochronną. Wejście do lokalu mieszkalnego jest możliwie po drabinie przez okno. W. S. oświadczył również, że oczekuje realizacji recepty z 17 lipca 2018 r., gdyż nie posiada własnych funduszy. Z uwagi na wskazane okoliczności pracownicy odstąpili od dokonania czynności służbowej w postaci przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Ze względu na zawieszenie postępowania administracyjnego, kolejna wizyta pracowników socjalnych w miejscu zamieszkania strony miała miejsce 10 września 2018 r. W tym dniu wnioskodawca zapraszał pracowników do mieszkania, ale sam nie chciał do niego wejść, stwierdzając, że ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie samodzielnie wchodzić do mieszkania, gdyż wykonany przez właściciela schodek jest zbyt wysoki. Dodał, że śpi na podwórku lub w szopie. Z uwagi na to, że wnioskodawca odmówił wejścia do domu wspólnie z pracownikami, nie było, zdaniem organu, możliwości sporządzenia wywiadu środowiskowego w miejscu jego zmieszania. Ponadto W.S. zachowywał się arogancko, krzyczał, często zmieniał zdanie odnośnie określenia jego potrzeb. Zachowanie wnioskodawcy uniemożliwiło doprecyzowanie jakich form pomocy czy świadczeń pieniężnych oczekuje strona. Pismem z 12 września 2018 r. organ I instancji zawiadomił po raz kolejny W. S. o wyznaczeniu na 24 września 2018 r. terminu ostatecznej próby wejścia w środowisko przez pracowników socjalnych, aby przeprowadzić wywiad środowiskowy oraz pouczył, że brak współdziałania strony z pracownikiem socjalnym i brak udzielenia konkretnych odpowiedzi na zadawane pytanie może skutkować odmową przyznania świadczenia. Jak wynika z notatki służbowej z 21 września 2018 r. wnioskodawca osobiście przyszedł tego dnia do siedziby organu I instancji i złożył pismo, w którym poinformował, że 24 września 2018 r. ma wyznaczone konsultacje u adwokata przyznanego z urzędu. Pracownik socjalny przyjmujący to pismo proponował inne daty przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania strony, jednak na żadną z podawanych dat wnioskodawca nie wyraził zgody. Mając na uwadze powyższe Kolegium uznało, że strona domagając się rozpoznania wniosku o przyznanie zasiłku celowego specjalnego na realizację recept, uniemożliwiała pracownikom socjalnym wejście do lokalu, w którym zamieszkuje, co oznacza, że utrudniała przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, w związku z czym zachodzi podstawa z art. 107 ust. 4a ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1769). Organ zaznaczył, że rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin ubiegających się o pomoc społeczną, a brak zgody na jego przeprowadzenie przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej, stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (por. wyroki NSA z 7 marca 2017 r. sygn. akt I OSK 2454/16 i z 5 lipca 2017 r. sygn. akt I OSK 1308/16). Postawa odwołującego świadczy, w ocenie Kolegium o tym, że nie jest on zainteresowany uzyskaniem wsparcia ze strony organu pomocy społecznej, bowiem uniemożliwianie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego skutkuje wydaniem decyzji negatywnej, o czym wnioskodawca został poinformowany. Organ również zwrócił uwagę na regulacje zawarte w rozporządzeniu Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. 2016 r. poz. 1406) i zauważył, że rodzinny wywiad środowiskowy lub jego aktualizacja jest nieodzownym elementem postępowania prowadzącego do wydania decyzji przyznającej lub odmawiającej przyznania, świadczenia z pomocy społecznej. Niemożność jego przeprowadzenia uniemożliwia bowiem organowi pomocowemu dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej osoby ubiegającej się o świadczenie. Ta obligatoryjna forma postępowania wyjaśniającego wymaga od strony szczególnej aktywności, bowiem z uwagi na charakter ustaleń odnoszących się do sfery ściśle osobistej, nie można jej zastąpić innymi środkami dowodowymi. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzję W. S. wniósł o jej uchylenie, jako wydanej na podstawie nieprawdziwych informacji zawartych w dokumentacji sprawy. Skarżący domagał się, aby Sąd zapoznał się z załączonym monitoringiem i orzekł, czy on rzeczywiście nie współpracuje z pracownikami z MOPR i czy rzeczywiście uniemożliwia im przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Wskazał, że na monitoringu wyraźnie widać, jak on nawet zachęca pracowników MOPR do wejścia do domu. Autor skargi podał, że ma zakaz przeprowadzania remontów w lokalu przy ulicy [...], miejsca niebezpieczne są zabezpieczone, a on tych zabezpieczeń nie usunie, gdyż nie będzie narażał ludzi na wypadek grożący utratą zdrowia lub życia. Reasumując, skarżący domagał się uchylenia decyzji organu odwoławczego lub zawyrokowania, że osoby starsze, niepełnosprawne, schorowane, posiadające skierowania do szpitala z adnotacją pilne, przedstawiciele mniejszości narodowych "powinni być gnojeni poprzez wchodzenie do domu po stolnicach lub po drabinach przez okno". W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Jak wynika zarówno z uzasadnienia zaskarżonej decyzji jak i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji, podstawą odmowy przyznania świadczenia było ustalenie, że zachodzą podstawy do zastosowania art. 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1508), dalej w skrócie u.p.s., zgodnie z którym niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. W ocenie Sądu, w świetle zebranego przez organ materiału dowodowego, a także znajdującego się w aktach administracyjnych pisma organu I instancji z dnia 15 lutego 2019 r., będącego odpowiedzią na dołączone do skargi nagranie DVD, za przedwczesne i budzące wątpliwości co do prawidłowości uznać należy ustalenie, że skarżący nie wyrażał zgody na przeprowadzenie wywiadu. Na wstępie podkreślenia wymaga, że jak wynika z twierdzeń skarżącego nie jest on w stanie jako osoba niepełnosprawna swobodnie dostać się do środka budynku przez drzwi z uwagi na istniejący w ganku otwór oraz zbyt duży stopień. W notatce urzędowej z 19 lipca 2018 r., kiedy to pracownicy socjalni udali się w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego do miejsca zamieszkania W.S. wskazano, że skarżący był obecny na miejscu, otworzył drzwi do ganku zapraszając pracowników, jednakże wejście okazało się zabezpieczone deskami, a nad otworem leżała stolnica. Skarżący sam odmówił wejścia do środka. Podobna sytuacja miała miejsce 10 września 2018 r. Skarżący zapraszał pracowników do środka, ale sam odmówił wejścia powołując się na swój zły stan zdrowia, uniemożliwiający mu wejście do mieszkania. Skarżący oświadczył, że śpi na podwórku lub w szopie. Ocena organów obu instancji, że w ten sposób nie wyraził on zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego budzi w tych okolicznościach poważne wątpliwości. Podzielając stanowisko organów co do wagi wywiadu środowiskowego zauważyć jednak należy, że nie chodzi w nim o to, aby wszelkich wyjaśnień co do swojej sytuacji rodzinnej, osobistej i majątkowej osoba ubiegająca się o pomoc udzielała w domu, w którym zamieszkuje, ale o to, aby możliwe było zapoznanie się przez pracownika socjalnego z warunkami, w jakich strona zamieszkuje, celem sprawdzenia, czy chociażby nie zachodzi sytuacja przewidziana w art. 12 u.p.s., zgodnie z którym w przypadku stwierdzonych przez pracownika socjalnego dysproporcji między udokumentowaną wysokością dochodu, a sytuacją majątkową osoby lub rodziny wskazującą, że osoba ta lub rodzina jest w stanie przezwyciężyć trudną sytuację życiową wykorzystując własne zasoby majątkowe, w szczególności w przypadku posiadania znacznych zasobów finansowych, wartościowych przedmiotów majątkowych lub nieruchomości - można odmówić przyznania świadczenia. Jak wynika z pisma Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie skierowanego do Kolegium, a stanowiącego odniesienie się do dołączonej do skargi płyty DVD zawierającej nagranie z monitoringu (które to nagranie nie jest dokumentem w rozumieniu art. 106 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej P.p.s.a., z którego sąd administracyjny mógłby przeprowadzić dowód), 6 lipca 2018 roku, podczas niezapowiedzianej wizyty u skarżącego pracownicy socjalni zostali wprowadzeni bezproblemowo do domu przez drzwi. Jeżeliby taka sytuacja faktycznie miała miejsce (na rozprawie przed sądem skarżący temu zaprzeczył), oznaczałoby to, że pracownicy socjalni znali aktualne warunki mieszkaniowe skarżącego, w związku z czym wystarczające byłoby w takiej sytuacji wypełnienie kwestionariusza wywiadu środowiskowego chociażby na terenie posesji, na której zamieszkuje skarżący, a nawet w Miejskim Ośrodku Pomocy Rodzinie w K. Z żadnej z notatek nie wynika, aby W.S. odmawiał odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu wywiadu. Wynika z nich jedynie, że skoro skarżący sam odmawiał wejścia do środka, oznacza to, że nie było możliwe przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Jeśli więc pracownicy socjalni 6 lipca 2018 r., a więc na kilka dni przed złożeniem przez skarżącego żądania przyznania mu pomocy na zrealizowanie recepty, co miało miejsce 19 lipca 2018 r., byli w mieszkaniu skarżącego i mieli w związku z tym możliwość ustalenia warunków, w jakich on zamieszkuje, sama okoliczność, że nie mogli zadawać pytań skarżącemu wewnątrz budynku 19 lipca i 10 września 2018 r., gdyż nie chciał on do niego wejść, nie jest wystarczająca do stwierdzenia, że skarżący nie wyraził zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Podkreślenia wymaga również i to, że jako jedyną podstawę odmowy przyznania pomocy Kolegium wskazało na art. 107 ust. 4a ustawy. Co prawda organ I instancji dodatkowo jako podstawę swojego rozstrzygnięcia wskazał art. 11 ust. 2 u.p.s. (brak współdziałania), jednakże z uzasadnienia jego decyzji wynika, że tego braku współdziałania upatruje jedynie w uniemożliwieniu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Mając powyższe na uwadze, w ocenie Sądu, zarówno zaskarżona decyzja jak i utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem art. 80 kpa, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy oraz z naruszeniem art. 107 ust. 4a u.p.s. Dlatego też obie te decyzje podlegały uchyleniu, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł na podstawie art. 145 § 1 i 3 P.p.s.a. Ponownie rozpoznając sprawę organ winien uwzględnić dokonaną powyżej wykładnię art. 107 ust. 4a u.p.s., wyeliminować stwierdzone nieprawidłowości i ponownie rozpoznać wniosek skarżącego. Na podstawie art. 250 P.p.s.a. Sad przyznał ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi wynagrodzenie w wysokości ustalonej zgodnie z § 21 ust. 1 pkt 1 lit.c w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 18).