II SA/Ke 710/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Dorota Chobian, Sędzia WSA Jacek Kuza, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Sebastian Styczeń, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 30 października 2014r. sprawy ze skargi J. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku; III. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokata K. K. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym VAT w kwocie 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych - tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z [...] r., znak: [...] , Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. po rozpatrzeniu odwołania J. A., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta K. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za okres 2011/2012, 2012/2013 w łącznej kwocie 39.214,08 tj. 33.600,00 zł należność główna oraz 5.614,08 zł ustawowe odsetki liczone na dzień wydania decyzji. W uzasadnieniu organ wskazał, że wnioskiem z 6 grudnia 2013 r. J. A. zwrócił się do organu I instancji o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych łącznie z naliczonymi odsetkami ustawowymi za okres 2011/2012 i 2012/2013. Decyzją z 13 stycznia 2014 r. organ I instancji odmówił skarżącemu umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wskazując, że mieszka on w cztero-izbowym mieszkaniu, które jest własnością jego rodziców, nie ponosi żadnych kosztów z tytułu utrzymania tego mieszkania, gdyż uiszczają je rodzice, utrzymuje się z pomocy MOPR. W miesiącu listopadzie 2013 r. były to zasiłek stały dla osoby samotnej w wysokości 389 zł, z czego 300 zł to talony żywnościowe, a 90 zł wypłacone w gotówce, zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153 zł, posiłek o wartości 210,00 zł, oraz opłacona składka na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych w wysokości 35,01 zł. Łączna wartość uzyskanej pomocy w listopadzie wyniosła 787,01 zł. W grudniu pomoc ta wynosiła 893,01 zł. Następnie wskazano, że skarżący posiada orzeczenie wydane na czas określony o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności do dnia 31 sierpnia 2014 r. Organ wyjaśnił, że przez cały okres wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, tj. od 1 października 2007 r. do chwili obecnej, dłużnik nie dokonał żadnych wpłat za pośrednictwem komornika sądowego na poczet zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń na dzieci. Rozpatrując sprawę w trybie odwoławczym Kolegium wskazało, iż bezspornym jest, że od daty wszczęcia egzekucji była ona bezskuteczna w stosunku do J. A., co wynika z pisma Komornika przy Sądzie Rejonowym w K. z 18 grudnia 2013 r. Do wniosku o umorzenie należności załączył odręcznie zapisane kartki, w których wskazano, że skarżący zapłacił alimenty po 400 zł miesięcznie przez 6 miesięcy w 2011 r. do rąk dzieci. Zdaniem organu okoliczność ta nie jest wystarczająca do uznania, że egzekucja jest skuteczna i zaszły chociażby przesłanki do częściowego umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych. SKO podniosło, że powstałe zadłużenie alimentacyjne jest następstwem zaniechania strony, które polegało na niewywiązywaniu się z obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, ustanowionego wyrokiem niezawisłego sądu, a obowiązek taki ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców. W konsekwencji dzieci stały się uprawnione do świadczeń z funduszu. Organ odwoławczy wskazał, że skarżący zamieszkuje w czteropokojowym mieszkaniu, koszty którego w całości pokrywane są przez rodziców, utrzymuje się z pomocy społecznej, w miesiącu listopadzie otrzymał zasiłek stały dla osoby samotnej w wysokości 389 zł, z czego 300 zł w postaci talonów żywnościowych, a 89 zł wypłacono w gotówce, zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153 zł tj. łącznie 542 zł. Z wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący nadużywa alkoholu, jednakże nie wyraża zgody na leczenie ani terapię. Ponadto jest osobą legitymującą się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, która powstała przed 16 rokiem życia. Jest po dwóch udarach mózgu w 2005 i 2007 r., co wynika z kart leczenia szpitalnego załączonych do akt sprawy. Ponadto z załączonej do wniosku strony opinii psychologicznej z 12 kwietnia 2013 r. wiadomo, że od kilku lat leczy się psychiatrycznie z uwagi na zaburzenia depresyjne. Podczas przeprowadzania tej opinii nadmienił, że przez 6 miesięcy pracował jako stróż, obecnie zaś jest bezrobotny. Kolegium stwierdziło, że nie budzi wątpliwości, iż sytuacja materialna skarżącego jest ciężka. Odnosząc się do argumentów strony dotyczących trudnej sytuacji życiowej organ wskazał, że nawet bardzo trudna sytuacja finansowa dłużnika alimentacyjnego nie stanowi ani dodatkowej, ani samodzielnej przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu świadczeń alimentacyjnych. Podejmując decyzję w sprawie umorzenia należności należy uwzględnić i wyważyć nie tylko ważny interes strony, ale również interes społeczny, który w tym przypadku stanowi dbałość o dobro dziecka. Za prawidłowe uznało SKO stanowisko organu I instancji, że sytuacja zdrowotna i dochodowa J. A., jakkolwiek trudna w dacie orzekania w przedmiocie umorzenia należności, nie pozwala na wyjątkowe potraktowanie dłużnika, może ulec zmianie, jak również stanowić podstawę ubiegania się o zmianę orzeczenia w przedmiocie alimentacji. Ponadto, w ocenie organu, strona powinna podejmować starania w celu znalezienia pracy, gdyż może ją świadczyć, chociażby w charakterze stróża, co skarżący czynił przez pewien okres. W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze J. A. wniósł o uchylenie decyzji z 26 czerwca 2014 r. zarzucając jej: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie m.in. art. 27 ust. 1, art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez nie zastosowanie tego przepisu w stanie faktycznym sprawy, gdy z całokształtu materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że jego sytuacja dochodowa i rodzinna jest tego rodzaju, że ze względu na stan zdrowia, brak jakichkolwiek możliwości zarobkowych nie jest w stanie samodzielnie się utrzymać, 2. sprzeczność istotnych ustaleń organu z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, mającą wpływ na treść orzeczenia, polegającą na bezzasadnym przyjęciu, że jego sytuacja zdrowotna i dochodowa nie pozwala na wyjątkowe potraktowanie go jako dłużnika, jak również, że ma możliwość podejmowania starań w celu znalezienia pracy, chociażby w charakterze stróża, podczas gdy sytuacja zdrowotna skarżącego nie pozwala mu na podjęcie żadnego zatrudnienia, sam żyje w niedostatku i w codziennej egzystencji zdany jest na pomoc innych osób, 3. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na treść orzeczenia, a to m.in. art. 7, 8, 9, 10 i 12 kpa polegające na działaniu przez organy z naruszeniem podstawowych zasad zawartych w kodeksie postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu skarżący wskazał, że nie posiada ani środków finansowych, ani majątku, żyje tylko i wyłącznie dzięki pomocy rodziców oraz z opieki. Przyznano mu zasiłek pielęgnacyjny, z uwagi na niemożność wykonywania pracy i bardzo poważny stan zdrowia musi korzystać z bonów żywnościowych i talonów na obiady z MOPR-u. Wyjaśnił, że musi być leczony i z tego powodu zażywać leki. W 2005 r., w wieku 33 lat, przebył udar mózgu z następczą afazją czuciowo-ruchową, leczy się psychiatrycznie, ma trudności w czytaniu i inne zaburzenia, co wynika z opinii psychologicznej. Z tego powodu nie ma żadnych szans ani możliwości, aby ktokolwiek chciał go zatrudnić, a stróż musi być sprawny nie tylko fizycznie, ale i psychicznie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), zwanej dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Zgodnie z art. 27 ust. 1 tej ustawy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. Obowiązek ten nie jest jednak bezwzględny. W przypadku spełnienia przesłanek określonych w art. 30 ust. 1 ustawy może on bowiem być ograniczony bądź całkowicie zniesiony. Warunkiem tego jest jednak skuteczność egzekucji wobec dłużnika alimentacyjnego przez okres nie krótszy niż 3 lata, w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Zgodnie natomiast z art. 30 ust. 2 ustawy organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (ust. 3). Bezspornym w sprawie jest, że egzekucja w stosunku do skarżącego była bezskuteczna od daty jej wszczęcia, a więc nie zaszły przesłanki z art. 30 ust. 1 ustawy. Odnosząc się natomiast do przesłanek z art. 30 ust. 2 organ stanął na stanowisku, że co prawda sytuacja finansowa skarżącego jest ciężka, jednakże nawet bardzo trudna sytuacja dłużnika alimentacyjnego nie stanowi ani dodatkowej, ani samodzielnej przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu świadczeń alimentacyjnych. Zwrócić w tym miejscu należy uwagę na zapis zawarty w art. 30 ust. 2 ustawy, iż "organ może umorzyć należności", co wskazuje na jednoznaczną wolę ustawodawcy pozostawienia rozstrzygnięcia tzw. uznaniu administracyjnemu. Zatem organ może, lecz nie musi uwzględnić wniosku strony. Wskazany przepis prawa materialnego wyraźnie upoważnia organ do działania na zasadzie uznania, jednocześnie przyznając temu organowi możliwość kształtowania treści rozstrzygnięcia. Uznanie to oczywiście nie oznacza całkowitej dowolności. Do tego typu decyzji zastosowanie znajduje przepis art. 7 kpa, który zakreśla ramy zasady prawdy obiektywnej oraz zasadę załatwienia sprawy zgodnie ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela (por. wyrok NSA z 26 września 2000 r., I SA 945/00, LEX 79608). Podnieść również należy, iż podstawową zasadą postępowania administracyjnego wyrażaną zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie jest to, że organ administracji wydaje decyzję biorąc pod uwagę stan faktyczny i prawny sprawy istniejący w dacie jej wydania. Zasada ta obowiązuje także organ odwoławczy, który nie ogranicza się do kontroli zaskarżonej decyzji, ale merytorycznie orzeka w sprawie po raz drugi. Dwukrotne rozpoznanie oznacza zaś obowiązek przeprowadzenia dwukrotnie postępowania wyjaśniającego (B. Adamiak, J. Borkowski “Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz", wyd. C.H.BECK, 11 wydanie, str.84). W niniejszej sprawie Kolegium do oceny sytuacji życiowej i finansowej J. A. przyjęło ustalenia dokonane w toku wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 31 grudnia 2013 r. Tymczasem zaskarżona decyzja została wydana w dniu 26 czerwca 2014 r., a więc niemalże 6 miesięcy później. Pomimo, że sytuacja życiowa skarżącego już na dzień 31 grudnia 2013 r. była trudna - co zresztą dostrzegło Kolegium wskazując, że J. A. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, przeszedł dwa udary mózgu i leczy się psychiatrycznie z uwagi na zaburzenia depresyjne - organ ten nie podjął się ustalenia sytuacji dochodowej i rodzinnej na datę własnego orzekania, do czego był zobowiązany wskazaną powyżej zasadą postępowania administracyjnego. Nie bez znaczenia dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji ma fakt, że podczas rozprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w dniu 30 października 2014 r. pełnomocnik skarżącego złożyła do akt kopię orzeczenia o stopniu jego niepełnosprawności z dnia 2 września 2014 r., z której wynika, że J. A. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności od dnia 1 września 2014 r., jest niezdolny do pracy, wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Podniosła też, iż od czasu orzekania przez organ I instancji zmieniły się okoliczności faktyczne sprawy, albowiem od wiosny 2014 r. wraz ze skarżącym i jego rodzicami zamieszkuje również jego najstarszy syn. Jak już wyżej podniesiono, już na datę orzekania przez organ I instancji można było powziąć poważne wątpliwości co do tego, czy ciężka sytuacja zdrowotna, rodzinna i materialna skarżącego może w jego stanie zdrowia ulec poprawie. Ze sporządzonej 12 kwietnia 2013r. opinii psychologicznej wynika, że J. A. "ma trudności z czytaniem, potrafi przeczytać tylko pojedyncze słowa, funkcje liczenia są zaburzone, nie potrafi wykonać nawet podstawowych operacji liczbowych." We wnioskach końcowych stwierdzono zaś, że z uwagi na stwierdzone deficyty funkcji intelektualno-poznawczych i zaburzenia emocjonalno-charakterologiczne, ma on "ograniczone zdolności do samodzielnego funkcjonowania, wymaga pomocy i opieki innych osób." Wszystko to nakazywało organowi odwoławczemu co najmniej zweryfikować, czy aktualne są ustalenia poczynione przez organ I instancji orzekający w styczniu 2014r., czego zaniechano bazując – w zakresie okoliczności dotyczących np. materialnej sytuacji skarżącego – na danych z listopada 2013r. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności J. A.z dnia 2 września 2014 r., świadczące o pogorszeniu jego stanu zdrowia – choć z oczywistych powodów nie mogło być znane Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu w Kielcach w chwili podejmowania zaskarżonej decyzji – potwierdza jedynie zasadność zarzutu, że organ ten nie czyniąc aktualnych ustaleń w zakresie stanu faktycznego na datę własnego orzekania, naruszył art. 7 i 77 § 1 kpa w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. To z kolei powoduje konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c p.p.s.a. Decyzję organu I instancji Sąd uchylił natomiast mając na uwadze treść art. 135 p.p.s.a. i uznając, że przemawia za tym ekonomia postępowania administracyjnego i jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy. Orzeczenie zawarte w pkt II wyroku oparto o przepis art. 152 p.p.s.a., zaś w pkt III - na art. 250 p.p.s.a. oraz § 19 pkt 1 w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2002 r., Nr 163, poz. 1348 ze zm.). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ wyjaśni wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności dotyczące aktualnej sytuacji zdrowotnej, dochodowej i rodzinnej skarżącego, a następnie oceni, czy zachodzą przesłanki do umorzenia należności w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy.