II SA/Ke 718/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sylwester Miziołek, Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka, Sędzia WSA Beata Ziomek (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi R. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 23 października 2023 r., znak: SKO.PS/80/4953/2839/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. II SA/Ke 718/23 Uzasadnienie Decyzją z 23 października 2023 r., znak: SKO.PS/80/4953/2839/2023, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kielcach, po rozpatrzeniu odwołania R. W., utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta Ostrowca Świętokrzyskiego decyzję z 21 kwietnia 2023 r., znak: Śrw.5211.000064.2023, o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na S. W . Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Po rozpatrzeniu wniosku R. W., syna niepełnosprawnej S. W., organ I instancji wydał opisaną na wstępie decyzję z 21 kwietnia 2023 r. W odwołaniu wnioskodawca zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ("uśr") bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na datę powstania niepełnosprawności, a przez to naruszenie art. 190 Konstytucji RP. Organ odwoławczy ustalił, że S. W. jest wdową, zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Ostrowcu Świętokrzyskim z 22 września 2017 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, przy czym niepełnosprawność istnieje od 30 lipca 2004 r. Została więc spełniona pierwsza z przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dotycząca osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 1 uśr). Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 38/13 oraz stosowne orzecznictwo sądów administracyjnych, organ wyjaśnił, że nie jest też dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej podstawie, że niepełnosprawność nie powstała przed 18 lub 25 rokiem życia, tj. w wieku określonym w art. 17 ust. 1b uśr. Mimo to, zdaniem Kolegium, zaistniała przesłanka negatywna przyznania wnioskowanego świadczenia. Pismem z 4 sierpnia 2023 r. organ odwoławczy, działając na podstawie art. 136 § 1 Kpa, zlecił organowi I instancji uzupełnienie materiału dowodowego m.in. poprzez przeprowadzenie wywiadu środowiskowego na okoliczność sprawowania opieki nad S. W . W dniu 17 sierpnia 2023 r. pracownik socjalny udał się pod adres zamieszkania wnioskodawcy i jego matki celem przeprowadzenia wywiadu, jednak nikogo w mieszkaniu nie zastał. Pismem z 21 sierpnia 2023 r. organ zawiadomił wnioskodawcę, że wywiad środowiskowy zostanie przeprowadzony w ciągu 14 dni od otrzymania pisma, jednocześnie informując o skutkach nieprzeprowadzenia wywiadu lub nieudzielenia informacji. Wnioskodawca odebrał ww. zawiadomienie 30 sierpnia 2023 r. W dniu 11 września 2023 r. pracownik socjalny ponownie udał się pod adres zamieszkania wnioskodawcy i jego matki i również nikogo nie zastał. Strona w żaden sposób nie skontaktowała się z organem i nie wyjaśniła przyczyny nieobecności w domu. W tej sytuacji organ stwierdził, że uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, co oznacza brak możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze do tut. Sądu R. W. zarzucił powyższemu rozstrzygnięciu naruszenie art. 75 § 1 i art. 107 § 3 Kpa poprzez niedokonanie z urzędu ustaleń faktycznych, które pozwoliłyby ocenić, czy rzeczywiście zaistniał brak współpracy z pracownikiem pomocy społecznej, czy też sytuacja była niezawiniona przez skarżącego. W oparciu o powyższe zarzuty wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i przekazanie prawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu podniesiono, że skarżącemu nie można przypisać uniemożliwienia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, ponieważ pismem z 21 sierpnia 2023 r. został jedynie poinformowany, że zostanie przeprowadzony powtórny wywiad w terminie 14 dni od otrzymania powyższego pisma, a w jego treści nie wskazano dokładnej daty dokonania tej czynności, czy też przybliżonego terminu. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wyjaśniło, że z uwagi na doniosłość dowodu w postaci wywiadu środowiskowego, wskazane było jego niezapowiedziane przeprowadzenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), zwanej dalej "Ppsa", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 Ppsa). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w nim naruszeń prawa skutkujących koniecznością jego uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 Ppsa). Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1b uśr świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Podzielić w tym miejscu należy ocenę Kolegium, że wobec wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, bez znaczenia pozostaje wiek, w którym niepełnosprawność matki skarżącej powstała, a istotne jest, że występuje ona w stopniu znacznym. Została zatem spełniona pierwsza z przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, dotycząca sytuacji osoby wymagającej opieki. Istota sporu w kontrolowanej sprawie sprowadza się natomiast do oceny, czy skarżący uniemożliwił organowi przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W dniu 17 sierpnia 2023 r. pracownik socjalny udał się bez zapowiedzi do miejsca zamieszkania skarżącego, jednak nikogo tam nie zastał. Pismem z 21 sierpnia 2023 r., doręczonym skarżącemu 30 sierpnia 2023 r., został on zawiadomiony, że w ciągu 14 dni nastąpi kolejna wizyta pracownika socjalnego, a brak możliwości przeprowadzenia wywiadu lub nieudzielenie podczas wywiadu wyjaśnień, co do okoliczności objętych wywiadem będzie skutkować odmową przyznania świadczenia. W dniu 14 września 2023 r. pracownik socjalny ponownie nie zastał nikogo pod adresem zamieszkania skarżącego. Zgodnie z art. 28 ust. 1 uśr, organ właściwy lub wojewoda odmawiają przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego, jeżeli osoba ubiegająca się o to świadczenie lub ten zasiłek uniemożliwi przeprowadzenie wywiadu, o którym mowa odpowiednio w art. 23 ust. 4aa lub 4e, lub nie udzieli podczas tego wywiadu wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem. Jak stanowi art. 23 ust. 4aa tej ustawy, jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się lub pobierającej świadczenie pielęgnacyjne wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, organ właściwy oraz wojewoda mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej, a w przypadku przekształcenia ośrodka pomocy społecznej w centrum usług społecznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych - do dyrektora centrum usług społecznych, o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu weryfikacji tych wątpliwości. Instytucja wywiadu środowiskowego, do której odsyła przywołany przepis, jest uregulowana w art. 107 ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.). Rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103 (art. 107 ust. 1). Niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (ust. 4a). W ocenie Sądu, w zakresie przedmiotowym tej regulacji będą się mieściły nie tylko sytuacje wyraźnej odmowy przeprowadzenia wywiadu przez podmiot ubiegający się oświadczenie, ale także zachowania, które w okolicznościach faktycznych danej sprawy mogą być odczytane jako utrudnienie lub uniemożliwienie przeprowadzenia takiego wywiadu. W tym obszarze znajdą się zatem takie sytuacje, w których podmiot ubiegający się oświadczenie w bezzasadny sposób lekceważy kierowane do niego wezwania, nie podejmuje próby kontaktu z organem pomimo kierowanych do niego próśb. Jeżeli strona swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu, a żadne okoliczności nie uzasadniają takiego zachowania, to stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji (por. wyrok NSA z 24 kwietnia 2020 r., sygn. I OSK 2886/19). W rozpoznawanej sprawie zachowanie skarżącego należy odczytywać jako uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, skutkujące odmową przyznania wnioskowanego świadczenia. W piśmie z 21 sierpnia 2023 r. organ poinformował, skarżącego o podjętej 17 sierpnia 2023 r. próbie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, poinformował, że podejmie kolejną próbę w ciągu 14 dni, a brak możliwości przeprowadzenia wywiadu będzie skutkował odmową przyznania świadczenia. Próba taka została podjęta, znowu bezskutecznie, a skarżący w żaden sposób nie zareagował na skierowane do niego pismo. W skardze nie wyjaśnił przyczyn braku reakcji na wysłane zawiadomienie. Pomimo deklarowania sprawowania opieki nad matką dwukrotnie nie był obecny w miejscu zamieszkania (pod adresem podanym we wniosku). Milczenie skarżącego nie może być odczytane inaczej jak brak woli do dokonania wskazanych czynności, a w konsekwencji jako odmowa przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Postępowanie w sprawie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego prowadzone jest na wniosek i wnioskodawca zobowiązany jest reagować na kierowane do niego formalne pisma mające wpływ na ustalenie wnioskowanego prawa. Rolą organów orzekających w sprawach świadczenia pielęgnacyjnego jest kontrola nad tym, aby nie dochodziło do nadużyć w zakresie jego przyznawania. Niewątpliwie tej kontroli, mającej na celu weryfikację faktycznej opieki nad osobą niepełnosprawną, służy przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, w ocenie Sądu Kolegium odwołując się do regulacji zawartej w art. 28 ust. 1 uśr prawidłowo utrzymało w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia. W konsekwencji, chybiony jest zarzut naruszenia art. 75 § 1 i art. 107 § 3 Kpa. W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 Ppsa.