II SA/Ke 728/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Kuza, Sędziowie Sędzia WSA Dorota Chobian (spr.), Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Sebastian Styczeń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 grudnia 2016 r. sprawy ze skargi R. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [..] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych I. oddala skargę; II. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokata P. F. kwotę 590,40 (pięćset dziewięćdziesiąt 40/100) złotych, w tym VAT w kwocie 110,40 (sto dziesięć 40/100) złotych, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania R.D. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta z [...], orzekającej o odmowie umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych za okres 2005/2006 w łącznej kwocie 312,24 zł, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 2 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium podało, że problematyka pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w sytuacji, gdy egzekucja świadczeń od dłużnika alimentacyjnego była bezskuteczna, była uregulowana różnymi ustawami. W okresie od 1 czerwca 2005 r. do 30 września 2008 r. regulowała ją ustawa z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz o zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz.732 ze zm.), a od 1 października 2008 r. kwestie te określa ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U.2016.169), zwana dalej "ustawą". Strona posiada zobowiązanie wobec Skarbu Państwa z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej zaliczek alimentacyjnych, na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. za okres 2005/2006 w wysokości 312,24 zł. Dalej organ odwoławczy wskazał, że 31 grudnia 2015 r. R.D. wystąpiła o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej, a zatem wniosek ten został złożony pod rządami ustawy, która weszła w życie 1 października 2008 r. Dalej cytując art. 30 ust. 1 ustawy, organ II instancji stwierdził, że warunkiem koniecznym umorzenia zaległych zaliczek alimentacyjnych jest skuteczna egzekucja alimentów. Egzekucja prowadzona wobec odwołującej była częściowo skuteczna, co organ I instancji ustalił na podstawie zaświadczenia Komornika przy Sądzie Rejonowym z [...] sygn. akt [...], z którego wynika, że wnioskodawczyni nie wypełniła dyspozycji art. 30 ust. 1 ustawy. W związku z powyższym Kolegium uznało, że organ I instancji zasadnie przystąpił do oceny złożonego wniosku w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przepis ten jest odpowiednikiem art. 16 nieobowiązującej ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej, w którym w tożsamy sposób zdefiniowano przesłanki umorzenia świadczeń, wypłaconych przez Państwo, gdy rodzic nie realizuje obowiązku alimentacyjnego. Organ odwoławczy stwierdził, że z powyższego unormowania wynika uznaniowy charakter decyzji wydawanych na jego podstawie. Wydanie tych decyzji musi jednak zostać poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy. Powyższym obowiązkom organ I instancji nie uchybił ustalając, że wnioskodawczyni ma 48 lat, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, wynajmuje mieszkanie o pow. 22,80 m2. Z przedłożonych rachunków wynika, iż za czynsz w styczniu i lutym 2016 r. uiściła kwotę po 57 zł miesięcznie. W dniu 25 lutego 2016 r. zawarła umowę pożyczki lombardowej na kwotę 100 zł. Odwołująca legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności wydanym do 28 lutego 2017 r., z którego wynika, że ma ona obniżoną zdolność do wykonywania pracy. Leczy się z powodu epilepsji, kardiologicznie i neurologicznie. W aktach sprawy znajduje się pokwitowanie rachunku za leki na kwotę 50 zł uregulowane przez Caritas. Jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego z 31 marca 2016 r., odwołująca uiszcza alimenty na syna w kwocie 100 zł miesięcznie. Strona w okresie od 1 stycznia do 31 marca 2016 r. pobierała zasiłek okresowy z powodu niepełnosprawności w kwocie po 317 zł miesięcznie, zaś od 1 kwietnia do 31 maja 2016 r. w kwocie po 140,50 zł miesięcznie. W kwietniu 2016 r. przyznano jej specjalny zasiłek celowy z przeznaczeniem na dofinansowanie rachunku za energię elektryczną w kwocie 100 zł. Od 1 stycznia do 30 czerwca 2016 r. korzystała ze świadczeń z pomocy społecznej w formie obiadów barowych. Natomiast od 1 marca 2016 r. do 28 lutego 2017 r. jest uczestnikiem Indywidualnego Programu Zatrudnienia Socjalnego realizowanego przez Centrum Integracji Społecznej. Za marzec otrzymała świadczenie integracyjne w wysokości 353 zł netto, kwietniu 728,10 zł netto, natomiast w maju 2016 r. kwotę 625,42 zł netto. Od 1 kwietnia 2016 r. została objęta ubezpieczeniem zdrowotnym. Organ odwoławczy podniósł, że obecnie dochodem strony jest pobierane świadczenie integracyjne oraz pomoc w formie obiadów barowych. Zatem jej sytuacja materialna uległa poprawie, gdyż jej miesięczny dochód jest niewątpliwie wyższy, aniżeli kwota pobieranego dotychczas zasiłku okresowego. Z kolei jeśli chodzi o orzeczony stopień niepełnosprawność, to w ocenie organu II instancji nie oznacza to, że strona została wyłączona z aktywności zawodowej. Jak bowiem wynika z orzeczenia o niepełnosprawności, wskazanie dotyczące zatrudnienia nie wyklucza podjęcia przez nią obecnie jak i w przyszłości zatrudnienia. Mając to wszystko na uwadze Kolegium zgodziło się ze stanowiskiem organu I instancji, że sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawczyni nie uzasadnia umorzenia ciążących na niej należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Wskazywane przez stronę okoliczności nie czynią bowiem jej sytuacji wyjątkowej oraz nie mogą stawiać jej w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych, w szczególności gdy jest ona uczestnikiem CIS, a tym samym jej sytuacja materialna uległa poprawie, a orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności zostało orzeczone do 28 lutego 2017 r., a tym samym nie można uznać, że jej sytuacja zdrowotna ma charakter stały. Organ podkreślił, że umorzenie może mieć miejsc tylko wtedy, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna zobowiązanego nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku. Dodał, że przesłanki umorzenia należności, o których stanowi art. 30 ust. 2 ustawy należy oceniać w kontekście ogólnych zasad. Przede wszystkim obowiązek alimentacyjny względem dzieci obciąża rodziców. Pomoc Państwa w postaci świadczeń wypłacanych osobom uprawnionym do alimentów jest pomocą subsydiarną. Jest ona świadczona nie zamiast, a w zastępstwie dłużnika alimentacyjnego, z czego wynika kolejna zasada - obciążenie dłużnika alimentacyjnego obowiązkiem zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. A zatem, nawet bardzo trudna sytuacja materialna dłużnika alimentacyjnego nie stanowi wystarczającej przesłanki do umorzenia zadłużenia. Zawsze bowiem podstawą do przejęcia (czasowego) przez Państwo obowiązku alimentacyjnego rodzica jest bezskuteczność egzekucji należnych alimentów, spowodowana z reguły bardzo trudną sytuacją materialną, rodzinną zobowiązanego. Dotyczy to zatem osób w bardzo trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej. Dla zwolnienia się z tego obowiązku, dłużnik winien wskazać na okoliczności szczególne, wykraczające poza przyczyny przejęcia obowiązku alimentacyjnego przez Państwo. Sytuacją uzasadniającą umorzenie należności może być bardzo zły stan zdrowia, uniemożliwiający samodzielne funkcjonowanie, nie rokujący żadnej poprawy sytuacji finansowej dłużnika alimentacyjnego, ale są to bardzo rzadkie przypadki. Nie można bowiem zapominać o tym, że umorzenie ma charakter trwały, co oznacza, że raz umorzone należności nie podlegają już egzekucji. Samodzielnej przesłanki umorzenia należności nie może też stanowić bezrobocie. To samo dotyczy sytuacji, kiedy dłużnik korzysta z pomocy państwa w postaci świadczeń socjalnych. Rację ma organ I instancji, że organy mają obowiązek niezwykle starannie podejmować decyzję w sprawie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W takiej sytuacji jaka ma miejsce w rozpatrywanej sprawie tj. gdy odwołująca ma źródło dochodu, legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności wydanym czasowo, pozytywne rozpatrzenie wniosku byłoby sprzeczne z założeniami ustawy i prowadziłoby do niedozwolonej, rozszerzającej interpretacji przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy. W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze na powyższą decyzje R.D. zarzuciła, że decyzja ta jest dla niej krzywdząca oraz, że nie rozumie jak można osobie w jej sytuacji odmówić pomocy. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Ponieważ w niniejszej sprawie organem I instancji był jednocześnie organ właściwy dłużnika i wierzyciela, wniosek skarżącej był rozpoznany w oparciu o obie podstawy umorzeniowe, o jakich mowa w art. 30 ust. 1 i 2 ustawy dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Odnośnie art. 30 ust. 1 tej ustawy, aby organ mógł umorzyć należności w jakiejkolwiek części konieczne jest, aby egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego była skuteczna przez okres minimum 3 lat w wysokości nie niżej niż wysokość zasądzonych alimentów. Z prawidłowych w świetle znajdującego się w aktach zaświadczenia komornika o dokonywanych przez skarżącą wpłatach ustaleń wynika, że nie została spełniona przesłanka do zastosowania tego przepisu. Zgodnie z art. 30 ust. 2 tej , organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Umorzenie należności następuje w drodze decyzji administracyjnej (art. 30 ust. 3). Z treści przytoczonego unormowania wynika, że decyzja wydawana na jego podstawie ma charakter uznaniowy. Uznanie administracyjne cechuje się zaś tym, że organ nie jest związany ścisłymi kryteriami prawnymi, ma pewną swobodę w ocenie zasadności żądania oraz możliwość kształtowania treści rozstrzygnięcia, co jednak nie oznacza dowolności. Niemniej wybór sposobu załatwienia -w tym przypadku wniosku strony o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego- należy do organu, który w ramach uznania administracyjnego rozstrzyga w sprawie. Zgodnie z omawianym przepisem, wydanie decyzji organ musi poprzedzić wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy oraz jej analizą, z zachowaniem wymogów proceduralnych przewidzianych w kpa, stosownie do art. 25 wskazanej ustawy. Organ administracji powinien zatem nie tylko poczynić ustalenia w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), ale także załatwić sprawę, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji orzekając na podstawie przepisów prawa materialnego, przewidujących uznaniowy charakter rozstrzygnięcia, jest obowiązany, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 7 k.p.a., załatwić sprawę w sposób zgodny ze słusznym interesem strony, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny. W orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, że sądowa kontrola uznania administracyjnego jest ograniczona wyłącznie do oceny tego, czy w sprawie zachodzą warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Kierując się powyższym, Sąd orzekając w niniejszej sprawie uznał, że materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy nie daje podstaw do stwierdzenia, że wskazanym wyżej powinnościom w toku postępowania administracyjnego uchybiono. W ocenie Sądu podanie skarżącej zostało rozpatrzone przy uwzględnieniu jej sytuacji dochodowej i zdrowotnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Przede wszystkim na wstępie zauważyć należy, że należność, której umorzenia domaga się skarżąca wynosi 312,24 zł. W stanie aktualnym na datę wydania zaskarżonej decyzji R.D. uzyskiwała stałe dochody w związku z uczestniczeniem w zajęciach Indywidualnego Programu Zatrudnienia Socjalnego organizowanego przez Centrum Integracji Społecznej, wynoszące w miesiącu kwietniu 728 zł netto, a w maju 625,42. Ze znajdującej się w aktach administracyjnych decyzji Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie wynika także, że od czerwca 2016 do końca sierpnia 2016 r. skarżącej przyznano zasiłek okresowy z powodu niepełnosprawności w wysokości 20 zł miesięcznie; ma ona także przyznany dodatek mieszkaniowy w wysokości ok.130 zł netto, korzysta z bezpłatnych obiadów. Obciążona jest alimentami w wysokości 100 zł. Zauważyć należy, że organy orzekające w sprawie nie zakwestionowały trudnej sytuacji życiowej skarżącej. Przyjęły jednak, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego na podstawie omawianego przepisu powinno mieć miejsce wyjątkowo, tj. tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa i rodzinna zobowiązanego uniemożliwia mu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Taka zaś sytuacja w niniejszej sprawie nie zachodzi. Zgodzić się należy z organami, że chociaż dochody skarżącej są niewielkie, to jednak są one stałe i w związku z tym jest ona w stanie spłacić zaległość ( chociażby w ratach). U skarżącej stwierdzono niepełnosprawność, ale w stopniu lekkim, tak więc stan jej zdrowia nie uniemożliwia jej wykonywania pracy . Zatem, oceniając sytuację przedstawioną w sprawie przez skarżącą organy orzekające w sprawie mogły odmówić umorzenia należności, a decyzji tej, szczegółowo i przekonująco uzasadnionej, nie można zarzucić dowolności. Dlatego też skarga jako niezasadna podlegała oddaleniu, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zmianami). O wynagrodzeniu reprezentującego skarżącą pełnomocnika ustanowionego z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 tej samej ustawy w zw. z § 21 ust. 1 pkt c w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2015 r., poz. 1801) w związku z § 22 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r., poz. 1714).