II SA/Ke 847/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Detka, Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek (spr.), Sędzia WSA Jacek Kuza, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Joanna Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lutego 2022 r. sprawy ze skargi W. D. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 16 września 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję tego samego organu; II. przyznaje od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach) na rzecz adwokata K. Z. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, w tym VAT w kwocie 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Decyzją z dnia 16 września 2021 r., znak: [...], Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 8 czerwca 2021 r., nr [...], odmawiającą potwierdzenia W. D. statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W uzasadnieniu organ przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy. W. D. we wniosku o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej wskazał, że w 1980 r. był współtwórcą struktur NSZZ "Solidarność" w Z., w okresie stanu wojennego zajmował się kolportażem materiałów dotyczących NSZZ "Solidarność", w miejscu pracy doświadczył szykan w postaci nadmiernej kontroli, przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, braku nagród finansowych. Będąc zatrudniony na stanowisku konstruktora produkcji wojskowej uniknął aresztowania z uwagi na konieczność zapewnienia ciągłości pracy na wojskowej linii produkcyjnej. W 1990 r. został wybrany na członka Rady Pracowniczej jako przedstawiciel i członek "Solidarności". W odpowiedzi na pismo organu z 30 listopada 2020 r. IPN wskazał, że kwerenda archiwalna w zasobach Instytutu nie potwierdziła działalności strony bądź doznanych represji. Zdaniem organu, z oświadczenia świadka W. K. z dnia 29 grudnia 2020 r., wynika, że wnioskodawca kolportował ulotki na terenie Gminy S., jednakże oświadczenie to jest lakoniczne, a świadek w żaden sposób nie wykazał, aby sam prowadził działalność opozycyjną. Ponadto jego oświadczenie o współdziałaniu z wnioskodawcą nie zostało w żaden sposób zweryfikowane. Strona przedłożyła również opracowanie Wojciecha Markiewicza pt.: "Zaczynaliśmy od postulatów – Śladami sierpnia 80", jednak przedstawione tam informacje dotyczą okresu działalności, który zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych nie może być podstawą do potwierdzenia przedmiotowego statusu (do okresu 12-miesięcznej działalności nie wlicza się działalności prowadzonej od 31 sierpnia 1980 r. do 12 grudnia 1981 r.). Szef Urzędu podkreślił, że zwrócił się w trybie art. 5 ust. 6 cyt. ustawy do Wojewódzkiej Rady Konsultacyjnej do Spraw Działaczy Opozycji Antykomunistycznej oraz Osób Represjonowanych z Powodów Politycznych o zaopiniowanie wniosku strony o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W uchwale z dnia 17 lutego 2021 r. Rada negatywnie zaopiniowała powyższy wniosek. Organ zapoznał się również z opinią Międzyzakładowej Organizacji Związkowej NSZZ "Solidarność" – M., gdzie wskazano, że wnioskodawca w okresie stanu wojennego brał udział w propagowanych przez związek akcjach oraz wielokrotnie kolportował ulotki. W ocenie organu, w tej opinii brak jest informacji, na podstawie jakich dokumentów ją sporządzono. Z wyjaśnień wnioskodawcy natomiast wynikało, że udostępnienie danych jedynego świadka w celu uszczegółowienia jego zeznań było niemożliwe. Zgodnie ze stanowiskiem organu, wskazane przez stronę okoliczności tj. pomijanie przy nagrodach finansowych, grożenie zwolnieniem z pracy nie zostały wymienione jako represje w rozumieniu art. 3 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. W aktach sprawy nie ma zaś dokumentu pozwalającego uznać, że strona doznała jakichkolwiek represji, o których mowa w tym przepisie. W konsekwencji, w sprawie nie zostało wykazane, aby wnioskodawca podlegał którejkolwiek z represji ujętych w art. 3 bądź prowadził działalność, o której mowa w art. 2 o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych. W skardze do tut. Sądu W. D. uznając, że zebrany przez niego materiał daje możliwość pozytywnego załatwienia jego sprawy sformułował wątpliwości: czy każdy działacz opozycji to osoba, która trafiła do więzienia, aresztu, była internowana; czy osoba ta działając w konspiracji, kolportując ulotki, materiały dotyczące NSZZ "Solidarność" musi trafić do kartoteki IPN; czy szykany, opresja, terror psychiczny, inwigilacja, czyli mobbing w stosunku do osoby walczącej o wolną Polskę nie są podstawą, aby uznać ją za działacza opozycji antykomunistycznej; czy negatywne zaopiniowanie wniosku przez Radę Konsultacyjną jest istotnym "miernikiem" jego sprawy. Skarżący podniósł, że ww. Rada nie podjęła żadnych kroków w celu zdobycia informacji na jego temat. Rada ograniczyła się do zadania skarżącemu pytania o jego działalność w okresie stanu wojennego, nie pozwalając przedstawić informacji o całokształcie działalności, tj. zawiązywaniu NSZZ "Solidarność" w M., pozyskiwania nowych członków, prelekcji, pogadanek, kolportowaniu ulotek. Skarżący nie zgodził się również z podważaniem przez organ oświadczenia świadka W. K. (wiek 86 lat) poprzez stwierdzenie, że jest ono "lakoniczne", a świadek nie wykazał, aby sam prowadził działalność opozycyjną. Skarżący podkreślił, że większość jego kolegów z czasów działalności opozycyjnej, którzy mogliby potwierdzić, że był czynnym członkiem NSZZ "Solidarność" już nie żyje. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1, art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), dalej "Ppsa", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania jeżeli miało lub mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 Ppsa). Stosownie do treści art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 1255), zwanej dalej udoa, działaczem opozycji antykomunistycznej jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Do okresu 12 miesięcy, o którym mowa w ust. 1, nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r. (ust. 2). Osobą represjonowaną z powodów politycznych jest natomiast, stosownie do art. 3 udoa, osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 31 lipca 1990 r.: 1) przebywała w: a) więzieniu lub innym miejscu odosobnienia na terytorium Polski na mocy wyroku wydanego w latach 1956-1989 albo bez wyroku jednorazowo przez okres dłuższy niż 48 godzin lub wielokrotnie przez łączny okres dłuższy niż 30 dni, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, b) ośrodku odosobnienia na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce; 2) przez okres powyżej 30 dni pełniła zasadniczą służbę wojskową lub czynną służbę wojskową w ramach ćwiczeń wojskowych, do której odbycia została powołana z przyczyn politycznych za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce; 3) brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i w związku z tym: a) na skutek działania, w tym niejawnego, wojska, milicji lub organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, zwanych dalej "organami bezpieczeństwa państwa", poniosła śmierć, doznała uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni, b) była inwigilowana przez organy bezpieczeństwa państwa i podjęto wobec niej bezprawne działanie polegające na popełnieniu na jej szkodę przestępstwa lub wykroczenia, c) była pozbawiona możliwości wykonywania swojego zawodu, d) została z nią rozwiązana umowa o pracę, e) została relegowana z uczelni wyższej lub innej szkoły, f) była objęta zakazem publikacji przez Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, wojewódzki lub miejski urząd kontroli prasy, publikacji i widowisk albo Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk lub okręgowy urząd kontroli publikacji i widowisk przez okres dłuższy niż jeden rok; 4) była poszukiwana listem gończym, oskarżona lub skazana za popełnienie przestępstwa lub wielokrotnie skazywana za popełnienie wykroczenia, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. W. D. we wniosku o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych wskazał, że od 1 września 1980 r. był członkiem NSZZ "Solidarność". Jego działalność w Związku przerwał stan wojenny ogłoszony 13 grudnia 1981 r., nie został aresztowany, ponieważ by konstruktorem produkcji wojskowej. W dniu 4 stycznia 1990 r. został wybrany na członka Rady Pracowniczej jako przedstawiciel i członek "Solidarności". W okresie stanu wojennego miał być pomijany przy podwyżkach, premiach, nagrodach. Pod groźbą zwolnienia z pracy miał być zmuszany do pakowania amunicji i przenoszenia fizycznie do magazynu, pod taką samą groźbą miał być zmuszany (wraz z innymi założycielami struktur "Solidarności") do wstąpienia do ORMO, do czego jednak nie doszło. Na poparcie swojego wniosku skarżący przedłożył pisemne oświadczenia W. K. z dnia 29 grudnia 2020 r., z którego wynika, że skarżący w latach 1986-1990 uczestniczył w działalności opozycyjnej, kolportował ulotki na terenie m.in. S. przekazane mu przez pracownika Zakładów M. M. W . Ulotki te miały pochodzić z Gdańska, a W. K. sam je rozdawał na prośbę skarżącego. Dodatkowo w aktach sprawy znajduje się Opinia NSZZ "Solidarność" M. z dnia 17 marca 2021 r., podpisana przez Przewodniczącego MOZ NSZZ "Solidarność" M. S. G., z której wynika, że skarżący w okresie stanu wojennego brał czynny udział w propagowanych przez związek akcjach i wielokrotnie kolportował ulotki. Podane w oświadczeniach i przedłożonych dokumentach okoliczności wskazują, że skarżący ubiega się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej, o którym mowa w art. 2 ust. 1 udoa, albowiem nie podał żadnych okoliczności uzasadniających możliwość zaliczenia do osób represjonowanych w rozumieniu art. 3 tej ustawy. Dla potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej konieczne jest wykazanie, że strona co najmniej przez 12 miesięcy łącznie prowadziła działalność, o której mowa w art. 2 ust. 1, przy czym do okresu 12 miesięcy nie wlicza się okresów działalności w okresie od 31 sierpnia 1980 r. do 12 grudnia 1981 r. (tzw. legalnej "Solidarności"). Przeprowadzona kontrola sądowoadministracyjna wykazała, że w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ta okoliczność stanowi w ocenie Sądu podstawę do uwzględnienia skargi z przyczyn wskazanych w art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c Ppsa. Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 7 kpa w toku postępowania organ administracji publicznej ma obowiązek podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Realizację zasady prawdy obiektywnej zapewniają przede wszystkim gwarancje procesowe zawarte w przepisach regulujących postępowanie dowodowe. Według art. 77 § 1 kpa organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Ocena czy dana okoliczność została udowodniona następuje na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 kpa). Wskazanym wymogom organ nie sprostał, albowiem nie wyjaśnił wszystkich istotnych okoliczności sprawy w sposób pozwalający przyjąć, że skarżący nie był działaczem opozycji antykomunistycznej w rozumieniu art. 2 ust. 1 udoa. Skarżący złożył dowody w postaci pisemnego oświadczenia jednego świadka, oraz w piśmie z 4 kwietnia 2021 r. podał dwa nazwiska osób – członków NSZZ Solidarność z jednoczesnym wskazaniem ich adresów. Organ działając w niniejszej sprawie kierując się zasadami wynikającymi z art. 7 i art. 77 § 1 Kpa powinien potraktować pisemne oświadczenie oraz pismo z dnia 4 kwietnia 2021 r. jako wnioski o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków tj. składającego oświadczenie W. K. oraz M. J. i M. W.. Zgodnie bowiem z zasadą bezpośredniości postępowania dowodowego, dokument prywatny nie może zastępować dowodu z zeznań świadka. Stosownie zaś do treści art. 75 § 1 Kpa, w toku postępowania administracyjnego jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. Nie ulega też wątpliwości, że przedstawione przez skarżącego pisemne zeznania stanowiły dokumenty prywatne. Dowód z dokumentu prywatnego nie jest jednak tożsamy z dowodem z zeznań świadka, choćby z tego powodu, że w toku przesłuchania świadka może dojść do ujawnienia mających znaczenie w sprawie okoliczności, wykraczających swoim zakresem poza tylko pisemne oświadczenie. Oznacza to, że jeżeli w sprawie organ może skorzystać z dowodów bezpośrednich, a więc są one w aktach sprawy bądź ich uzyskanie jest możliwe, to zastąpienie ich dowodami pośrednimi stanowi naruszenie przepisów art. 7, art. 75, art. 77 § 1 i art. 80 kpa (por. wyroki NSA: z dnia 10 lutego 1999 r., sygn. I SA/Lu 1456/97, LEX nr 38223; z dnia 14 maja 2013 r., sygn. II OSK 991/12, LEX nr 1328871). Organ przedwcześnie również dokonał oceny opinii podpisanej przez Przewodniczącego MOZ NSZZ "Solidarność" M., w istocie odmawiając jej waloru dowodu na korzyść strony skarżącej. Wątpliwości co do treści wspomnianej wyżej opinii powinny skutkować zwróceniem się organu do MOZ NSZZ "Solidarność" M. o jej uzupełnienie poprzez wskazanie dokumentów źródłowych a także przesłanie materiałów archiwalnych, a tego organ nie zrobił. W rozpoznawanej sprawie materiał dowodowy, który przedstawił skarżący, wskazywał na okoliczności mogące uzasadniać potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej (udział w akcjach organizowanych przez nielegalne struktury "Solidarności", kolportowanie ulotek). Organ zaniechał jednak przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków, mimo że był w posiadaniu niezbędnych danych osobowych i adresowych. Poprzestał jedynie na analizie treści oświadczeń, co z powodów wyżej wskazanych stanowi naruszenie art. 7, art. 75, art. 77 § 1 i art. 80 Kpa. Podobna wadliwość w zakresie naruszenia przepisów postępowania miała miejsce w odniesieniu do pominięcia działań zmierzających do wyjaśnienia przedłożonej przez skarżącego opinii. W konsekwencji obie decyzje organu podlegały uchyleniu, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Ppsa. O wynagrodzeniu pełnomocnika orzeczono na podstawie art. 250 Ppsa. W ponownie prowadzonym postępowaniu Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uzupełni materiał dowodowy we wskazanym w uzasadnieniu zakresie, a następnie da wyraz swojemu stanowisku w treści uzasadnienia. Dopiero całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i jego wnikliwa ocena pozwoli organowi w sposób niebudzący wątpliwości ustalić, czy w aspekcie art. 5 ust. 1 w zw. z art. 2 i art. 3 udoa występują przesłanki do potwierdzenia skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.