II SA/Ke 962/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Kuza, Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek (spr.), Asesor WSA Agnieszka Banach, Protokolant Starszy inspektor sądowy Joanna Dziopa, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2020 r. przy udziale Wiesławy Klimontowicz Prokuratora Prokuratury Rejonowej Kielce - Zachód w Kielcach delegowanej do Prokuratury Okręgowej w Kielcach sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 9 września 2019 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego zasiłku stałego oddala skargę. II SA/Ke 962/19 Uzasadnienie Decyzją z dnia 9 września 2019 r., znak: [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze , po rozpatrzeniu odwołania M. W. od wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta decyzji z dnia 12 lipca 2019 r., znak: [...], o odmowie umorzenia pozostałej do zwrotu kwoty 13.980,40 zł nienależnie pobranego zasiłku stałego za okres od 1 maja 2014 r. do 31 sierpnia 2016 r. oraz od 1 listopada 2017 r. do 30 listopada 2017 r. - na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 Kpa uchylił zaskarżoną decyzję i w to miejsce orzekł o odmowie umorzenia M. W. pozostałej do zwrotu kwoty 13.920,40 zł nienależnie pobranego zasiłku stałego za okres od 1 maja 2014 r. do 31 sierpnia 2016 r. oraz od 1 listopada 2017 r. do 30 listopada 2017 r. W uzasadnieniu organ II instancji przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy. Decyzją z dnia 26 lutego 2019 r., znak: [...], organ I instancji orzekł: w pkt 1 o odstąpieniu względem M. W. od żądania zwrotu kwoty 20.064,24 zł nienależnie pobranego zasiłku stałego za okres od 1 września 2010 r. do 30 kwietnia 2014 r. przyznanego decyzją z dnia 5 października 2010 r., znak: [...]; w pkt 2 o zobowiązaniu strony do zwrotu kwoty 14.040,40 zł nienależnie pobranego zasiłku stałego za okres od 1 maja 2014 r. do 31 sierpnia 2016 r. oraz za okres od 1 listopada 2017 r. do 30 listopada 2017 r.; w pkt 3 kwotę 14.040,40 zł rozłożył na 234 raty. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 15 maja 2019 r. uchyliło decyzję z dnia 26 lutego 2019 r. w pkt 3 i w to miejsce orzekło o rozłożeniu kwoty 14.040,40 zł na 234 raty, odmiennie określając kalendarz wpłat. Wnioskiem z dnia 24 czerwca 2019 r., sprecyzowanym w protokole przesłuchania strony z dnia 3 lipca 2019 r., M. W. wystąpił o umorzenie pozostałej do zwrotu kwoty nienależnie pobranego zasiłku stałego, tj. 13.980,40 zł. W rezultacie organ I instancji wydał opisaną na wstępie decyzję z dnia 12 lipca 2019 r. W odwołaniu wnioskodawca zarzucił temu rozstrzygnięciu naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 Kpa oraz art. 104 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej ("ups"). Podniósł, że utrzymuje się z dochodu w kwocie 820,58 zł, na leki przeznacza 490 zł, na czynsz 150 zł, na opłaty za prąd 57 zł, na zwrot nienależnie pobranego świadczenia 160 zł. Organ odwoławczy podkreślił uznaniowy charakter decyzji wydawanej na podstawie art. 104 ust. 4 ups, umożliwiającej, w przypadkach szczególnie uzasadnionych, odstąpienie od żądania zwrotu lub umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Ustalił, że wnioskodawca prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, jest zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na stałe z powodu schorzeń narządu ruchu. Pozostaje w stałym leczeniu z powodu cukrzycy, chorób kardiologicznych, miażdżycy oraz w leczeniu psychiatrycznym. Utrzymuje się, poza zasiłkami celowymi, z emerytury z KRUS w kwocie 59,18 zł (po potraceniach z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników) oraz zasiłku stałego w kwocie 140,70 zł miesięcznie. Nikt nie pomaga mu finansowo. Na wydatki składa się czynsz w kwocie 142,42 zł, wydatki na leki w różnych kwotach (w maju i czerwcu 2019 r. średnio 449,25 zł, w sierpniu 2019 r. 122,26 zł, w ciągu ostatnich 8 miesięcy średnio 266,8 zł, wg oświadczenia strony). Organ wskazał, że decyzją z dnia 4 lipca 2019 r. KRUS przeliczył stronie świadczenie emerytalne i od lipca 2019 r. jego emerytura wynosi 966,05 zł netto. Nawet więc w sytuacji utraty od lipca zasiłku stałego ze względu na przekroczone kryterium dochodowe, jego sytuacja uległa poprawie. Kolegium uznając, że sytuacja strony nie kwalifikuje się do umorzenia pozostałej do zwrotu kwoty nienależnie pobranego zasiłku stałego wskazało na fakt wieloletniego nieuprawnionego korzystania z pomocy społecznej na skutek zatajenia posiadania gospodarstwa rolnego. Gospodarstwo to po ujawnieniu tej okoliczności nie zostało sprzedane, tylko darowane dzieciom. Organ wziął pod uwagę, że strona stale korzysta z pomocy społecznej w różnych formach (zasiłków celowych na zakup leków, środków czystości, pomocy rzeczowej w postaci nowego obuwia, prześcieradła, kołdry, poduszki i pościeli, dwudaniowych obiadów przez 7 dni w tygodniu). Organ uwzględnił też to, że wnioskodawca otrzymał ulgę w spłacie należności poprzez rozłożenie na raty kwoty 14.040,40 zł oraz odstąpienie od żądania zwrotu kwoty 20.064,24 zł. Ponadto, w stosunku do wnioskodawcy decyzją z dnia 9 lutego 2018 r. umorzono postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku stałego w wysokości 7.451,50 zł za okres od 1 października 2006 r., do 28 lutego 2008 r. i odstąpiono od żądania pozostałej do zwrotu kwoty w wysokości 2.220 zł za okres od 1 marca 2008 r. do 31 lipca 2008 r. Decyzją z dnia 9 lutego 2018 r. odstąpiono od żądania zwrotu kwoty 3.162,88 zł nienależnie pobranego zasiłku stałego, rozkładając pozostałą kwotę 3.600 zł na raty. Odrębnymi decyzjami odstąpiono od żądania zwrotu nienależnie pobranych zasiłków okresowych na łączną kwotę 4.126,77 zł. Kolegium wskazało, że jak wynika z informacji organu I instancji M. W. jest jedyną osobą, wobec której zastosowano tak duże ulgi w spłacie świadczeń nienależnie pobranych. Nigdy bowiem nie odstępowano od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, nie umarzano świadczeń w tak wysokich kwotach. W Rejonie Opiekuńczym "Z." w ciągu ostatnich 3 miesięcy odstąpiono od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń tylko w 3 przypadkach, chodziło o kwoty 80 zł, 67,76 zł i 31,16 zł. Zdaniem organu odwoławczego w niniejszej sprawie umorzenie nienależnego pobranego świadczenia naruszałoby interes społeczny. Wnioskodawca nie skorzystał z możliwości odpłatnego zbycia lub wydzierżawienia gospodarstwa rolnego, tylko darował je dzieciom, od których nie uzyskuje żadnej pomocy. Dodatkowo, w jego przypadku istnieje możliwość wygospodarowania z osiąganego przez niego stałego dochodu środków na spłatę rat nienależnie pobranego świadczenia. Sytuacja wnioskodawcy nie odbiega szczególnie od sytuacji innych osób korzystających z pomocy społecznej. Powołując się na poglądy orzecznictwa organ wskazał, że nawet znaczny ciężar związany ze zwrotem nienależnie pobranego świadczenia nie jest jeszcze równoznaczny ze szczególnym przypadkiem w rozumieniu art. 104 ust. 4 ups. Zreformowanie decyzji organu I instancji Kolegium wytłumaczyło powołując się na okoliczność zmiany pozostałej do spłaty kwoty na dzień orzekania przez Kolegium, wynoszącej aktualnie 13.920,40 zł. W skardze do tut. Sądu M. W. zarzucił organowi odwoławczemu, brak odniesienia się do wszystkich jego nakładów. W pierwszym kwartale za prąd zapłacił 210 zł, za drugi kwartał Kolegium podało, że nie płacił czynszu, tymczasem zapłacił zgodnie z decyzją z dnia 11 czerwca 2019 r. 383,13 zł. Skarżący podniósł, że uzyskał dodatkowy symbol niepełnosprawności. Stwierdził, że przy jego świadczeniu emerytalnym nie stać go na zapłacenie raty w wysokości 160 zł i nie może w dalszym ciągu ograniczać wykupu leków. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wyjaśniło, że obecnie, z uwagi na wyrok tut. Sądu z dnia 9 października 2019 r., sygn. II SA/Ke [...], uchylający decyzję Kolegium z dnia 15 maja 2019 r., i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji z dnia 26 lutego 2019 r., postępowanie w sprawie umorzenia świadczeń nienależnie pobranych jest przedwczesne. Najpierw bowiem organ I instancji musi wydać decyzje w przedmiocie zwrotu, względnie ulgi w postaci odstąpienia od zwrotu. Na rozprawie w dniu 12 lutego 2020 r. skarżący oświadczył, że złożył do MOPR szereg dokumentów, o których Kolegium nie wspomniało w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Okazał oryginały tych dokumentów, tj. 6 bankowych dowodów wpłaty, pismo z Kolegium z dnia 15 lipca 2019 r., oryginały 2 potwierdzeń zapłaty w sklepie Żabka. Według skarżącego dokumenty te dowodzą ponoszenia przez niego wyższych wydatków niż podaje organ. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "Ppsa", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 Ppsa). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w nim naruszeń prawa skutkujących koniecznością jego uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 Ppsa). W rozpoznawanej sprawie skarżący wystąpił o umorzenie kwoty 13.980,40 zł nienależnie pobranego zasiłku stałego. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2019 r. poz. 1507 ze zm.), dalej "ups". Zgodnie z art. 98 tej ustawy świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny, przy czym art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio. Stosownie do art. 104 ust. 4 ups w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Decyzje na podstawie art. 104 ust. 4 ups wydawane są w ramach tzw. uznania administracyjnego. Oznacza to, że organ administracji ma luz decyzyjny co do wyboru treści rozstrzygnięcia, zaś kontrola sądowa tych rozstrzygnięć jest ograniczona w takim znaczeniu, że ocenie Sądu podlega jedyne badanie legalności prowadzonego postępowania wyjaśniającego, a w szczególności to, czy rozstrzygnięcie podjęte zostało zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego. Sądowej ocenie nie podlega natomiast rozstrzygnięcie jako wynik wyboru jednego z możliwych sposobów rozpatrzenia sprawy. Jak wynika z akt sprawy, kwestia zaistnienia przesłanek, o których mowa w art. 104 ust. 4 ups była przedmiotem postępowania dowodowego, a mianowicie w dniu 3 lipca 2019 r. przeprowadzono aktualizację wywiadu środowiskowego (k. 17 akt. adm.), podczas której ustalono, że skarżący gospodaruje sam, utrzymuje się z dochodu w kwocie 719,88 zł, do którego wliczono emeryturę z KRUS w kwocie 579,18 zł (po jej pomniejszeniu o kwotę zaległych składek na ubezpieczenie społeczne) oraz zasiłek stały w kwocie 140,70 zł, w maju i czerwcu 2019 r. nie opłacał czynszu i rachunków za prąd z uwagi na posiadaną nadpłatę. Wnioskodawca przedstawił dwie faktury apteczne z czerwca 2019 r. na kwoty 148,23 zł i 264,98 zł. Wywiad potwierdził, że znajduje się w stałym leczeniu farmakologicznym. W pisemnym oświadczeniu z dnia 3 lipca 2019 r. stwierdził, że jego wydatki w kwietniu 2019 r. nie przekraczały kwoty 530 zł, to samo dotyczy poprzednich miesięcy. Doprecyzował, że jego koszty wzrosły, ale nie przekraczają jego dochodów. Potwierdził to do protokołu przesłuchania strony z dnia 3 lipca 2019 r. W ocenie Sądu organ trafnie przyjął, że okoliczności sprawy, oceniając zarówno sytuację materialną jak i rodzinną skarżącego, nie wskazują aby w odniesieniu do niego zachodził "szczególnie uzasadniony przypadek" w rozumieniu art. 104 ust. 4 ups. Kwota, której umorzenia domaga się skarżący została, na mocy decyzji Kolegium z dnia 15 maja 2019 r., rozłożona na niewysokie raty (60 zł). Skarżący znajduje się pod stałą opieką MOPR , otrzymując comiesięczną pomoc w postaci zasiłków celowych specjalnych i pomocy rzeczowej. Jak wynika z informacji organu I instancji żaden klient MOPR nie otrzymał takiej ulgi w spłacie zobowiązań wynikających z faktu nienależnego pobierania świadczeń jak skarżący (organ odstąpił od żądania zwrotu kwoty 20.064,24 zł). Organ szczegółowo i obszernie ocenił sytuację materialną skarżącego, przytaczając w decyzji wszystkie dochody i wydatki i prawidłowo przyjął, że brak jest podstaw do uznania, że istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności, będące w opisanej sytuacji nadmiernym obciążeniem dla skarżącego czy też okolicznościami niweczącymi skutki udzielonej mu pomocy, które mogłyby wyłączać żądanie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. W szczególności nie budzi wątpliwości potraktowanie nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz dzieci, bez podjęcia próby jego wydzierżawienia czy sprzedaży w celu pozyskania środków pieniężnych, jako dodatkowej przesłanki negatywnej dla zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności. W piśmiennictwie przyjmuje się, że wskazanie na przypadek szczególnie uzasadniony powoduje, że na podstawie art. 104 ust. 4 ups katalog indywidualnych spraw, w których osoby zobowiązane do zwrotu świadczenia nienależnego domagają się ulgi, można podzielić na przypadki zwykłe oraz właśnie przypadki szczególne. Przypadek zwykły, nieczyniący zadość wymogom przypadku szczególnego, to przypadek przeciętny, zwyczajny. Zwykły przypadek w sprawie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego występuje nawet wtedy, gdy osoba zobowiązana z trudnością będzie musiała wygospodarować niezbędne środki pieniężne do wykonania zobowiązania, gdyż napotkanie znacznych trudności nie uchyla stanu zwykłego przypadku wykonania zobowiązania nałożonego decyzją uznającą świadczenie za nienależne i żądającą jego zwrotu. W konsekwencji, trudna sytuacja bytowa, stosunkowo duża wysokość kwoty objętej obowiązkiem zwrotu w stosunku do kwoty aktualnych dochodów - nie zwalniają z obowiązku zwrotu świadczenia nienależnego. Znaczny ciężar związany z wykonaniem obowiązku zwrotu świadczenia nie jest równoznaczny ze szczególnym przypadkiem, z jakim spotyka się adresat decyzji orzekającej zwrot świadczenia nienależnie pobranego. W naturze każdej sankcji i każdego ciężaru leży bowiem to, że ich wykonanie wywołuje dolegliwości" (zob. LEX/el - pkt 4 komentarza do art. 104 ups (w:) W. Maciejko, P. Zaborniak, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz, wyd. IV, Lexis Nexis 2013). W niniejszej sprawie skarżący posiada stały dochód, który od lipca 2019 r. wzrósł, w rezultacie przeliczenia świadczenia emerytalnego po spłacie całej zaległości powstałej na skutek nieopłacania składek na ubezpieczenie społeczne (obecnie 966,05 zł netto), znajduje się pod stałą opieką MOPR, otrzymał znaczącą ulgę w spłacie należności, wyzbył się nieodpłatnie gospodarstwa rolnego, jego wydatki nie przekraczają dochodów. Brak więc było podstaw do uznania sytuacji skarżącego za "szczególnie uzasadniony przypadek" w rozumieniu art. 104 ust. 4 ups. Podjęta na rozprawie próba podważenia ustaleń organu nie odniosła zamierzonego skutku. Przedstawione cztery bankowe dowody wpłaty na kwotę 142,04zł każdy - potwierdzają wydatki na czynsz i jak wynika z uzasadnienia decyzji – zostały przez Kolegium uwzględnione. Skarżący nie wykazał, że bankowy dowód wpłaty kwoty 270,72zł tytuł: dodatek mieszkaniowy z 16.07.2019 r. (a więc po wydaniu decyzji przez organ I instancji) – przedkładał Kolegium. Nie wyjaśnił również Sądowi charakteru tej wpłaty, podobnie jak dowodu wpłaty kwoty 60zł, dokonanej 31.07.2019 r. Jeśli zaś chodzi o kwotę 340zł, która jak wynika z pisma Kolegium z 15.07.2019 r. stanowi koszty postępowania kasacyjnego, to organ rozłożył ją na pięć rat po 68zł każda. Przy czym należy podkreślić, że skarżący nie może oczekiwać ulgi z tytułu ponoszenia kosztów postępowania w przegranej przez siebie sprawie. Nie jest to również wydatek o stałym charakterze, mający wpływ na koszty utrzymania. Podsumowując, w ocenie Sądu wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia zostało poprzedzone postępowaniem wyjaśniającym, w trakcie którego organ dokonał analizy aktualnej sytuacji materialnej i życiowej skarżącego. Stanowisko organu w tym zakresie nie jest nacechowane dowolnością lub przekroczeniem granic uznania administracyjnego, z poczynionych przez siebie ustaleń organ wyprowadził logiczne i merytorycznie uzasadnione wnioski. W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę - Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 Ppsa.