I SA/Kr 164/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący – Sędzia WSA Jarosław Wiśniewski po rozpoznaniu w dniu 27 maja 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. F. od postanowienia referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 kwietnia 2009 r., oddalającego wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi A. F. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 25 listopada 2008 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w formie ryczałtu w podatku dochodowym od osób fizycznych postanawia: wniosek oddalić Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wpłynął wniosek A. F., reprezentowanej przez pełnomocnika, o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, w sprawie skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 25 listopada 2008 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w formie ryczałtu w podatku dochodowym od osób fizycznych. Sąd ustalił następujący stan faktyczny sprawy: Jak to wynika z akt sprawy podatkowej, jak również z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, zawartego w nim "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach" oraz z nadesłanych przez skarżącą dokumentów, A. F. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem A. F., córką S. F. (ur. w 1992 r.), córką B. F. (ur. w 1983 r.) oraz M. M. (ur. w 1992 r). A.F. i A. F. - jako rodzina zastępcza dla niespokrewnionej z nimi M. M. - otrzymują z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie pomoc pieniężną z tytułu sprawowania osobistej opieki i wychowania dziecka w wysokości 823,50 zł miesięcznie. W lutym 2009 r. rodzina otrzymała ponadto jednorazowe świadczenie z PCPR w wysokości 494,10 zł. A F. z tytułu umowy zlecenia uzyskuje obecnie dochód w wysokości 1100 - 1500 zł miesięcznie (stan na początek 2009 r.). W roku 2008 osiągnęła ona natomiast dochód brutto w wysokości 9 290,37 zł. Mąż z tytułu umowy o pracę (zbrojarz-betoniarz) otrzymuje, wg oświadczenia strony, ok. 2000 zł miesięcznie. Łączne dochody na 5-osobowe gospodarstwo domowe, uwzględniając pomoc z PCRP, wynoszą zatem ok. 3900 - 4300 zł na miesiąc. W zakresie wydatków skarżąca podniosła, iż zamieszkuje obecnie w domu, pod adresem Ł. 893, gmina K. Nie posiada przyłącza gazowego. Rodzina wydatkuje: ok. 250 zł miesięcznie na prąd, na opał na zimę (dom opala drewnem) ok. 2100 zł, na wodę w granicach 70-100 zł, na wywóz nieczystości 50 zł. Utrzymanie tak licznej rodziny pociąga za sobą wysokie wydatki na żywność i odzież, w tym szacunkowo na same wyżywienie jest to ok. 1500 zł miesięcznie. Ponadto skarżąca wraz z mężem ponoszą koszty dojazdu dzieci do szkoły, bowiem zarówno ich córka S., jak i przygarnięta M. M., dojeżdżają do liceum do K. Comiesięczne wydatki na bilety wynoszą 80 zł na osobę (łącznie 160 zł) za dojazd do miasta oraz 47 zł na osobę (łącznie 94 zł) na karty komunikacji miejskiej. M.M. jest osobą wymagającą terapii i leczenia psychologicznego; jest też leczona prywatnie na niedoczynność tarczycy. Starsza córka, B. F., nie pracuje, bowiem jest chora, niepełnosprawna i wymaga rehabilitacji. Rodzina ponosi zatem dodatkowe koszty ich leczenia. W zakresie stanu majątkowego strona skarżąca podała, iż jest właścicielem nieruchomości (domu) o powierzchni 70m kw. oraz nieruchomości rolnej w O. (gmina S) o powierzchni 1 ha 20. Nie posiada oszczędności pieniężnych ani w papierach wartościowych, ani też przedmiotów o wartości powyżej 3000 euro. Wykonując wezwanie referendarza sądowego z dnia 23.03.2009 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy pełnomocnik skarżącej nadesłał następujące dokumenty: decyzje z PCPR z 24.02.2009 r. o przyznaniu comiesięcznej i jednorazowej pomocy dla rodziny zastępczej Państwa F., umowy zlecenia A. F., wyciąg z rachunku bankowego skarżącej oraz jej PIT-11 za 2008 r. W tym stanie faktycznym Referendarz WSA w Krakowie postanowieniem z dnia 17 kwietnia 2009 r. odmówił skarżącej zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż uznał, iż skarżąca, pomimo wezwania, w którym ściśle określono dokumenty (dowody), jakie miała nadesłać, nie wywiązała się należycie ze swego obowiązku. Tym samym nie udokumentowano, poza samym oświadczeniem, ponoszonych comiesięcznie przez rodzinę wydatków (nie przedłożyła stosownych rachunków) ani dochodów rodziny (brak zeznania podatkowego A. F. i A. F. za 2007 r., brak oświadczenia o dochodach A. F. za 2008 r.). Nie podano, czy posiadane gospodarstwo rolne w O. przynosi przychód, jak również milczeniem pominięto zapytanie w przedmiocie działki nr [...] położonej w Ł., a nabytej wg akt sprawy podatkowej w dniu [...].10.2007 r. przez A. F. (akt notarialny Rep. A nr [...]). Tym samym nie była możliwa należyta ocena dochodów, wydatków oraz stanu majątkowego skarżącej, na której spoczywa obowiązek wykazania, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącej wniósł sprzeciw, podnosząc, iż skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść niezbędnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Natomiast "(..) wymienionych w zaskarżonym postanowieniu dokumentów nie była w stanie dostarczyć z przyczyn obiektywnych (brak możliwości ich uzyskania pomimo usilnych starań)". Art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270, ze zm. – dalej zwanej "p.p.s.a.") stanowi, iż w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zdaniem tut. Sądu wniosek skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, że zwolnienie od kosztów sądowych stanowi odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 roku (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.), stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Instytucja przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przysługuje osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym, którego przyznania domaga się skarżąca, obejmuje m. in. zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Użyte w art. 246 ustawy sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym (por. postanowienie NSA z 18 czerwca 2004 r., sygn. akt FZ 165/2004, niepubl.). Poprzez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej do tego stopnia, iż ponosząc koszty postępowania nie byłaby ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych, nawet poczyniwszy stosowne oszczędności i ograniczywszy wszelkie zbędne wydatki. Z powyższych powodów w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, które w pełni podziela tut. Sąd, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, niepubl.). Zgodnie z obwieszczeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 lipca 2008 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2009 r. (M.P. nr 55, poz. 499), od dnia 1 stycznia 2009 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 1.276 zł. Należy też wyjaśnić, iż do oceny sądu należy uznanie, czy strona ubiegająca się o takie zwolnienie wykazała, że spełnia wskazane przesłanki. Podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego na wniosku składanym przez strony na urzędowym formularzu (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Jeżeli oświadczenie okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego (art. 255 p.p.s.a.). W przedmiotowej sprawie skarżąca nie wykazała (co wiąże się z należytym udokumentowaniem, graniczącym z udowodnieniem), wbrew stwierdzeniom zawartym w sprzeciwie, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Sprawa budzi w ocenie tut. Sądu poważne wątpliwości dowodowe. Tut. Sąd nie neguje, iż sytuacja materialna skarżącej i jej rodziny (5-osobowe gospodarstwo domowe, z czego tylko dwie osoby pracują, a dwójka dzieci pozostaje w stałym leczeniu) jest trudna, jak wynika to nie tylko z jej oświadczenia, ale także z zawartego w skardze wniosku o wstrzymanie wykonania decyzji oraz z akt sprawy podatkowej (zaświadczenia o chorobie córki nie dołączono odrębnie). Z pewnością rodzinę skarżącej należy zaliczyć od osób niezamożnych. Sytuacja ta jednak nie jest ani tragiczna, ani też nie można mówić o życiu na granicy minimum socjalnego. Łączne dochody netto na 5-osobowe gospodarstwo domowe, uwzględniając pomoc z PCRP, wynoszą ok. 3900 - 4300 zł na miesiąc, kierując się przedłożonymi dokumentami oraz oświadczeniem co do zarobków męża. Ponoszone zaś przez skarżącą wydatki, jeśli dać wiarę jej oświadczeniom, nie przekraczają tych dochodów. W dacie orzekania w niniejszej sprawie strona skarżąca nie jest także zmuszona ponosić, wysokich w sezonie grzewczym, wydatków na ogrzewanie. Obraz sytuacji finansowej i majątkowej skarżącej A. F., jak również osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, opierając się w głównej mierze na jej oświadczeniach, w zestawieniu z wysokością wpisu od wniesionej skargi (138 zł), nie daje podstaw do stwierdzenia, iż wydatek tego rzędu spowoduje poważny uszczerbek w miesięcznym utrzymaniu rodziny. Zdaniem składu orzekającego widoczne to jest już na pierwszy rzut oka, nie wnikając w szczegóły dotyczące comiesięcznych dochodów oraz wydatków. Z tej tylko już przyczyny wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Jak trafnie zauważył NSA w postanowieniu z dnia 18 lipca 2006 r. (sygn. akt II FZ 401/2006, LexPolonica nr 418121) "zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy, złożonego na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach, to jest z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu oraz z drugiej strony jej możliwości finansowych." Przechodząc zatem do szczegółów sprawy należy stwierdzić, iż dokumenty źródłowe, w oparciu o które można by precyzyjnie ustalić stan majątkowy oraz wydatki i dochody rodziny skarżącej, nie są niczym nadzwyczajnym. W postępowaniach w przedmiocie prawa pomocy strony nadsyłają, często bez wezwania, zeznania podatkowe za minione lata, inne dokumenty mogące świadczyć o osiąganych dochodach, kserokopie rachunków za media (wydatki na prąd, gaz, wodę, wywóz śmieci, telekomunikację itp. itd.). Od strony nie zażądano niczego, czego nie żąda się w tego typu postępowaniach, a podkreślić należy raz jeszcze, iż to na niej spoczywa ciężar dowodu, jak to wyjaśniono powyżej. Reprezentujący stronę skarżącą profesjonalny pełnomocnik z pewnością wie, jaką dokumentację należy przedłożyć, aby sąd mógł w sposób precyzyjny ocenić sytuację finansową strony wnioskującej o prawo pomocy. Brak jest jednak zeznań podatkowych za 2007 rok. Brak jest jakichkolwiek wiarygodnych danych o dochodach męża skarżącej – powtarzane wielokrotnie stwierdzenie, iż ciężko je oszacować, gdyż mąż rozpoczął pracę we wrześniu 2008 r., dawno straciło na aktualności i jest w obecnym stanie faktycznym zupełnie gołosłowne. Skargę złożono bowiem w grudniu 2008 r., o prawie pomocy orzekano w kwietniu 2009 r., i w tym też miesiącu wniesiono sprzeciw, w którym nie przedłożono ani jednej okoliczności, o której by już wcześniej nie było mowy, ani też nie załączono jakichkolwiek nowych dowodów. Do tej pory strona winna dysponować zeznaniem podatkowym męża za 2008 r., albo przynajmniej PIT-11 od pracodawcy bądź jakimkolwiek innym zaświadczeniem z jego zakładu pracy. Za niezrozumiałe należy uznać twierdzenia, iż na dziecko, którym skarżąca opiekuje się jako rodzina zastępcza, nie otrzymuje pomocy, gdy równocześnie dołącza się decyzje, na mocy których taką pomoc regularnie otrzymuje. Natomiast po stronie wydatków, poza oświadczeniami skarżącej, Sąd nie dysponuje żadnymi dowodami. Dysponowanie bieżącymi rachunkami za energię elektryczną czy wodę uznać należy za rzecz w pełni normalną, szczególnie gdy ktoś, prowadząc duże gospodarstwo domowe, jest zmuszony liczyć się z kosztami utrzymania. Nie podjęto nawet próby oszacowania kosztów leczenia chorej córki, nie przedłożono ani jednej recepty bądź aktualnego zaświadczenia lekarskiego (znajdujące się w aktach sprawy podatkowej pochodzi z 2003 r.). To samo dotyczy M. M. Na koniec niejasny jest również, obok strony dochodów rodziny i jej wydatków, stan majątkowy A. F. Strona skarżąca przemilczała zapytanie, czy posiadane gospodarstwo rolne przynosi dochody. W tej kwestii za wystarczające należałoby uznać chociaż samo oświadczenie. Ponadto jako adres zamieszkania i do korespondencji podano ul. Ś., [...] K., stąd właściwość Urzędu Skarbowego. We wniosku zaś napisano, iż skarżąca zamieszkuje w domu, pod adresem Ł., gmina K.. Na tym tle nie wiadomo, jakiej nieruchomości w postaci domu dotyczy oświadczenie skarżącej. Nie jest też jasna kwestia dojazdów córki i M. M. do szkoły. Milczeniem pominięto zapytanie Sądu w przedmiocie działki nr [...] położonej w Ł., a nabytej wg akt sprawy podatkowej w dniu [...].10.2007 r. przez A. F. (akt notarialny Rep. A nr [...]). Adres podany we wniosku oraz brak kosztów związanych z czynszem wskazywałby na to, że strona skarżąca tam mieszka, i że jest to jej nieruchomość. Nie zadeklarowano jej jednak we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Biorąc pod uwagę powyższe wątpliwości należy z cała pewnością stwierdzić, iż skarżąca, pomimo wezwania, nie wyjaśniła powstałych w sprawie niejasności dotyczący jej stanu majątkowego i jej rodziny. Trudno w takiej sytuacji zważyć kwestie dochodów, wydatków oraz porównać je precyzyjnie z wysokością kosztów sądowy, aby ocenić, czy przyznanie prawa pomocy jest w sprawie zasadne. Stwierdzenie podniesione przez pełnomocnika w sprzeciwie, iż "(..) wymienionych w zaskarżonym postanowieniu dokumentów nie była w stanie dostarczyć z przyczyn obiektywnych (brak możliwości ich uzyskania pomimo usilnych starań)", jest w tym stanie faktycznym zupełnie bezpodstawne i ogólne; nie poparto go też żadnymi dowodami, ani nawet nie próbowano uprawdopodobnić. Z tych powodów orzeczono jak w sentencji, działając na zasadzie art. 243 § 1, art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a.