I SA/Kr 447/16

sygn. akt I SA/Kr 447/16 Kraków, dnia 27 marca 2017 r. POSTANOWIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Grażyna Firek po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skarg W.K. na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej, z dnia 14 września 2012r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń, maj, czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień 2007 r. postanawia: oddalić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Niniejsza sprawa została wszczęta wskutek skarg W.K. na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 14 września 2012r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń, maj, czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień 2007 r. Na obecnym etapie postępowania skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Jak wynika z zawartego we wniosku "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach" oraz nadesłanych dokumentów W.K. prowadzi działalność gospodarczą - usługi budowlane, która w 2015r. przyniosła mu 1 159,25 zł. dochodu, przy przychodzie na poziomie 52 310,52 zł. Podstawa opodatkowania dostawy towarów oraz świadczenia usług przez wnioskodawcę w drugim kwartale 2016r. wynosiła 13 950 zł. W.K. oświadczył, że korzystając z prawa dożywocia, mieszka w domu jednorodzinnym w T., znajdującym się na działce o pow. 0,1009 ha. Nieruchomość ta była współwłasnością jego i żony - na prawach wspólności majątkowej małżeńskiej a obecnie na podstawie "umowy majątkowej małżeńskiej" i "umowy częściowego podziału majątku dorobkowego i umowy darowizny oraz aktu ustanowienia służebności" jest własnością małżonki E.K. w ½ części i córki A.K.w ½ części. E.K. pracuje w DPS w T. a A.K. zatrudniona jest w jednym z krakowskich banków. Wnioskodawca ponosi wydatki na wyżywienie w kwocie 900 zł, które w części finansują dzieci A.K. i R.K. W.K. oświadczył, iż nie posiada oszczędności, nieruchomości, przedmiotów o wartości pow. 5000 zł. Ma natomiast długi wobec urzędu skarbowego w kwocie – 500 000 zł, wobec firmy PAPI TAR w kwocie 220 000 zł oraz z tytułu niespłaconego kredytu obrotowego w kwocie 200 000 zł. Referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie postanowieniem z dnia 20 stycznia 2017 r. oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W. K. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia, zarzucając naruszenie art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2016r., poz. 718 ze zm - oznaczanej dalej jako p.p.s.a.) poprzez przyjęcie, że skarżący sam miał ustalić sytuację majątkową członków jego najbliższej rodziny, mimo braku podstaw prawnych do takiego działania. Podniósł, że nie można zgodzić się z twierdzeniem, wedle którego miał obowiązek wykazania swojej sytuacji majątkowej, nawet w wypadku gdy uzyskanie informacji, do przedstawienia których został zobowiązany było niemożliwe. Zaznaczył też, że sfera działalności gospodarczej małżonka jest wyłączona z zakresu ustroju nawet wspólności majątkowej małżeńskiej, więc współmałżonek nie ma obowiązku partycypowania w kosztach takiej działalności. Jego zdaniem sytuacja majątkowa innych osób jest nieistotna z punktu widzenia ustalenia faktów, będących podstawą zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skargi w niniejszej sprawie zostały wniesione w dniu 19 października 2012 r., co oznacza konieczność stosowania art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu sprzed zmiany dokonanej na podstawie art. 1 pkt 73 ustawy z 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658), która weszła w życie z dniem 15 sierpnia 2015 r. Zgodnie z art. 259 p.p.s.a. od postanowień, wydanych przez referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Z treści art. 260 p.p.s.a. (w brzmieniu, znajdującym zastosowanie w niniejszej sprawie) wynika natomiast, iż w wypadku wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony traci moc, a sprawa podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W myśl przepisu art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, przy czym prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2 tego przepisu), natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.), zaś częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (art. 245 § 4 p.p.s.a.). Stosownie do art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konsekwencją nie zrealizowania takiego wezwania jest oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Użyte w art. 246 p.p.s.a. sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Powołany przepis nie pozostawia wątpliwości również co do tego, że inicjatywa w zakresie uprawdopodobnienia okoliczności świadczących o trudnej sytuacji materialnej, np. związanej z ponoszeniem nadzwyczajnych kosztów utrzymania, czy leczenia spoczywa na wnioskodawcy. Sąd, korzystając z uprawnień, zakreślonych przez art. 255 p.p.s.a., może - jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości- wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jednakże na tym możliwości sądu w zakresie badania stanu majątkowego, rodzinnego i możliwości płatniczych strony się kończą i bez współpracy ze strony osoby, ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, ustalenie czy rzeczywiście nie może ona ponieść kosztów związanych ze sprawą, nie jest możliwe. Zatem w zakresie ustalenia, czy w danej sprawie zachodzą przesłanki do udzielenia prawa pomocy osoba wnioskująca winna współpracować z sądem administracyjnym, jeżeli nie poprzez wskazanie wszelkich okoliczności istotnych dla oceny jej stanu majątkowego, to przynajmniej realizując wszelkie wezwania sądu o uzupełnienie brakujących danych i dokumentów. W wypadku braku pełnej współpracy wnioskodawcy, skutki nie wykazania okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia o prawie pomocy będą obciążać właśnie jego. Jak podkreśla się w orzecznictwie, strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd o zasadności przyznania prawa pomocy, ponieważ rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co przez stronę zostanie wykazane (tak Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 30 lipca 2009 roku, sygn. akt I FZ 171/09, Lex Omega nr 552205). W takiej sytuacji uznać trzeba, iż zainteresowana nie wykazała- w rozumieniu art. 246 § 1 p.p.s.a.- że nie stać jej na poniesienie wydatków, niezbędnych w postępowaniu sądowym. Wskazuje się też, że skoro strona uchyliła się od przedstawienia wskazanej przez sąd dokumentacji, do dostarczenia której została zobowiązana na podstawie art. 255 p.p.s.a., powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym uzasadniające przyznanie prawa pomocy (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 kwietnia 2012r., sygn. akt II FZ 170/12, Lex Omega nr 1137689), a niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (tak Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 28 marca 2012r., sygn. akt I OZ 189/12, Lex Omega nr 1145153 oraz z dnia 16 marca 2012r., sygn. akt I OZ 156/12, Lex Omega nr 1136748). W niniejszej sprawie skarżący nie zrealizował wezwania o nadesłanie spisu jego miesięcznych wydatków, związanych z bieżącymi potrzebami, popartego odpowiednimi rachunkami, a nadto wyciągów z kont bankowych E. K. (zarówno osobistych jak i firmowych), obejmujących operację z ostatnich trzech miesięcy i ich obecny stan, zeznania podatkowego E K., za 2015r., wyciągów z kont bankowych A K. (zarówno osobistych jak i firmowych), obejmujących operację z ostatnich trzech miesięcy i ich obecny stan, zeznania podatkowego Ai K., za 2015r., zaświadczenia z zakładu pracy E K. o wysokości uzyskiwanych przez nią zarobków, zaświadczenia z zakładu pracy A K. o wysokości uzyskiwanych przez nią zarobków. Niezależnie od zakwestionowanej w sprzeciwie konieczności ustalenia zdolności płatniczych najbliższych W. K. podkreślić należy, że nie wykonał on obowiązku nadesłania spisu miesięcznych wydatków oraz rachunków, które by je dokumentowały. W tym zakresie skarżący nie może zasłaniać się jakimikolwiek wątpliwościami prawnymi albo przeszkodami, które miałyby mu uniemożliwić przedstawienie takiego spisu. Tymczasem W. K. oświadczył jedynie (pismo z dnia 21 października 2016 r.), że nie ponosi wydatków na mieszkanie z uwagi na nieodpłatne dożywocie, natomiast opłaty za media regulowane są przez małżonkę z jej rachunku bankowego. Natomiast nie wskazał żadnych innych wydatków, związanych z utrzymaniem. Niezależnie od tego, kto pomaga skarżącemu w poniesieniu tych kosztów, ich wysokość musi być mu znana. Sąd podziela stwierdzenie referendarza, że skarżący ma ścisłe więzi gospodarcze z żoną i dwójką dorosłych dzieci: żona i córka nie wymagają od niego partycypacji w kosztach utrzymania nieruchomości, dzieci natomiast współfinansują koszty jego wyżywienia. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest także pogląd, iż w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka niezależnie od panującego między nimi ustroju majątkowego czy faktu pozostawania w separacji. Z tego powodu rozdzielność majątkowa małżeńska czy pozostawanie w nieformalnej separacji nie zwalnia z obowiązku udzielenia informacji o sytuacji majątkowej oraz finansowej współmałżonka (postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 1020/12, Lex Omega nr 1240477; z dnia 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 981/12, Lex Omega nr 1240579; z dnia 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt I GZ 107/13, Lex Omega nr 1296482; z dnia 8 lipca 2013 r., sygn. akt II FZ 321/13, Lex Omega nr 1345453, z dnia 27 listopada 2013 r., sygn. akt I FZ 434/13, Lex Omega nr 1394354, a także z dnia 12 września 2014 r., sygn. akt I FZ 339/14, Lex Omega nr 1503381). Nawiązując do zarzutów, podniesionych w uzasadnieniu sprzeciwu wypada zaznaczyć, że część powyższych orzeczeń (sygn. akt I GZ 107/13, I FZ 434/13 oraz I FZ 339/14) zapadła w sprawach, dotyczących podatków akcyzowego lub od towarów i usług, a zatem ewidentnie związanych z działalnością gospodarczą jednego z małżonków. O ile współmałżonek nie ma obowiązku partycypować w kosztach działalności gospodarczej, o tyle może, a wręcz powinien wspierać drugiego z małżonków w wypadku sporów sądowych, w tym w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Sąd ma na uwadze, że na osobę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy nie sposób nakładać obowiązków, które okażą się absolutnie nie do wykonania; nie da się wykluczyć sytuacji, gdy rodzina – mimo prawnego obowiązku – odmówi jakiejkolwiek współpracy, przedłożenia dokumentów itd. Niemniej jednak nie może być tak, że w sytuacjach niejasnych, gdy możliwości finansowych wnioskodawcy Sąd oszacować nie może, ponieważ nie dysponuje wystarczającym materiałem źródłowym przyjmie się domniemanie, iż każdy wydatek związany z postępowaniem przyniósłby skarżącemu uszczerbek niezbędnego utrzymania. Z treści art. 246 p.p.s.a. wynika przecież dokładnie odwrotne domniemanie, związane ze wskazanym tam rozkładem ciężaru dowodu, zaś nie sposób przyjąć, aby prawo pomocy – stanowiące przecież formę wsparcia ze strony Skarbu Państwa – przyznawane było wyłącznie albo głównie na podstawie twierdzeń zainteresowanego, nie popartych dokumentami. Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 stycznia 2015 r., sygn. akt I OZ 21/15, Lex Omega nr 1640412). W szczególności nie można odstąpić od wymogu, by to wnioskodawca wykazał zaistnienie przesłanek przyznania prawa pomocy, gdy reprezentowany jest przez profesjonalnego pełnomocnika, który zdaje sobie sprawę z konsekwencji zaniedbania tego obowiązku. Pełnomocnik w niniejszej sprawie jest pełnomocnikiem z wyboru. Skarżącemu rzecz jasna nie można czynić zarzutu z tego, że korzysta z pomocy fachowego pełnomocnika. Jest to jego prawo, a na obecnym etapie postępowania reprezentacja stanowi wręcz warunek obrony swoich praw (przymus adwokacko-radcowski). Niemniej jednak jest ewidentne, że skarżący ponosi koszty, związane z tą reprezentacją. Jeżeli jest rzeczywiście tak, że wszystkie wydatki związane z mieszkaniem i utrzymaniem ponosi rodzina skarżącego, on zaś niemal nie osiąga dochodu i nie posiada oszczędności, to musi nasunąć się wniosek, że na opłacenie pomocy prawnej również uzyskał pomoc. Dla wykazania przesłanek z art. 246 p.p.s.a. celowe byłoby więc, aby wskazać źródło tej pomocy i jednocześnie przynajmniej uprawdopodobnić, że z podobnej pomocy skarżący nie jest w stanie skorzystać przy uiszczaniu kosztów sądowych. Co więcej, skoro skarżący jest reprezentowany przez fachowego pełnomocnika, to należałoby oczekiwać, że w wypadku absolutnej niemożliwości pozyskania dokumentów, związanych z sytuacją zarobkową i majątkową rodziny skarżącego pozyskany zostanie inny materiał źródłowy, a ostatecznie przynajmniej złożone oświadczenie np. o zarobkach rodziny. Ponadto możliwe było pozyskanie przynajmniej ogólnych informacji o wysokości przeciętnych zarobków pracowników instytucji, jaką jest Dom Pomocy Społecznej. Tymczasem skarżący w niniejszej sprawie nie podjął jakiejkolwiek próby zarysowania majątkowej i zarobkowej sytuacji swojej rodziny, zakładając że nie ma takiego obowiązku, a ewentualne niejasności w tym zakresie powinny być rozstrzygane na jego korzyść. Tego rodzaju stanowisko nie znajduje oparcia w przepisach prawa. Wypada przypomnieć, że obowiązek uzupełnienia oświadczeń lub przedłożenia dokumentów może zostać – zgodnie z art. 255 p.p.s.a. – nałożony wyłącznie na stronę; Sąd nie ma zatem prawnych możliwości, by zwracać się z podobnym żądaniem do innych podmiotów. Oświadczenia lub dokumenty, o których mowa w art. 255 p.p.s.a. mogą dotyczyć nie tylko stanu majątkowego i dochodów strony, ale też jej stanu rodzinnego. W wydanym na podstawie ustawowego upoważnienia (art. 256 p.p.s.a.) rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. poz. 1257 ze. zm.) wyraźnie wskazano, że dokumentami źródłowymi, do złożenia których wnioskodawca może zostać wezwany, w przypadku gdy oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, są w szczególności: 1) odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe; 2) wyciągi z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy; 3) odpisy lub wypisy z rejestrów urzędowych; 4) odpisy dwóch ostatnich bilansów; 5) zaświadczenia o wysokości osiągniętego dochodu, uzyskanych wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwóch lat; 6) zaświadczenie o sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej wnioskodawcy wydawane przez upoważnionego pracownika jednostki organizacyjnej gminy realizującej zadania pomocy społecznej (§ 4 powołanego rozporządzenia). Referendarz zasadnie zatem wezwał do przedłożenia dokumentów, które pozwoliłyby zobrazować sytuację rodziny skarżącego, od której otrzymuje on wsparcie. W. K. ani nie przedłożył takich dokumentów, ani też nie podjął jakiejkolwiek próby wyjaśnienia tych kwestii. W zestawieniu z brakiem odpowiedzi na wezwanie o spis własnych wydatków skarżącego całokształt okoliczności przemawia za stwierdzeniem, że przesłanki przyznania prawa pomocy nie zostały w sprawie wykazane. Mając powyższe na uwadze, na zasadzie art. 260 § 1 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji.