I SA/Kr 637/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Inga Gołowska po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. F. od postanowienia referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 20 lipca 2009 r., oddalającego wniosek skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi A. F. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 3 marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2007 rok postanawia: zwolnić skarżącą od opłat sądowych w ½ części. Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wpłynął wniosek A.F., reprezentowanej przez pełnomocnika, o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, w sprawie skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 3 marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2007 r. Sąd ustalił następujący stan faktyczny sprawy: Jak to wynika z akt sprawy podatkowej, jak również z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, zawartego w nim "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach" oraz z nadesłanych przez skarżącą dokumentów, A. F. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem A.F. , córką S. F. (ur. w 1992 r.), córką B.F. (ur. w 1983 r.) oraz M. M. (ur. w 1992 r). A. F. i A. F. - jako rodzina zastępcza dla niespokrewnionej z nimi M. M. - otrzymują z Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie pomoc pieniężną z tytułu sprawowania osobistej opieki i wychowania dziecka w wysokości 823,50 zł miesięcznie. W lutym 2009 r. rodzina otrzymała ponadto jednorazowe świadczenie z PCPR w wysokości 494,10 zł. A. F. z tytułu umowy zlecenia uzyskuje obecnie dochód w wysokości 800 - 1600 zł miesięcznie. W roku 2008 osiągnęła ona natomiast dochód brutto w łącznej wysokości 12.209,31 zł (9 290,37 zł + 2.918,94 zł). Skarżąca posiada kontro w banku P.– saldo rachunku na początek kwietnia 2009 r. wynosiło -300 zł. Mąż z tytułu umowy o pracę (zbrojarz-betoniarz) otrzymuje, wg oświadczenia strony, ok. 2000 zł miesięcznie i posiada samochód osobowy marki Audi. Łączne dochody na 5-osobowe gospodarstwo domowe, uwzględniając pomoc z PCRP, wynoszą zatem ok. 3600 - 4200 zł na miesiąc. W zakresie wydatków skarżąca podniosła, iż zamieszkuje obecnie w domu, pod adresem Ł.[...], gmina K.. Nie posiada przyłącza gazowego. Rodzina wydatkuje: do 150 zł miesięcznie na prąd; na wyżywienie, leki i odzież ok. 1800-2000 zł miesięcznie. Ponadto skarżąca wraz z mężem ponoszą koszty dojazdu dzieci do szkoły do K. (S. F. i M. M.) w łącznej wysokości ok. 214 zł oraz własnych wydatków na dojazdy w kwocie 320 zł (2 x 160zł). Jej córka, B. F., nie pracuje, bowiem jest chora, dotknięta trwałym kalectwem i wymaga leczenia. W zakresie stanu majątkowego strona skarżąca podała, iż jest właścicielem nieruchomości (domu) o powierzchni 70m kw. oraz nieruchomości rolnej w O. (gmina S.) o powierzchni 1,21 ha. Nie posiada oszczędności pieniężnych ani w papierach wartościowych, ani też przedmiotów o wartości powyżej 3000 euro. W tym stanie faktycznym Referendarz WSA w Krakowie postanowieniem z dnia 20 lipca 2009 r. odmówił skarżącej zwolnienia od kosztów sądowych, gdyż uznał, iż skarżąca, pomimo wezwania, w którym ściśle określono dokumenty (dowody), jakie miała nadesłać, nie wywiązała się należycie ze swego obowiązku. Tym samym nie udokumentowano ponoszonych comiesięcznie przez rodzinę wydatków (nie przedłożyła stosownych rachunków) ani dochodów rodziny (brak zeznania podatkowego A. F. i A. F. za 2008 r., brak oświadczenia o dochodach A. F. za 2008 r., przedłożono jedynie dwa formularze PIT-11 skarżącej). Nie podano, czy posiadane gospodarstwo rolne w O. przynosi przychód, jak również milczeniem pominięto zapytanie w przedmiocie działki nr 410/693 położonej w Ł., a nabytej wg akt sprawy podatkowej w dniu 1.10.2007 r. przez A. F. (akt notarialny Rep. A Nr[...]). Nie podano w formularzu o przyznanie prawa pomocy, iż na M. M. rodzina otrzymuje zasiłek z PCPR, co podważa wiarygodność składanych oświadczeń. Natomiast brak wymaganych dokumentów powoduje, iż nie była możliwa należyta ocena dochodów, wydatków oraz stanu majątkowego skarżącej, na której spoczywa obowiązek wykazania, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącej wniósł sprzeciw, podnosząc nowe, dodatkowe okoliczności: opłaty za prąd wynoszą do 250 zł miesięcznie, ponadto na opał zimą (ogrzewanie podłogowe) rodzina wydaje ok. 2100 zł. Miesięczne opłaty za wodę wahają się w granicach 70-100 zł, za wywóz nieczystości 50 zł. Pełnomocnik skarżącej podniósł także, iż M. M. wymaga terapii oraz leczenia psychologicznego, ponadto jest leczona prywatnie na niedoczynność tarczycy. Natomiast córka skarżącej, B. F., posiada orzeczenie o niepełnosprawności (wbrew twierdzeniom pełnomocnika orzeczenia nie załączono – przyp. tut. Sądu). W sprzeciwie wysokość dochodów męża określono na 1200 zł miesięcznie. Skarżąca zamieszkuje obecnie w Ł., jest właścicielem nieruchomości, w tym domu o powierzchni 70 m kw. Powołano się także na nieporadność skarżącej oraz jej liczne obowiązki, z którego to powodu trudno jest skompletować wszystkie wymagane przez Sąd dokumenty. Zarządzeniem Sędziego sprawozdawcy z dnia 17 września 2009 r. pełnomocnika skarżącej – doradcę podatkowego M. D.– wezwano ponownie o przedłożenie dokumentów, które by potwierdzał trudną sytuację finansową rodziny skarżącej, w tym przede wszystkim: zeznania podatkowego A.F. i A. F. za 2008 r., oświadczenia co do wysokości przychodu gospodarstwa rolnego w O., wykazania wszystkich wydatków ponoszonych na leczenie dzieci, oraz o przedłożenie zaświadczenia o niepełnosprawności, jeśli zostało wydane. W odpowiedzi na powyższe wezwanie pełnomocnik A. F. nadesłał oświadczenie, w którym skarżąca podniosła, iż z dniem 1 września została zwolniona z pracy i nie posiada umowy o pracę. Działka położona w miejscowości Ł. jest jej własnością. Córka B. nie pozostaje na leczeniu, gdyż skarżąca opiekuje się nią osobiście. Odnośnie do gospodarstwa rolnego podano, iż nie jest ono wykorzystywane. Zgodnie z oświadczeniem S. F. i M. M. nie pozostają w leczeniu. Art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270, ze zm. – dalej zwanej "p.p.s.a.") stanowi, iż w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że zwolnienie od kosztów sądowych stanowi odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 roku (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.), stwierdził, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby, czy osób, na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia strony skarżącej z obowiązku ich ponoszenia. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Instytucja przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przysługuje osobie fizycznej, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym, którego przyznania domaga się skarżąca, obejmuje m. in. zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Użyte w art. 246 ustawy sformułowanie "gdy osoba wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym (por. postanowienie NSA z 18 czerwca 2004 r., sygn. akt FZ 165/2004, niepubl.). Poprzez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej do tego stopnia, iż ponosząc koszty postępowania nie byłaby ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych, nawet poczyniwszy stosowne oszczędności i ograniczywszy wszelkie zbędne wydatki. Z powyższych powodów w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, które w pełni podziela tut. Sąd, że przyznanie prawa pomocy powinno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, niepubl.). Zgodnie z obwieszczeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 24 lipca 2008 r. w sprawie wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2009 r. (M.P. nr 55, poz. 499), od dnia 1 stycznia 2009 r. minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 1.276 zł. Należy też wyjaśnić, iż do oceny sądu należy uznanie, czy strona ubiegająca się o takie zwolnienie wykazała, że spełnia wskazane przesłanki. Podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego na wniosku składanym przez strony na urzędowym formularzu (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Jeżeli oświadczenie okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, sąd może wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego (art. 255 p.p.s.a.). W przedmiotowej sprawie skarżąca nie wykazała (co wiąże się z należytym udokumentowaniem, graniczącym z udowodnieniem), wbrew stwierdzeniom zawartym w sprzeciwie, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Sprawa budzi w ocenie tut. Sądu bardzo poważne wątpliwości dowodowe. Tut. Sąd nie neguje jednak, iż sytuacja materialna skarżącej i jej rodziny (5-osobowe gospodarstwo domowe, z czego tylko dwie osoby pracowały, a jedno bądź dwójka dzieci pozostaje w stałym leczeniu) jest trudna. Z pewnością rodzinę skarżącej należy zaliczyć od grona osób niezamożnych. Jednakże w ocenie tut. Sądu nie sposób przyjąć, iż rodzina żyje poniżej minimum socjalnego, w tym posiadając gospodarstwo rolne, którego nie uprawia. Łączne dochody netto na 5-osobowe gospodarstwo domowe, uwzględniając pomoc z PCRP, wynosiły ok. 3600 - 4200 zł na miesiąc, kierując się przedłożonymi dokumentami oraz oświadczeniem co do zarobków męża. Ponoszone zaś przez skarżącą wydatki, jeśli dać wiarę jej oświadczeniom, nie przekraczają tych dochodów. Biorąc pod uwagę wstępnie określoną wysokość wydatków oraz dochodów skarżącej należy przyjąć, iż nie jest ona w stanie uiścić wpisu od skargi, który w tej sprawie wynosi 1.500 zł w pełnej wysokości, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, nawet poczyniwszy stosowne oszczędności i ograniczywszy wszelkie zbędne wydatki. Szczególnie chodzi tutaj o wydatki na uczącą się córkę oraz dziecko pozostające u skarżącej w rodzinie zastępczej. Wpływ na decyzję Sądu miała przede wszystkim ostatnia zmiana okoliczności sprawy, a mianowicie utrata pracy przez skarżącą. Przyznanie prawa pomocy w postaci pełnego zwolnienia od opłat, albo zwolnienia w całości od kosztów sądowych, było w przedmiotowej sprawie jednak niemożliwe. Jak trafnie zauważył NSA w postanowieniu z dnia 18 lipca 2006 r. (sygn. akt II FZ 401/2006, LexPolonica nr 418121) "zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy, złożonego na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., powinna być rozpatrywana w dwóch aspektach, to jest z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu oraz z drugiej strony jej możliwości finansowych." Ocena ta, z przyczyn dowodowych, była wręcz niemożliwa. Całość dowodów w sprawie opiera się na oświadczeniach skarżącej, składanych osobiście lub przez pełnomocnika. Nie sposób pominąć oczywisty fakt, iż są one sprzeczne w wielu punktach: najpierw konsekwentnie małżonek skarżącej zarabia ok. 2.000 zł miesięcznie, aby w dacie złożenia sprzeciwu zarabiać tylko 1.200 zł. Pomimo iż posiada on stałą pracę, wg twierdzeń skarżącej, to w drugiej połowie 2009 r. trudnością nie do przezwyciężenia jest dostarczenie oświadczenia pracodawcy o zarobkach, względnie zeznania podatkowego za 2008 r., które każdy podatnik podatku dochodowego od osób fizycznych obowiązany jest złożyć do dnia 30 kwietnia 2009 r. Odnośnie do samej skarżącej nie przedłożono takiego zeznania za rok podatkowy 2008. Ustalenie zatem przychodów (dochodów) gospodarstwa domowego należy uznać za niemożliwe. Poważne wątpliwości budzi także miejsce zamieszkania strony: mimo konsekwentnych oświadczeń, iż rodzina zamieszkuje w miejscowości Ł. (gmina K.) w informacji o dochodach oraz pobranych zaliczkach na podatek dochodowy PIT-11 jako miejsce zamieszkania raz widnieje K., ul. Ś.8[...] (k. 38 akt sądowych), inny razem zaś K., ul. C. [...](k. 40 akt sądowych). Natomiast po stronie wydatków, poza oświadczeniami skarżącej, Sąd nie dysponuje żadnymi dowodami. Dysponowanie bieżącymi rachunkami za energię elektryczną czy wodę uznać należy za rzecz w pełni normalną, szczególnie gdy ktoś, prowadząc duże gospodarstwo domowe, jest zmuszony liczyć się z kosztami utrzymania. Nie podjęto nawet próby oszacowania kosztów leczenia chorej córki, nie przedłożono ani jednej recepty bądź aktualnego zaświadczenia lekarskiego. Na koniec natomiast oświadczono, iż córka nie pozostaje w leczeniu, mimo iż wcześniej podkreślano wysokość wydatków na to leczenie. To samo dotyczy M. M.. Najpierw zwracano uwagę na koszty leczenia M. M., podczas gdy następnie skarżąca oświadczyła, iż nie pozostaje ona w leczeniu. Zaświadczenia o niepełnosprawności córki ostatecznie nie przedłożono. Wydatki na prąd wynoszą raz od 86-150 zł miesięcznie wg skarżącej, innym razem ok. 250 zł miesięcznie wg pełnomocnika skarżącej. W postępowaniach w przedmiocie prawa pomocy strony nadsyłają, często bez wezwania, zeznania podatkowe za minione lata, inne dokumenty mogące świadczyć o osiąganych dochodach, kserokopie rachunków za media (wydatki na prąd, gaz, wodę, wywóz śmieci, telekomunikację itp. itd.). Od strony nie zażądano niczego, czego nie żąda się w tego typu postępowaniach, a podkreślić należy raz jeszcze, iż to na niej spoczywa ciężar dowodu, jak to wyjaśniono powyżej. Reprezentujący stronę skarżącą profesjonalny pełnomocnik z pewnością wie, jaką dokumentację należy przedłożyć, aby sąd mógł w sposób precyzyjny ocenić sytuację finansową strony wnioskującej o prawo pomocy. Wyżej wymienione dokumenty, często same od siebie, nadsyłają ludzie starsi, schorowani, którzy ubiegają się o prawo pomocy. Jeśli nie w momencie złożenia wniosku, to na pierwsze wezwanie sądu. Tak jednak w przedmiotowej sprawie nie było. Z przytoczonych powyżej faktów, które są w głównej mierze oświadczeniami samej strony skarżącej, wyłania się chaos dowodowy, w którym ciężko jest ustalić rzeczywistą wysokość dochodów i wydatków, a co do dopiero zważyć, czy w takiej sytuacji skarżąca może ponieść koszty postępowania. Z tych powodów orzeczono jak w sentencji, działając na zasadzie art. 243 § 1, art. 245 §§ 3 i 4 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a.