II SA/Kr 1122/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wojciech Jakimowicz Sędziowie : NSA Andrzej Irla (spr.) NSA Joanna Tuszyńska Protokolant : Małgorzata Piwowar po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2011 r. sprawy ze skargi J.S. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 19 maja 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego skargę oddala Decyzją nr [...] z dnia 11 marca 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 1 ust. 1 i art.4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, póz. 395 z późn. zm.) po rozpatrzeniu wniosku J. S. odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia podano, że zgodnie z art.4 ust. 1 cytowanej ustawy z dnia 31 maja 1996r. uprawnienie do świadczenia jest przyznawane na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych i na podstawie dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Zebrany w toku postępowania materiał dowodowy nie jest wystarczający do wydania decyzji pozytywnej w sprawie. Strona nie przedstawiła bowiem w określonym terminie wymaganych dokumentów potwierdzających rodzaj i okres doznanych represji. Nie został tym samym spełniony warunek określony w cytowanym wyżej przepisie ustawy. W związku z powyższym należało orzec o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją nr [...] z dnia 19 maja 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, póz. 395 z późn. zm.) utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 11 marca 2011 r. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia podano, że przepis artykułu 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym, przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, póz. 395 ze zm.) przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, z tym że nie dla wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej [...] miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia [...] września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 albo Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia [...] września 1939 r. do dnia [...] lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Zgodnie z art. 4 wskazanej wyżej ustawy uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych i na podstawie dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Wynika stąd, że dla uzyskania świadczenia konieczne jest złożenie przez zainteresowanego wniosku oraz, o ile nie w pierwszej kolejności, poparcie wniosku odpowiednimi dowodami. Dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym konieczne jest więc łączne wystąpienie następujących przesłanek: ustalenie, że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej [...] miesięcy. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż zainteresowany w 1941 r. wraz z całą rodzina został wysiedlony z miejscowości N. z powodu utworzenia na tym terenie poligonu wojskowego. Strona na potwierdzenie powyższego faktu przedłożyła oświadczenia świadków (p. M. G. oraz p. A. B.) oraz fotokopie zarządzenia władz okupacyjnych dotyczącego wysiedlenia ludności z miejscowości N.. W świetle przedstawionych przez stronę dokumentów, zmiana miejsca zamieszkania spowodowana była utworzeniem przez władze okupacyjne poligonu wojskowego na terenie miejscowości N. a nie skierowaniem rodziny zainteresowanego do pracy przymusowej. J. S. w piśmie z dnia 12 maja 2011 r. wskazał, że od czasu wysiedlenia "tułali się wraz z rodziną po okolicznych wsiach". Nadchodziła zima i rodzina S. z K. przygarnęła ich do wspólnej izby. Strona również wskazała, iż jego matka po zamieszkaniu we wsi K. dostała wezwanie do pracy, a gdy później zachorowała, wnioskujący zgłosił się do pracy za nią. Wobec powyższych ustaleń trudno uznać, iż miał miejsce fakt deportacji do pracy przymusowej. Nie sposób też wykazać, iż strona pracując w niewielkiej odległości od miejsca stałego zamieszkania była podana tej formie represji. Organ wskazał nadto, że nie kwestionuje podnoszonej przez stronę okoliczności utraty gospodarstwa w miejscowości N. oraz tego, iż była to forma represji. Jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia (a co się z tym wiąże utratą domu czy gospodarstwa i brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu), lecz z tytułu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wniósł J. S.. W skardze podał, że nie zgadza się z rozstrzygnięciem Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Wskazał, że zastosowanie kryterium odległości jako decydującego o przyznaniu świadczenia jest niesprawiedliwe. Dla każdego bowiem człowieka przymusowe opuszczenie jego domu jest przeżyciem traumatycznym bez względu na to, czy przeniesiono go do miejsca odległego o 14 czy też więcej kilometrów. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji oraz podał, że podjął wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy a jego oceny dokonał z uwzględnieniem zasad prawidłowego rozumowania, wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wyjaśniono również jej podstawy prawne wraz z przytoczeniem przepisów prawa. Organ ponowił nadto argumentację wspierającą sformułowane w skardze rozstrzygnięcie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Zaskarżona decyzja jest prawidłowa, nie narusza bowiem prawa w stopniu powodującym konieczność jej uchylenia lub stwierdzenia jej nieważności. Podstawę prawną żądania przyznania skarżącemu świadczeń przewidzianych ustawą z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r., Póz. 87, nr 395 z późn. zm.) stanowił przepis art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 tej ustawy. Zgodnie z art. 1 ust. 1 powołanej na wstępie ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Według art. 2 pkt 2 represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej [...] miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia [...] września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 albo Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia [...] września 1939 r. do dnia [...] lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (ustawa w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji - Dz. U. z 2011, Poz. 72, nr 380). Twierdzenia skarżącego o tym, że został on poddany rozumianym w powyższy sposób represjom, co uprawnia go do otrzymania wnioskowanych świadczeń nie są zasadne i nie znajdują należytego uzasadnienia w świetle przepisów powołanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996 r. oraz okoliczności faktycznych rozpatrywanego przypadku. Jak wynika z poczynionych przez organ w toku prowadzonego postępowania ustaleń skarżący J. S. wraz z całą rodziną został w marcu 1941 r. wysiedlony z miejscowości N.. Powodem wydania przez okupanta niemieckiego nakazu opuszczenia domów przez ludność zamieszkującą wskazaną wieś było utworzenie na jej terenie poligonu wojskowego. Zarówno z miejscowości N. jak i z pobliskich miejscowości wywieziono wszystkich mieszkańców. Od czasu wywiezienia z rodzinnej miejscowości skarżący wraz z rodziną szukał nowego miejsca zamieszkania w okolicznych wsiach. Tuż przed zimą rodzina skarżącego znalazła schronienie u rodziny S. zamieszkującej pobliską miejscowość o nazwie K.. Już po zamieszkaniu u tej rodziny, matka skarżącego dostała wezwanie do pracy w niemieckim gospodarstwie rolnym w miejscowości K.. Pracę w tym gospodarstwie wykonywał w późniejszym okresie wraz z matką także skarżący, który jako trzynastoletni chłopiec zgłosił się do pracy w zastępstwie chorej matki (k. 38 akt postępowania administracyjnego). Przytoczone wyżej ustalenia znajdują należyte oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym i nie były kwestionowane przez skarżącego. W świetle powołanych na wstępie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. oraz wobec kształtu poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych, rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji ocenić należy jako prawidłowe. W sytuacji skarżącego brak jest podstaw do uznania, że spełnione zostały ustawowe przesłanki uprawniające do otrzymania przewidzianych ustawą świadczeń. Prawo nabycia tych uprawnień jest z mocy decyzji ustawodawcy zastrzeżone dla tych jedynie kategorii osób, które doświadczyły kwalifikowanych, ściśle w ustawie określonych form represji. Definicję takiej - uprawniającej do otrzymania świadczeń - represji formułuje przepis art. 2 pkt 2 ustawy, zgodnie z którym jest nią deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej [...] miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 albo Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia [...] września 1939 r. do dnia [...] lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (dla potrzeb niniejszych rozważań nie jest istotna alternatywna forma represji wskazana art. 2 pkt 1 ustawy, związana z osadzeniem w obozie pracy przymusowej). Uznanie danej formy prześladowania za represję w rozumieniu powołanego wyżej przepisu uzależnione jest zatem od łącznego spełnienia kilku wskazanych w tym przepisie kryteriów. Niezbędne jest w pierwszej kolejności, by represja ta przybrała postać wywiezienia, deportacji. Przez deportację rozumieć należy odbywające się pod przymusem, zorganizowane wywiezienie grupy osób z zajmowanego przez nie dotychczas miejsca na inne miejsce. Istotnym elementem definicji jest tu brak zgody osób przesiedlanych na zmianę miejsca pobytu, zorganizowany charakter przedsięwzięcia oraz sam element przemieszczenia deportowanych osób. Dla uznania deportacji za represję w rozumieniu ustawy nie jest jednak wystarczające stwierdzenie istnienia wskazanych wyżej elementów. Ustawodawca wprowadził tu bowiem dalej jeszcze idące ograniczenia. Jak wskazuje treść użytego w art. 2 pkt 2 sformułowania, istotny z punktu widzenia ustawowej definicji represji jest także cel przeprowadzanej deportacji. Spośród motywowanych różnymi względami decyzji o wywózce tylko te, które miały za swą podstawę skierowanie wywożonych osób do pracy przymusowej zostały uznane za podstawę do otrzymania przewidzianych ustawą świadczeń. Wymagane jest zatem łączne wystąpienie elementów tworzących przesłankę "deportacji" a nadto stwierdzenie, że osoby jej poddane zostały wywiezione "do pracy przymusowej". Represją jest nie samo tylko wyzucie z dotychczasowego miejsca zamieszkania, lecz wywiezienie w celu wykonywania takiej pracy. Wykładnia literalna omawianego przepisu prowadzi do wniosku, że jeśli wyrzucenie z miejsca zamieszkania nie łączyło się z jednoczesnym przewiezieniem do pracy przymusowej, nie stanowiło tym samym deportacji w rozumieniu ustawy. Nakaz opuszczenia miejsca zamieszkania, który nie był połączony z jednoczesnym skierowaniem osób wysiedlanych do pracy przymusowej nie może być uznany za represję i nie zmienia powyższej oceny fakt późniejszego i nie związanego z samą deportacją skierowania osoby deportowanej do pracy przymusowej. Nie jest przedmiotem sporu ani wątpliwości twierdzenie, że ludność polska poddawana była różnym formom represji ze strony władz okupacyjnych, z których każda forma związana była ze znacznym stopniem dolegliwości i uciążliwości. Rzecz jednak w tym, że z mocy decyzji ustawodawcy spośród różnych możliwych form oddziaływań represyjnych, do nabycia uprawnień określonych ustawą z dnia 31 maja 1996 r. uprawnia jedynie kwalifikowana ich postać, to jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej we wskazanym wyżej rozumieniu (art. 1 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 ustawy). Jak wynika z ustalonego w sprawie stanu faktycznego takiej formie represji skarżący nie został poddany. Przyczyną wyrzucenia rodziny skarżącego z domu rodzinnego była decyzja okupanta o organizacji poligonu wojskowego na terenie miejscowości, w której zamieszkiwali. Nakaz opuszczenia domu nie był zatem motywowany chęcią pozyskania siły roboczej, lecz przeznaczeniem terenu na potrzeby wojskowe władz okupacyjnych. Ludność zamieszkująca miejscowość N. (podobnie jak i mieszkańcy innych okolicznych miejscowości) nie była przewożona przez okupanta do pracy przymusowej. Represja, jakiej poddani zostali skarżący i jego rodzina nie przybrała w ogóle formy deportacji w ścisłym tego słowa znaczeniu. Skarżący został wyrzucony z domu rodzinnego. Dom ten został następnie przez władze okupacyjne zniszczony a teren zagospodarowany w inny sposób. Ta forma szykany przybrała zatem postać drastycznego w swej formie pozbawienia rodziny skarżącego prawa własności, brak było w niej jednak konstytutywnego dla pojęcia deportacji elementu zorganizowanego i przymusowego przemieszczenia wysiedlanej grupy osób z jednego miejsca na inne. Z relacji skarżącego nie wynika, by władze niemieckie zdecydowały o nowym miejscu pobytu jego rodziny oraz, by w to miejsce rodzina skarżącego została przewieziona. Przeciwnie, w swym oświadczeniu J. S. podał, że w marcu 1941 r. został wysiedlony z miejscowości N., a po opuszczeniu domu rodzinnego szukał wraz z matką stałego miejsca zamieszkania w okolicznych wsiach, by ostatecznie znaleźć schronienie u zamieszkującej nieodległą miejscowość rodziny S.. Brak jest także w relacji skarżącego wskazań, że wyrzucenie go z domu rodzinnego połączone było ze skierowaniem do pracy przymusowej. Zebrany materiał dowodowy nakazuje formułować w tym zakresie odmienne wnioski. Wezwanie matki skarżącego do pracy w niemieckim gospodarstwie rolnym w miejscowości K. nastąpiło w okresie późniejszym i nie było związane z organizacją niemieckiego poligonu wojskowego. Analiza powyższych stwierdzeń prowadzi do wniosku, że skarżący wraz z matką nie zostali deportowani (wywiezieni) do pracy przymusowej. W świetle powyższego za prawidłowe uznać należy rozstrzygniecie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmawiające przyznania skarżącemu określonych ustawą świadczeń. Tym samym wobec braku podstaw do uznania, że zaskarżona decyzja narusza prawo w stopniu powodującym konieczność jej uchylenia lub stwierdzenia jej nieważności skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu, o czym orzeczono na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Póz. 153, nr 1270 z późn. zm.).