II SA/Kr 1303/13

Kraków, dnia 5 marca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Iwona Niżnik-Dobosz po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia "[...]" w B. o ustanowienie radcy prawnego w sprawie skargi Stowarzyszenia "[...]" w B. na decyzję Wojewody [...] z dnia 23 lipca 2013 r. Nr [...] w przedmiocie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej postanawia oddalić wniosek. Wyrokiem z dnia 20 listopada 2014 r. sygn. akt II SA/Kr 1303/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę Stowarzyszenia "[...]" w B. na decyzję Wojewody z dnia 23 lipca 2013 r. Nr [...] w przedmiocie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej – rozbudowy drogi powiatowej nr [...] (ul. L.) w B.. Odpis wyroku wraz ze sporządzonym na wniosek strony skarżącej uzasadnieniem został doręczony Stowarzyszeniu w dniu 7 stycznia 2015 r. W dniu 28 stycznia 2015 r. (data stempla pocztowego) Stowarzyszenie "[...]" w B. złożył na urzędowym formularzu PPPr wniosek o ustanowienie radcy prawnego w związku z zamiarem wniesienia skargi kasacyjnej od powołanego wyżej wyroku. W uzasadnieniu podano, że Stowarzyszenie nie posiada środków finansowych umożliwiających uiszczenie należnych opłat za sporządzenie skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika. Stowarzyszenie działa społecznie, opiera się na społecznej pracy swoich członków. W roku 2014 przychody ze składek członkowskich wyniosły 800 zł, z roku 2013 pozostało 253,40 zł. Łącznie w 2014 r. środki finansowe wynosiły zatem 1053,40 zł. Wydatki w roku 2014 to kwota 641,06 zł, a zatem do przeniesienia na rok 2015 pozostało jedynie 412,34 zł. Wysokość kapitału Stowarzyszenia określono na 0,00 zł, wartość środków trwałych – 0,00 zł, strona skarżąca nie prowadzi działalności gospodarczej, a zatem nie posiada bilansu zysków i strat. Postanowieniem z dnia 6 lutego 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie oddalił wniosek Stowarzyszenia o ustanowienie radcy prawnego z urzędu. Od powyższego postanowienia strona skarżąca wniosła sprzeciw, podnosząc, że stanowi ono rażące naruszenie prawa i zamyka jej drogę do sądu. Zarzuciła rozstrzygnięciu manipulację tekstem ustawy o stowarzyszeniach, mającą na celu udowodnienie, że skarżące Stowarzyszenie nie jest stowarzyszeniem zwykłym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 zd. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako P.p.s.a.), w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z powyższym, na skutek prawidłowo wniesionego przez skarżące Stowarzyszenie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 6 lutego 2014 roku, zarządzenie to utraciło moc, a sprawa podlega ponownemu rozpoznaniu przez Sąd. Stosownie do treści przepisu art. 245 § 3 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej następuje w zakresie częściowym, gdy podmiot taki wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu. Stanowi ona wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu sądowym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. W doktrynie jak i orzecznictwie przyjmuje się, że osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie ma odpowiednich środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie posiada ich, chociaż podjęto wszelkie niezbędne działania zmierzające do ich pozyskania (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2010 r., wyd. LexisNexis, str. 568, postanowienie NSA z dnia 23 stycznia 2009r., sygn. akt II OZ 20/09, z dnia 26 stycznia 2009r. sygn. akt II OZ 28/09, z dnia 16 stycznia 2013r. sygn. akt II OZ 1166/12). Ponadto zauważyć należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych nałożony przez ustawodawcę na osoby prawne oraz inne jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej obowiązek wykazania sytuacji finansowej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy postrzegany jest rygorystycznie, co przejawia się przyjęciem, że stosowanie instytucji prawa pomocy w stosunku do tych podmiotów wymaga - równocześnie z wykazaniem braku niezbędnych środków - także dowiedzenia, że niemożność samodzielnego ponoszenia w ramach kosztów postępowania kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa procesowego wynika z przyczyn obiektywnych i nie jest skutkiem zaniechań podmiotów wnioskujących o przyznanie prawa pomocy przy podejmowaniu wszelkich starań w celu zdobycia środków niezbędnych do pokrycia kosztów swojego udziału w sprawie. Przyjęte w orzecznictwie stanowisko uwzględnia treść konstytucyjnego prawa obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, z zaznaczeniem, że Konstytucja nie gwarantuje jednakże wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. W świetle przyjętych założeń ustrojowych uprawnione jest stwierdzenie, że, co do zasady, funkcjonowanie osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej w porządku prawnym znajduje uzasadnienie wówczas, gdy posiadają one zdolność realizacji swoich celów o własnych siłach i w oparciu o własne środki. Pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje zaś jedynie podmiotom, które nie mogą z powodów od siebie niezależnych pozyskiwać środków koniecznych do realizacji swych celów, a w ich ramach – do prowadzenia postępowania sądowego. Dobrowolnie zaniechanie pozyskiwania tych środków we własnym zakresie wyklucza udzielenie takiej pomocy, także poprzez udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Każde stowarzyszenie, niezależnie od tego, że ma charakter uproszczony i działa na zasadzie non profit, zobowiązane jest do zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności. Opłacanie składek przez członków stowarzyszenia należy do sfery decyzyjnej danej organizacji, zaś fakt, iż określone stowarzyszenie rezygnuje z uzyskiwania tych dochodów, czy też ustala składki na bardzo niskim poziomie nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami przez Skarb Państwa (por. postanowienia NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 321/08, z dnia 22 stycznia 2009 r., sygn. II OZ 22/09, z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09). Innymi słowy, dobrowolne wprowadzenie przez członków stowarzyszenia takich zasad finansowania działalności, które powodują, że staje się ono współfinansowane za pomocą środków publicznych stanowi zaprzeczenie zasady, zgodnie z którą stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 28 października 2010 r., sygn. akt II OZ 1076/10). Stwierdzić zatem należy, że każde stowarzyszenie, a zatem także stowarzyszenie zwykłe, o niewielkiej liczbie członków, musi brać pod uwagę koszty wiążące się z prowadzeniem działalności, dla której zostało utworzone, a co za tym idzie, podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania stosownych środków pieniężnych na ten cel np. poprzez podwyższenie wysokości składek do poziomu gwarantującego sfinansowanie działalności, ewentualnie przekształcenie stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie statutowe, które stosownie do art. 33 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), może uzyskiwać dochody z innych niż składki źródeł. Odmiennie oceniać należy jedynie te sytuacje, w których stowarzyszenie, zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określa sposoby pozyskania środków, z których owe cele będą realizowane, lecz z przyczyn obiektywnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać (por. post. NSA z dnia 1 grudnia 2009 r., sygn. akt II OZ 1056/09). W konsekwencji, przyznanie stowarzyszeniu zwykłemu prawa pomocy byłoby uzasadnione jedynie w sytuacji, gdyby jego założyciele określili źródła finansowania w wysokości zapewniającej pokrycie kosztów realizacji działalności tego podmiotu, jednak środki finansowe z tych źródeł nie zostałyby pozyskane z uwagi na okoliczności od nich niezależne. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że skarżące Stowarzyszenie "[...]" w B. nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów przedmiotowego postępowania, t.j. kosztów zastępstwa procesowego. Za niewystarczające należy uznać bowiem twierdzenie, że stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli bowiem działalność stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Stowarzyszenie powinno zatem wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniu sądowym i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie zebrania składek członkowskich. Ustalenie w odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie stowarzyszenia. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) postanowił jak w sentencji.