III SA/Kr 1202/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędziowie: WSA Tadeusz Kiełkowski Asesor WSA Marta Kisielowska Protokolant: specjalista Anna Chwalibóg po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2023 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej Kraków Krowodrza M. S. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 6 czerwca 2023 r. nr SKO.NP/4115/178/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Przedmiotem skargi M. S. (dalej: "skarżący") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z 6 czerwca 2023 r. (nr SKO.NP/4115/178/2023) utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Tarnowa z 25 kwietnia 2023 r. (nr [...]) w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia. W stanie faktycznym sprawy skarżący pismem z 1.03.2023 r. wniósł o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym K. B., tj. babcią skarżącego. Po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego organ I instancji decyzją z 25 kwietnia 2023 r. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uzasadniając decyzję organ wskazał na poczynione w sprawie ustalenia wskazujące na to, że niepełnosprawna ma troje dorosłych dzieci tj.: M. (mieszkającą z matką i pobierającą rentę z ZUS, posiadającą umiarkowany stopień niepełnosprawności), B. (osoba przewlekle chora, nieposiadająca orzeczenia o niepełnosprawności) oraz A. (przewlekle chory, posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności). Jako podstawę rozstrzygnięcia odmownego organ powołał art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.; dalej: ustawa). Wskazał, że nie może pominąć przepisu art. 17 ust. 1b mimo wydanego przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/14). Nadto organ wskazał na brak związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją przez skarżącego z zatrudnienia (nastąpiło to w 2020 r.), a opieką sprawowaną nad babcią. Organ podkreślił, że czynności wykonywane przez skarżącego względem babci, to czynności codzienne realizowane także przez osoby pracujące zawodowo. W wyniku wniesionego przez skarżącego odwołania, organ II instancji decyzją z 6.06.2023 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Kolegium Odwoławcze zanegowało zasadność poglądu organu I instancji odnośnie dopuszczalności odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o art. 17 ust. 1b ustawy, wskazując na skutki prawne jaki wywołał powołany wyżej wyrok Trybunału Konstytucyjnego. Pomimo błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy SKO w Tarnowie doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja odpowiada prawu. Organ odwoławczy zwrócił uwagę, że skarżącego obciąża obowiązek alimentacyjny względem babci – w dalszej kolejności, a to oznacza, że świadczenie pielęgnacyjne mu nie przysługuje. Kolegium wskazało, że niepełnosprawna ma troje dorosłych dzieci, a żadne z nich nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podkreśliło, że w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawodawca sprecyzował tylko jedną obiektywną przesłankę, która uzasadnia przyjęcie, że obowiązek alimentacyjny przeszedł na dalszych krewnych – jest to fakt legitymowania się przez osobę spokrewnioną w bliższym stopniu – orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium podkreśliło, że umiarkowanym stopniem niepełnosprawności legitymuje się syn niepełnosprawnej A. oraz córka M. SKO w Tarnowie zwróciło także uwagę, iż przeprowadzone postępowanie dowodowe nie wykazało, by w sprawie zachodziły okoliczności obiektywnie uniemożliwiające każdemu z trojga dzieci niepełnosprawnej, spełnienie obowiązku alimentacyjnego względem matki W skardze na powyższą decyzję skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b ustawy poprzez brak uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Nadto, skarżący wniósł o przeprowadzenie dowodów z zaświadczeń i opinii lekarskich na okoliczność leczenia się od wielu lat dzieci osoby niepełnosprawnej (babci skarżącego). W uzasadnieniu skargi opisane zostały choroby na które leczą się osoby w pierwszej kolejności zobowiązane do alimentacji względem niepełnosprawnej. Zwrócono też uwagę na stan zdrowia osoby podlegającej opiece. Skarżący podał także, iż żaden przepis nie mówi, iż wnuk nie może podjąć się opieki nad babcią. Wskazał, że skoro na wnuku ciąży obowiązek alimentacyjny, to "wnuki nie mogą być dyskredytowane". Podkreślił, że to obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną (np. wiek, stan zdrowia) pozwolą dalszemu krewnemu skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Pogorszający się stan zdrowia matki skarżącego oraz jej dzieci powoduje, że nie są one w stanie podjąć się opieki nad matką, a babcią skarżącego. Do skargi załączono kopie zaświadczeń lekarskich z różnych poradni medycznych, które obrazują stan zdrowia dzieci osoby niepełnosprawnej. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko. Pismem z 21.09.2023 r. udział do postępowania sądowego zgłosił Prokurator Prokuratury Rejonowej Kraków Krowodrza – M. S. Na rozprawie 30.11.2023 r. Prokurator domagał się oddalenia skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Skarga okazała się niezasadna. W pierwszej kolejności porządkowo należy wskazać, że Kolegium zasadnie uznało, iż w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku, sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b ustawy uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W konsekwencji powyższego wyroku okoliczność, że niepełnosprawność u osoby podlegającej opiece powstała po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, nie może stanowić przesłanki wykluczającej przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Mając na uwadze powyższe, Sąd podzielił stanowisko organu odwoławczego i skarżącego, że przepis ten, w stanie faktycznym sprawy, nie mógł stanowić podstawy wydania decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. O prawidłowości odmownego rozstrzygnięcia organów zdecydowała jednak inna przesłanka. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej – pod określonymi warunkami – przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dalej, art. 17 ust. 1a pkt 1-3 ustawy wskazują, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie szczególnie istotny jest pkt 2 powołanego wyżej przepisu. W realiach niniejszej sprawy organy w prawidłowy sposób poczyniły ustalenie niekwestionowanej przez skarżącego i kluczowej dla rozstrzygnięcia okoliczności, że wymagająca opieki osoba niepełnosprawna ma troje dorosłych dzieci. Są to zatem osoby spokrewnione z niepełnosprawną w stopniu pierwszym, zaś skarżący jest wnukiem niepełnosprawnej, tj. osobą spokrewnioną z nią w dalszym stopniu. W kontrolowanej sprawie bezspornie ustalono także, że żadne z dzieci niepełnosprawnej nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt wynika, że orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności dysponuje jedna córka oraz syn niepełnosprawnej. Podkreślić należy, że przez wzgląd na cytowany powyżej art. 17 ust. 1a, to dzieci osoby niepełnosprawnej, tj. osoby spokrewnione z nią w stopniu pierwszym, ustawodawca w pierwszej kolejności zakwalifikował do ubiegania się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia ze względu na opiekę nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Tymczasem, skarżący jest wnukiem osoby wymagającej opieki, co oznacza, że jest z nią spokrewniony w linii prostej, ale w drugim stopniu. Na podstawie art. 17 ust. 1a ustawy ustawodawca wprowadził możliwość udzielenia świadczenia innym osobom niż spokrewnionym w stopniu pierwszym, lecz może to mieć miejsce wyłącznie w przypadku, gdy łącznie zostaną spełnione warunki określone w pkt 1-3 powołanego przepisu, a te – w okolicznościach niniejszej sprawy – nie zostały zrealizowane, bowiem osoby spokrewnione z niepełnosprawną w pierwszym stopniu, nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu ich niepełnosprawności. Przesłanki tej nie realizuje orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że decyzja w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest decyzją uznaniową, lecz decyzją związaną. W konsekwencji organ zobowiązany jest do przyznania świadczenia w przypadku spełnienia przez wnioskodawcę wszystkich przesłanek określonych w ww. przepisach. Organ nie może natomiast według swojego uznania przyznać świadczenia, kierując się zasadami współżycia społecznego, czy też słuszności, w razie nawet ciężkiej sytuacji życiowej (por. wyrok WSA w Gliwicach z 29 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 426/19; wyrok WSA w Poznaniu z 6 października 2022 r., sygn. akt: IV SA/Po 577/22). Należy zauważyć, że zgodnie uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2022 r., sygn. akt: I OPS 2/22: 1. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a); 2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1, z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4, innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a). Z powyższego wynika, że ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia powinna być rozstrzygana właśnie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tym samym powoływane przez skarżącego okoliczności związane z chorobami dzieci jego babci - nie mogły aktualnie mieć wpływu na ocenę niespełnienia przez skarżącego przesłanki z art. 17 ust. 1a ustawy. Skarżący, po spełnieniu wszystkich materialnoprawnych przesłanek, mógłby zasadnie ubiegać się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - dopiero w sytuacji, gdyby wszystkie dzieci jego babci legitymowałby się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Utrzymując w mocy decyzję organu I instancji, którą odmówiono skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, organ II instancji postąpił więc prawidłowo. W ślad za powołaną uchwałą NSA wyjaśnić również należy, że limitowanie dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium zobiektywizowane (orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności) nie może zostać uznane za rażące naruszenie zasad równości i sprawiedliwości społecznej. Kryterium to zapewnia dostęp do świadczenia wszystkim osobom będącym w takiej samej sytuacji faktycznej, nie ma ono także charakteru dyskryminującego i nie jest niemożliwe do spełnienia, udzielanie świadczenia nie jest oparte w konsekwencji o uznanie organu. Regulując kryteria przyznawania świadczenia pieniężnego ze środków publicznych w trybie administracyjnym ustawodawca był przy tym uprawniony do takiego skonstruowania przesłanek, które zapewniają ich konkretność i ograniczają sferę uznaniowości organu, co sprzyja zachowaniu równości i transparentności w udzielaniu świadczeń ze środków publicznych. Stopień orzeczonej niepełnosprawności osoby uprawnionej do świadczenia w pierwszej kolejności, jako kryterium "przesunięcia" uprawnienia do świadczenia na osoby uprawnione w kolejności dalszej, stanowi kryterium zobiektywizowane, a jednocześnie w sposób rzeczowy związane z możliwością sprawowania osobistej opieki nad osobą tego wymagającą. Wyróżnienie tej kategorii nastąpiło za pomocą kryterium sformalizowanego związanego z orzeczeniem o niepełnosprawności, które pozostaje w rzeczowym związku z celami świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest zatem kryterium przyjętym arbitralnie. Zastosowanie takiego zobiektywizowanego kryterium, a nie kryterium zależnego od ocen stanu faktycznego dokonywanych każdorazowo przez organ, nie narusza w oczywisty sposób wartości wiązanych z państwem prawnym, takich jak pewność prawa i przewidywalność rozstrzygnięć władzy publicznej w stosunku do obywatela. Tym samym nie jest prawidłowa zaprezentowana przez skarżącą wykładnia art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy. Odnosząc się do kwestii podnoszonych przez skarżącego w toku postępowania sądowego, należy wskazać, że przepisy K.r.o. dotyczą obowiązku alimentacyjnego z punktu widzenia cywilnego, które nakładają obowiązek pomocy osobie potrzebującej. W sprawie nie jest kwestionowane to, kto ma obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej. Jednakże sprawowanie nad niepełnosprawną faktycznej opieki przez wnuka nie może automatycznie prowadzić do uznania, że skoro niepełnosprawna ma dzieci, z których żadne z nich nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i które nie wywiązują się z określonego w K.r.o. obowiązku alimentacyjnego, to uprawnia to wnuka do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Ustawodawca przewidział bowiem, że osoba wskazana w art. 17 ust. 1a ustawy może uzyskać przedmiotowe świadczenie, jeżeli zostaną spełnione łącznie warunki określone w pkt 1-3. W sytuacji, gdy nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1a ustawy i zaistniała podstawa do rozstrzygnięcia odmownego, nie mogły odnieść skutku zarzuty skarżącego sformułowane w skardze. Także zgłoszone wnioski dowodowe pozostawały bez znaczenia dla tej sprawy. W tym stanie rzeczy Sąd oddalił skargę, działając na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1634).