III SA/Kr 1241/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Michna (spr.) Sędziowie WSA Janusz Kasprzycki WSA Maria Zawadzka Protokolant sekretarz sądowy Honorata Kuźmicka-Wełna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 grudnia 2017 r. sprawy ze skargi A. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 28 sierpnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji Decyzją z 28 sierpnia 2017 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z [...] 2017 r. Decyzją tą odmówiono przyznania skarżącej A. P. świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko – H. S. za okres od 1 maja 2016 r. do 30 września 2017 r. W uzasadnieniu organ odwoławczy wyjaśnił, że świadczenie nie mogło zostać przyznane gdyż wnioskodawczyni przekroczyła kryterium dochodowe wynoszące 800 zł na osobę. Kolegium uznało, że dochód skarżącej za 2014 r., na który złożyło się świadczenie alimentacyjne z Funduszu Alimentacyjnego w kwocie 1 600 zł oraz stypendium socjalne w kwocie 4 410 zł nie mógł być uznany za "dochód utracony", tak jak tego domagała się skarżąca. Organ podkreślił, że art. 2 pkt 19 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1851) zawiera zamknięty katalog sytuacji uznawanych za utratę dochodów, zatem niedopuszczalnym było rozszerzanie tego katalogu. Ponadto skarżąca w 2016 r. z tytułu zatrudnienia uzyskała dochód 1 500,02 zł. Po dokonaniu więc stosownych obliczeń organ ustalił, że dochód rodziny skarżącej w przeliczeniu na jedną osobę wyniósł 1 000,43 zł a zatem przekraczył kryterium dochodowe. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca domagała się uchylenia decyzji, zarzucając organom nieprawidłowe naliczenie dochodu za rok 2014 r., poprzez nieuznanie, że dochód za ten okres należy uznać za utracony. Skarżąca podała, że w 2014 r. jej dochód stanowiła zaliczka alimentacyjna oraz stypendium socjalne i oba te dochody zostały przez nią bezpowrotnie i całkowicie utracone w trakcie 2014 r. (odpowiednio od maja i sierpnia 2014 r.). Skarżąca przyznała, że w ustawie nie ma definicji "dochodu utraconego", a ustawodawca ograniczył się jedynie do wymienienia dochodów uznawanych za utracone. Wprawdzie nie została wymieniona zaliczka alimentacyjna oraz stypendium socjalne, ale jak zaznaczyła skarżąca, katalog dochodów utraconych zawierał luki i nieścisłości, np. zawierał m.in. stypendium doktoranckie, a nie zawierał stypendium socjalnego, pomimo że oba te świadczenia finansowane są między innymi dotacjami z budżetu państwa. Ponadto zarówno zaliczka alimentacyjna, jak i stypendium socjalne, uznawane zostały za dochód zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1952 z późn. zm.), do którego odsyła ustawa o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, a czego nie uwzględniły organy w wydanych decyzjach. Zdaniem skarżącej, wobec braku definicji "dochodu utraconego" oraz uznawaniu zaliczki alimentacyjnej i stypendium socjalnego za dochód organ powinien stosować zasady wykładni językowej, systemowej i celowościowej, zgodnie z którymi dochodem utraconym jest całkowita lub częściowa utrata dochodu. Jeżeli więc ustawodawca zaliczył sporną zaliczkę alimentacyjną i stypendium socjalne do dochodu, a dochód ten został bezpowrotnie i faktycznie utracony, powinno się uznać powyższe dochody za utracone. W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalanie skargi, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Niewątpliwie rację miały organy, że art. 2 pkt 19 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci zawiera zamknięty katalog sytuacji uznawanych za utratę dochodów. Powyższe nie oznacza jednak, że nie jest możliwa celowościowa wykładnia tego przepisu polegająca na uznaniu, że do jednej z kategorii dochodów w nim wymienionych, można zaliczyć również i takie dochody, które nie są w sposób oczywisty sprzeczne z opisem konkretnych typów dochodów. Z tych też powodów Sąd podzielił pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku zawarty w wyroku z 22 lutego 2016 r., II SA/Bk 43/16, że interpretacja utraty dochodu z postaci "stypendium dla bezrobotnych" powinna być rozumiana funkcjonalnie tj. obejmować świadczenia socjalne przyznawane, szeroko rozumianej grupie osób bezrobotnych. Skoro uczeń nie jest osobą pracującą (a więc jest osobą bezrobotną) to otrzymywane przez niego stypendium socjalne (szkolne) mieści się w pojęciu "stypendium dla bezrobotnych". Do takiej interpretacji skłania brak zastrzeżenia przez ustawodawcę, że chodzi tu jedynie o "stypendium dla bezrobotnych" w rozumieniu przepisów jakiejś konkretnej ustawy, która nie została w ww. przepisie wymieniona. Wprawdzie powołane orzeczenie dotyczyło bezpośrednio interpretacji art. 2 pkt 17 lit. b ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2016 r., poz. 169), niemniej jednak jest to przepis w brzmieniu tożsamy z art. 2 pkt 19 lit. b ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Sąd podkreśla, że zasadnie skarżąca wskazywała na krzywdzący ją efekt braku precyzyjnej i proporcjonalnej regulacji sposobu obliczania uzyskiwanych dochodów i dochodów utraconych. Parlament przyjął bowiem maksymalnie szeroką definicję dochodów poprzez zaliczenie do nich wszystkich źródeł opodatkowanych podatkiem dochodowym oraz tych nieopodatkowanych, ale wymienionych dodatkowo w kolejnym z przepisów (art. 3 pkt 1 lit. a i b oraz lit. c ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci). Tak obliczoną bazową podstawę dochodu rodziny należało skorygować o tzw. dochody uzyskane i utracone w roku wypłaty świadczenia. Stosunkowo wąski katalog "dochodów utraconych" spowodował w indywidualnym przypadku skarżącej, że pomimo utracenia głównych źródeł dochodu za 2014 r. (stypendium socjalne i zaliczka alimentacyjna) przekroczyła podstawę dochodową ponieważ źródła te nie zostały potraktowane jako "utracone" w rozumieniu art. 2 pkt 19 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, a na dodatek doliczono dodatkowo 1 500,02 zł z tytułu podjętej pracy zarobkowej w 2016 r. Sąd podkreśla, że wykładnia celowościowa uzasadniona jest w rozpatrywanej sprawie zwłaszcza ze względu na fakt, że w wyniku nieprecyzyjnej legislacji, skarżąca dysponując faktycznie dochodem mniejszym niż 800 zł na członka rodziny, (za równo w 2014 r. jak i w okresie zasiłkowym 2016/2017) nie nabyła prawa do świadczenia. Z tych też powodów Sąd kierował się poglądem Naczelne Sądu Administracyjnego, który w wyroku z 5 października 2017 r., I OSK 817/17 wskazał, że literalne odczytaniu definicji legalnej pojęcia "utraty dochodu", nie uwzględnia celu wprowadzenia do systemu prawnego ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Cel ów został przez ustawodawcę wyeksponowany w art. 4 ust. 1 ustawy i jest nim "częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych". To z kolei oznacza, że obowiązkiem zarówno organów stosujących tę ustawę, jak i sądu kontrolującego ich działania, jest poszukiwanie takiej wykładni przepisów, która w sposób jak najpełniejszy pozwoli cel ten osiągnąć. Powołany wyrok wprawdzie dotyczył art. 2 pkt 19 lit. c ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, niemniej jednak nie ma to znaczenia ponieważ pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego ma charakter ogólny i może być odnoszony do interpretowania celowościowego wszystkich kategorii "dochodu utraconego". Sąd podkreśla, że art. 2 pkt 19 lit. b wymieniając jako dochód utracony - utratę zasiłku lub stypendium dla bezrobotnych nie odwołuje się bezpośrednio do konkretnego aktu prawnego (tj. ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy - t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1065 z późn. zm.) lub ogólnie do przepisów dotyczących konkretnego świadczenia. Takie odwołania zawierają inne przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Przykładowo art. 2 pkt 19 lit. j wymieniający utratę stypendium doktoranckiego – odwołuje się do konkretnej ustawy tj. art. 200 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2016 r. poz. 1842, z późn. zm.). Z kolei art. 2 pkt 19 lit. i wymieniając utratę zasiłku macierzyńskiego, wskazuje, że chodzi o świadczenie, "(...) o którym mowa w przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników". Brak tak szczegółowego odesłania w art. 2 pkt 19 lit. b ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci pozwala uznać stypendium socjalne pobierane przez niepracującego ucznia lub studenta za "utracony dochód" przy zastosowaniu celowościowej wykładni tego przepisu. W ponownym postępowaniu organy uwzględnią stanowisko Sądu zawarte w niniejszym wyroku. Na marginesie rozpoznawanej sprawy Sąd zwraca uwagę, że być może dochód z tytułu zatrudnienia w 2016 r. został zawyżony (ewentualne zawyżenie nie wpłynęło jednak na wynik sprawy). Zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci dochód oblicza się w oparciu o przepisy o świadczeniach rodzinnych. Tak więc zgodnie z art. 3 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych dochody oblicza się jako: przychody "(...) pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne". Skarżąca przedstawiła umowę o pracę (1 850 zł brutto) i zaświadczenie o wypłacie wynagrodzenia za kwiecień 2016 r. w wysokości 2 058 zł brutto i 1 500,02 zł netto. Z akt i uzasadnień obu decyzji wynika, że do wyliczeń przyjęto "dochody netto" skarżącej na podstawie zaświadczenia zakładu pracy (k. 11 akt administracyjnych). Nie wiadomo natomiast, co właściwie oznacza (jak została obliczona) ta kwota. Sąd może się domyślać, że najprawdopodobniej jest to tzw. kwota otrzymywana "na rękę" tj. wartość przychodów po potrąceniu składek na ubezpieczenie zdrowotne i społeczne oraz pobranej zaliczki na podatek dochodowy. Zgodnie natomiast z ww. art. 3 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wartość otrzymywanej wypłaty "na rękę" z tytułu zatrudnienia ze stosunku pracy należy dodatkowo pomniejszyć o podatkowe koszty uzyskania przychodu (wartość ta ma znaczenie jedynie przy obliczaniu podstawy opodatkowania i naliczania składek, ale nie pomniejsza wypłaty), co oznacza odjęcie zryczałtowanych kosztów ze stosunku pracy przewidzianych w art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (tj.: Dz. U. z 2016 r. poz. 2032 z późn. zm.). W praktyce będzie to miesięcznie kwota 111,25 zł (z jednego stosunku pracy w miejscowości gdzie znajduje się zakład pracy) lub 139,06 zł (w przypadku gdy miejsce stałego lub czasowego zamieszkania podatnika jest położone poza miejscowością, w której znajduje się zakład pracy, a podatnik nie uzyskuje dodatku za rozłąkę). Dodatkowo, przy obliczeniach kosztów uzyskania przychodu należy uwzględnić art. 22 ust. 11 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych, stanowiący, że jeżeli roczne koszty uzyskania przychodów, o których mowa w art. 22 ust. 2, są niższe od wydatków na dojazd do zakładu lub zakładów pracy środkami transportu autobusowego, kolejowego, promowego lub komunikacji miejskiej, w rocznym rozliczeniu podatku koszty te mogą być przyjęte przez pracownika w wysokości wydatków faktycznie poniesionych, udokumentowanych wyłącznie imiennymi biletami okresowymi. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 z późn. zm.). Powołane przepisy stanowią, że Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a); Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135).