III SA/Kr 126/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie WSA Dorota Dąbek WSA Janusz Kasprzycki Protokolant Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lipca 2012 r. sprawy ze skargi H. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 29 listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy odstąpienia od żądania zwrotu wydatków za zrealizowane usługi opiekuńcze I. skargę oddala, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na rzecz adwokata K. S.-P. - Kancelaria Adwokacka, [....], tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści złotych) podwyższoną o podatek od towarów i usług przewidziany dla tego rodzaju czynności. Skarżąca H. D., w okresie od lutego do grudnia 2009 r. oraz od stycznia do maja 2010 r., korzystała z przyznanych jej w ramach pomocy społecznej, odpłatnych usług opiekuńczych w postaci usług gospodarczych i pielęgnacyjnych. Decyzjami z dnia [...] 2009 r., [...] 2009 r., [...] 2009 r. oraz [...] 2010 r. organ zobowiązał skarżącą do zwrotu wydatków poniesionych przez niego na świadczone usługi. W związku z zaniechaniem uiszczania ww. należności, w dniu 21 lipca 2011 r. na podstawie wystawionego przez MOPS tytułu wykonawczego nr [...] wszczęte zostało przeciwko skarżącej postępowanie egzekucyjne w trybie administracyjnym. Łączna kwota egzekucji wynosiła 3939,47 zł. Na mocy postanowienia Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 13 września 2011 r. postępowanie egzekucyjne dotyczące ww. sprawy zostało wstrzymane z urzędu, z uwagi na zbieg egzekucji administracyjnej z sądową na zajętym świadczeniu emerytalnym. Pismem z dnia 23 sierpnia 2011 r. skarżąca złożyła wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu wydatków za zrealizowane na jej rzecz usługi opiekuńcze gospodarcze i pielęgnacyjne uzasadniając to ciężką sytuacją zdrowotną i niezwykle trudną sytuacją materialną. Badając sytuację materialną i zdrowotną skarżącej ustalono, że jest ona osobą schorowaną, z orzeczoną I grupą inwalidzką, pozostającą w stałym leczeniu, wymagającą korzystania z usług opiekuńczych. Skarżąca zamieszkuje samotnie, nie posiada też osób zobowiązanych do alimentacji. Dochód skarżącej za miesiąc sierpień 2011 r. wyniósł 2273,06 zł, na co składa się: emerytura z ZUS w wysokości 1953,06 zł oraz renta z PZU w wysokości 320 zł. Jako wydatki miesięczne wymieniono egzekucję administracyjną - 532,51 zł, gaz - 44,47 zł, prąd - 98,51 zł, usługi opiekuńcze - 742,50 zł. Decyzją z dnia [...] 2011 r., Nr [...] Prezydent Miasta odmówił skarżącej odstąpienia od żądania zwrotu wydatków za realizowane na jej rzecz usługi opiekuńcze, gospodarcze i pielęgnacyjne. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ przyznał, że sytuacja skarżącej jest trudna jednakże po odliczeniu miesięcznych wydatków skarżącej, pozostaje jej do dyspozycji kwota 889,54 zł przekraczająca kwotę 477 zł, tj. kryterium dochodowe wskazane w ustawie o pomocy społecznej dla osoby samotnie prowadzącej gospodarstwo domowe. Powołując się na treść art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej stwierdzono, że uiszczenia należności za świadczone skarżącej usługi nie będzie dla niej nadmiernie uciążliwe i nie zniweczy skutków udzielanej pomocy. Nadmieniono też, że decyzją z dnia [...] 2009 r., nr [...] Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej odstąpił od żądania zwrotu zaległych opłat zaświadczone usługi opiekuńcze i gospodarcze za okres od 1 maja 2008 r. do 31 stycznia 2009 r. w wysokości 865,05 zł, pod warunkiem bieżącego regulowania należności za te usługi. Tymczasem od lutego 2009 r. do maja 2010 r. skarżąca nie uiszczała bieżących należności za realizowane usługi gospodarcze i pielęgnacyjne. Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie, w którym zarzuciła: - naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 7 w zw. z art. 77 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, poprzez nie wzięcie pod uwagę załączonych do wniosku rachunków za lekarstwa, - naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej poprzez uznanie, że żądanie zwrotu od skarżącej ww. wydatków nie będzie stanowić dla niej nadmiernego obciążenia podczas gdy ze względu na wypadek, któremu uległa w 1996 roku znajduje się ona w dramatycznym stanie zdrowia oraz niezwykle trudnej sytuacji materialnej, - naruszenie przepisu prawa procesowego, tj. art. 107 k.p.a., przez brak w skarżonej decyzji imienia, nazwiska oraz stanowiska służbowego osoby podpisującej decyzję. Decyzją z dnia 5 grudnia 2011r., Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy uzupełnił stan faktyczny sprawy uwzględniając w wydatkach skarżącej kwotę 253,01 zł poniesioną przez skarżącą z tytułu wydatków za leki oraz kwotę 100 zł tytułem kosztów prywatnych usług medycznych. Tym samym określając miesięczne wydatki skarżącej na kwotę 1771 zł stwierdzono, że nadal do dyspozycji pozostaje jej kwota 502,06 zł. Organ odwoławczy podzielił stanowisko zajęte w uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji, że zwrot wydatków na realizowane usługi opiekuńcze nie będzie stanowić dla skarżącej nadmiernego obciążenia i nie wpłynie znacząco na obniżenie jakości jej życia, a żądanie zwrotu przedmiotowych wydatków nie zniweczy skutków udzielanej pomocy. Podniesiono także, że skarżąca nie korzysta ze świadczeń pieniężnych z MOPS, co oznacza że przy pomocy swoich środków zaspakaja swoje niezbędne potrzeby życiowe. Podkreślono też, że mimo iż decyzja ma charakter uznaniowy nie została ona podjęta w sposób dowolny albowiem jej wydanie poprzedzono dokładnym ustaleniem stanu faktycznego i prawnego, istotnego w sprawie. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zaskarżonej decyzji zarzuciła: - naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 7 w zw. z art. 77 w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, co w efekcie doprowadziło do poczynienia przez organ błędnych ustaleń faktycznych oraz uznania, iż całość przedłożonego materiału dowodowego nie uzasadnia stwierdzenia, że skarżąca znajduje się w tragicznej sytuacji życiowej, a w szczególności wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej, - naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej poprzez uznanie, że nie zachodzą przesłanki odstąpienia przez organy pomocy społecznej od żądania od Skarżącej zwrotu wydatków za zrealizowane usługi opiekuńcze, a konkretnie, że żądanie zwrotu od Skarżącej ww. wydatków nie będzie stanowić dla niej nadmiernego obciążenia podczas gdy ze względu na wypadek, któremu uległa w 1996 roku znajduje się ona w dramatycznym stanie zdrowia oraz niezwykle trudnej sytuacji materialnej, - naruszenie przepisu prawa procesowego, tj. art. 7 k.p.a., przez nieuwzględnienie słusznego interesu skarżącej i przyznanie prymatu interesowi społecznemu poprzez uznanie, iż w interesie budżetu miasta, z którego wydatkowane są środki na pomoc społeczną, leży to, aby skarżąca zwróciła wydatki za świadczone na jej rzecz usługi opiekuńcze. W uzasadnieniu skargi podniesiono też, że art. 104 ustawy o pomocy społecznej nie odwołuje się do kryterium dochodowego określonego w art. 8 tej ustawy. Dodano, też że w wydatkach skarżącej nie uwzględniono kosztów jedzenia i środków czystości, a także faktu, że skarżąca nie wykupuje wszystkich koniecznych dla niej lekarstw. Ponadto nadmieniono, że na mocy wyroku Sądu Rejonowego z dnia 30 grudnia 2011 r., skarżąca została zobowiązana do spłacania po 500 zł miesięcznie należności z tytułu zaległego czynszu na rzecz Gminy. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko wnosząc o jej oddalenie. W piśmie procesowym z dnia 22 czerwca 2012 r. powołując się na stosowne orzecznictwo sądów administracyjnych skarżąca podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) - sądy administracyjne powołane są do badania zgodności z prawem decyzji, postanowień, czynności i innych aktów administracyjnych. Sądy te kontrolują czy organy administracyjne wydające zaskarżone akty nie dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, które miały bądź mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź też stanowią podstawę wznowienia postępowania. Jedynie wówczas jest możliwe uchylenie kwestionowanej decyzji bądź stwierdzenie jej nieważności (art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r. poz.270). Jednocześnie zgodnie z art.134 tej ustawy, sądy te nie są związane zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przeprowadzona przez Sąd według wskazanych wyżej kryteriów kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że nie narusza ona przepisów prawa. Skarżąca wniosła o odstąpienie od żądania zwrotu odpłatności za przyznane jej usługi opiekuńcze, na co organ nie wyraził zgody. Podstawę prawną wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2008 r. Nr 115, poz. 1071). W myśl ogólnej reguły określonej w art. 96 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 i ust. 4 powołanej ustawy, obowiązek zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej spoczywa na osobie korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej przy czym z obowiązku tego zwalniają beneficjenta niskie dochody, nieprzekraczające kryteriów ustawowych. Jednocześnie zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej może odstąpić od żądania takiego zwrotu. Należy podkreślić, że decyzja wydana na podstawie art. 104 ust. 4 powołanej ustawy ma charakter uznaniowy, co oznacza przyznanie organowi administracji pewnego stopnia swobody przy jej podejmowaniu. Decyzja taka nie podlega jednak kontroli sądowej z punktu widzenia owej celowości. (por. I. Bogucka, Państwo prawne a problem uznania administracyjnego, Państwo i Prawo 1992, z. 10, s.32 i nast.), lecz sprowadza się do oceny czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył on zasady swobodnej oceny dowodów. (wyrok NSA z dnia 8 maja 2002r. sygn. akt SA/Sz 2548/00, niepubl.) Kontrola sądu dotyczy więc prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji i polega na sprawdzeniu czy należycie przeprowadzono postępowanie dowodowe oraz ustalono stan faktyczny, do czego zobowiązane są organy obu instancji na podstawie art. 7, 77 § 1, 80 i 136 k.p.a. W sytuacji w której organy pomocy społecznej wyjaśnią wszelkie okoliczności sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia z zachowaniem art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. i w sposób przekonujący uargumentują swoją decyzję wydaną w ramach przysługującego im uznania zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, to sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (wyrok WSA w Warszawie z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn.. akt I OSK 1156/10 - wyrok dostępny na stronach internetowych http;//www.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie nie można zarzucić zarówno organowi I instancji, jak i organowi odwoławczemu naruszenia obowiązujących przepisów. Wydanie decyzji zostało poprzedzone czynnościami wyjaśniającymi zmierzającymi do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, a rozstrzygnięcie zostało należycie uzasadnione. Organy skoncentrowały się na zbadaniu sytuacji materialnej i życiowej skarżącej w celu oceny czy w sprawie zachodzą przesłanki określone w cytowanym przepisie tj. czy sytuacja skarżącej stanowi szczególny przypadek, a zwłaszcza czy żądanie zwrotu wydatków na udzielone jej usługi opiekuńcze stanowiłoby dla niej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy. W szczególności organ I instancji przeprowadził z udziałem skarżącej aktualizacyjny wywiad środowiskowy (w dniu 26 września 2011 r.), a w celu dokładnego ustalenia dochodu uwzględniono sytuację zdrowotną skarżącej, wszystkie przedstawione przez skarżącą miesięczne wydatki, a także zapewniono czynny udział w postępowaniu poprzez informowanie o możliwości zapoznawania się z aktami sprawy. Organy nie zakwestionowały trudnej sytuacji życiowej skarżącej, spowodowanej w szczególności przez chorobę, ale wskazały, że skarżąca nie korzysta ze świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, posiada stałe źródło dochodu (emerytura i renta w wysokości 2273,06 zł), a kwota jaką skarżąca dysponuje po odliczeniu wszystkich kosztów wynosi 502,06 zł więc jest wyższa niż ustawowe kryterium dochodowe, co – zdaniem organu – wskazuje, że uiszczenie opłat za przyznane specjalistyczne usługi opiekuńcze nie będzie stanowić nadmiernej uciążliwości dla skarżącej, ani nie zniweczy skutków udzielonej jej pomocy. Zdaniem Sądu, taka ocena sytuacji skarżącej nie daje podstaw do postanowienia organowi zarzutu przekroczenia granic uznania administracyjnego przy wydaniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutu skargi o braku podstaw do odwoływania się do art. 8 ustawy o pomocy społecznej dotyczący kryterium dochodowego dla osoby samotnie prowadzącej gospodarstwo domowe, przy zastosowaniu art. 104 ust. 4 tej ustawy Sąd uznał, że nie jest on zasadny. Zauważyć należy, że z samej treści przepisu art. 104 ust. 4 nie wynika aby kryterium dochodowe określone w art. 8 ustawy o pomocy społecznej stanowiło jakikolwiek punkt odniesienia, jednakże biorąc pod uwagę treść art. 96 ust. 2 powołanej ustawy stwierdzić należy, że kryterium dochodowe musi być wzięte pod uwagę przy rozpoznawaniu wniosku. Zgodnie z treścią art. 96 ust. 2 wydatki na usługi, pomoc rzeczową, zasiłki na ekonomiczne usamodzielnienie, zasiłki okresowe i zasiłki celowe przyznane pod warunkiem zwrotu podlegają zwrotowi w części lub całości, jeżeli dochód na osobę w rodzinie osoby zobowiązanej do zwrotu wydatków przekracza kwotę kryterium dochodowego. A zatem z powyższego wynika, że gdyby dochód skarżącej nie przekroczył kryterium dochodowego nie byłaby ona obciążona tymi należnościami. Dopiero w momencie ustalenia przez organy, że dochód przekracza kryterium dochodowe rozważa on w zakresie uznania administracyjnego zasadność wniosku o odstąpienie od uiszczenia należności za przyznane usługi. Ponadto Sąd zauważa, że kryterium dochodowe nie było w sprawie jedynym czynnikiem branym pod uwagę przy rozpatrzeniu wniosku skarżącej. Organy całościowo zbadały jej sytuację życiową i zdrowotną. Poczynione w tym zakresie szczegółowe ustalenia dały organom podstawę do przyjęcia stanowiska zawartego w decyzjach obu instancji bez narażenia się na zarzut dowolności ocen. Odnosząc się do poruszonej w skardze kwestii nie uwzględnienia przez organy kosztów zakupu jedzenia i środków czystości stwierdzić należy, że w zestawieniu wydatków przedstawionych przez skarżącą nie określiła ona ile wydaje na te produkty, a zatem organ nie miał możliwości uwzględnienia konkretnej kwoty. Nie mniej jednak zważywszy, że skarżącej po odliczeniu kosztów pozostaje kwota 502,06 zł, uznać należy, że może z niej pokrywać niezbędne wydatki w tym zakresie. Sąd podkreśla, że organ nie miał obowiązku brać pod uwagę nieudokumentowanych wydatków skarżącej, zwłaszcza, że to właśnie na niej spoczywał obowiązek ich wykazania. Zdaniem Sądu, przy ocenie sytuacji materialnej skarżącej organy nie mogły także uwzględnić okoliczności, iż na mocy wyroku Sądu Rejonowego z dnia 30 grudnia 2011 r., skarżąca została zobowiązana do spłacania po 500 zł miesięcznie należności z tytułu zaległego czynszu na rzecz Gminy albowiem decyzje organów obu instancji zapadły przed dniem 30 grudnia 2011 r. Okoliczność ta może być uwzględniona przez organy, dopiero w wypadku złożenia przez skarżącą nowego wniosku. Sąd nie podzielił zarzutu skargi jakoby organy przy wydaniu decyzji dopuściły się naruszenia art. 7 k.p.a. Słusznie w ocenie Sądu organy odniosły sytuację skarżącej do własnych możliwości i potrzeb innych osób potrzebujących pomocy. Tym sposobem bowiem zrealizowały obowiązek ważenia interesu indywidualnego i społecznego. Na tej podstawie przyjęto, że zasadnym jest aby skarżąca uiściła odpłatność za realizowane na jej rzecz usługi opiekuńcze, co w ocenie Sądu mieściło się w granicach uznania administracyjnego. W ocenie Sądu skarżąca wysuwając roszczenia w stosunku do instytucji pomocowej powinna mieć na uwadze, że w myśl art. 2 ust. 1 powołanej ustawy, zgodnie z którym, celem pomocy społecznej jest umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężania trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Według zaś art. 3 tej ustawy, pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy. Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wynika, że skarżąca uiszczając należność za przyznane je usługi jest w stanie samodzielnie zaspokajać swoje potrzeby, zatem dalsze formy wpierania w ramach pomocy społecznej nie są konieczne. Tym samym organy dokonały prawidłowej oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego (sytuacji materialnej i życiowej skarżącej) poprzez uznanie, że sytuacja ta nie jest szczególnym przypadkiem, a zwłaszcza, że odpłatność za przyznane specjalistyczne usługi opiekuńcze nie niweczy skutków udzielonej pomocy ani też nie stanowi dla skarżącej nadmiernego obciążenia. Podkreślić bowiem należy, że ustawową zasadą jest odpłatność za niepieniężne świadczenia przyznawane z pomocy społecznej, w tym za specjalistyczne usługi opiekuńcze, a odstępstwo od tej zasady jest wyjątkiem (art. 96 ustawy). Reasumując stwierdzić należy, że skoro dochód skarżącej jest wyższy niż ustawowe kryterium wynoszące 477zł, to żądanie zwrotu wydatków za przyznane specjalistyczne usługi opiekuńcze leżało wyłącznie w granicach uznania organu administracyjnego, którego – w ocenie Sądu – organ nie przekroczył. Z tych względów skarga podlega oddaleniu na podstawie art. 151 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.