III SA/Kr 1334/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Makuch Sędziowie : Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski (spr.) Sędzia WSA Janusz Kasprzycki po rozpoznaniu w dniu 17 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 19 czerwca 2023 r. znak SKO.NP/4115/186/2023 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie decyzją z dnia 19 czerwca 2023 r., znak SKO.NP/4115/186/2023, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r. poz. 775), art. 17, art. 17b, art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390), art. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2018 r. poz. 570) oraz § 1 pkt 6 lit. c rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości miejscowej samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz. U. Nr 198 poz. 1925), po rozpatrzeniu odwołania M. M. od decyzji Wójta Gminy D. z dnia 26 kwietnia 2023 r., znak GOPS-5211-9-23, odmawiającej przyznania M. M. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką Z. K. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Decyzją z dnia 26 kwietnia 2023 r., znak GOPS-5211-9-23, wydaną na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 sierpnia 2021 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2021 r. poz. 1481), Wójt Gminy D. odmówił przyznania M. M. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką Z. K., albowiem wynikający z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności ustalony znaczny stopień niepełnosprawności matki wnioskodawczyni datuje się od 11 marca 2022 r. (art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Działając na skutek odwołania M. M., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 19 czerwca 2023 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, że matka wnioskodawczyni legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w B. z dnia 29 marca 2022 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe ze stwierdzeniem, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, natomiast ustalony znaczny jej stopień datuje się od 11 marca 2022 r., a wcześniej legitymowała się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 9 maja 2022 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji wydane na okres do dnia 31 maja 2023 r. Wnioskodawczyni oświadczyła, że jest rolnikiem lub małżonkiem albo domownikiem rolnika i od dnia 1 czerwca 2022 r. zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. Wnioskodawczyni nie figuruje w rejestrze producentów rolnych i podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia 21 listopada 2016 r. do nadal jako domownik z mocy ustawy (pismo KRUS z dnia 14 kwietnia 2023 r.). Jak to wynika z ustaleń organu pierwszej instancji, opieka polega na przygotowywaniu i podawaniu posiłków, robieniu zakupów, umawianiu wizyt lekarskich, kontakcie z lekarzami, wykupywaniu leków, podawaniu leków, pomocy przy kąpieli, zmianie pampersów, utrzymaniu porządku wokół otoczenia, zmianie bielizny pościelowej i osobistej, reagowaniu na każdą potrzebę w nocy, czuwaniu w razie potrzeby, asekuracji przy dojściu do toalety. Matka wnioskodawczyni uzyskała 35 punktów wg zmodyfikowanej skali Barthel (karta oceny stanu pacjenta z dnia 9 sierpnia 2022 r.) Z pisma fizjoterapeuty wynika zaś, że cierpi ona na chorobę zwyrodnieniową stawów biodrowych, kolanowych oraz kręgosłupa. Z powodu zwyrodnień ma ograniczenie ruchomości kończyn dolnych oraz ból kręgosłupa. Jest osłabiona i wymaga pomocy osób trzecich. Ma znaczne trudności z chodzeniem na małe dystanse, a wychodzenie po schodach jest bardzo utrudnione. Korzysta z rehabilitacji w warunkach domowych. Pracownik socjalny ustalił, że matka wnioskodawczyni ma jeszcze córkę E. N., która pracuje zawodowo i pomaga dorywczo. Wnioskodawczyni jest domownikiem rolnika i oświadczyła, że w gospodarstwie rolnym nie pracuje od dnia 1 czerwca 2022 r. z uwagi na sprawowanie całodobowej opieki (prace w gospodarstwie rolnym wykonuje mąż). Wnioskodawczyni przedłożyła świadectwo pracy, z którego wynika, że ostatnio podejmowała zatrudnienie w okresie od 20.09.2011 r. do 12.04.2012 r., stosunek pracy ustał w wyniku rozwiązania umowy o pracę za wypowiedzeniem dokonanym przez pracownika, a od 29.10.2011 r. do 29.03.2012 r. przebywała na zwolnieniu lekarskim z powodu choroby. Następnie od listopada 2016 roku podjęła pracę w gospodarstwie rolnym, z której musiała zrezygnować na rzecz opieki, przy czym nie mogła zrezygnować z ubezpieczenia w KRUS, bo nie posiada innego ubezpieczenia. Organ odwoławczy przypomniał o wcześniejszym postępowaniu w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem wnioskodawczyni (wniosek z dnia 20 czerwca 2022 r., śmierć ojca wnioskodawczyni w dniu 22 stycznia 2023 r., odmowna decyzja pierwszoinstancyjna w dniu 17 listopada 2022 r., odmowna decyzja SKO w dniu 20 grudnia 2022 r. z uwagi na brak związku przyczyno-skutkowego między koniecznością sprawowania opieki a niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym; skarga przed WSA w Krakowie w toku). W tym to wcześniejszym postępowaniu wnioskodawczyni oświadczyła, że po ostatnim okresie zatrudnienia nie podejmowała pracy z uwagi na chęć posiadania dzieci i ryzyko z tym związane, ponieważ dwukrotnie była w ciąży i dwukrotnie poroniła. W 2019 r. po długim leczeniu i stałej opiece specjalistycznej w wieku 42 lat urodziła córkę. Wnioskodawczyni chciała podjąć pracę, gdy córka zaczęła uczęszczać do przedszkola, ale ze względu na pogarszający się stan zdrowia rodziców, nie była w stanie zostawić ich samych nawet na chwilę. Odnośnie zaś do swojej siostry dodała, że ma ona lekki stopień niepełnosprawności, pozostaje w leczeniu specjalistycznym, ale mimo to, na tyle, na ile może, w weekendy pomaga przy czynnościach higienicznych rodziców. Następnie organ odwoławczy stwierdził, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) podstawą negatywnego rozstrzygnięcia nie mógł być art. 17 ust. 1b u.ś.r, jednakże mimo tego uchybienia decyzja organu pierwszej instancji odpowiada prawu, bo brak jest bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz pracą w gospodarstwie rolnym a koniecznością sprawowania stałej opieki. Z materiału dowodowego wynika bowiem, że wnioskodawczyni pozostawała ostatnio w zatrudnieniu do dnia 12 kwietnia 2012 r., natomiast aktualnie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników jako domownik od dnia 21 listopada 2016 r. Po ostatnim okresie zatrudnienia nie podejmowała pracy z uwagi na swój stan zdrowia związany z przebiegiem ciąży (dwukrotne poronienie), w 2019 r. urodziła dziecko po długim leczeniu i stałej opiece specjalistycznej, zaś znaczny stopień niepełnosprawności jej matki datuje się od dnia 11 marca 2022 r. Również zakres czynności opiekuńczych i pielęgnacyjnych nie powoduje, że wnioskodawczyni nie mogłaby wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym w charakterze domownika rolnika nawet w niewielkim rozmiarze. Rolnik i domownik rolnika są bowiem organizatorami własnej pracy (mają możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną). Stopień naruszenia sprawności organizmu matki wnioskodawczyni nie jest z kolei taki, aby wymagała ona całodobowej opieki (nie jest to osoba obłożnie chora, która nie może samodzielnie egzystować, bo może, chociaż sprawia jej to trudności, poruszać się samodzielnie w obrębie domu na krótkie dystanse i samodzielnie spożywać posiłki oraz zażywać lekarstwa). W ocenie organu odwoławczego czynności wykonywane przez wnioskodawczynię nie stanowią czynności oznaczających stałą lub długotrwałą opiekę w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Na koniec organ odwoławczy w świetle orzecznictwa sądowoadministracyjnego podkreślił, że matka wnioskodawczyni ma jeszcze jedną córkę, która jest w równym stopniu jak wnioskodawczyni zobowiązania alimentacyjnie. Pismem z dnia 20 lipca 2023 r. M. M. złożyła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, zobowiązanie organów do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu sądowym, zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Skarżąca zarzuciła naruszenie: 1) prawa materialnego, a to a) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego jednej z nich mimo spełnienia przez nią wszystkich ustawowych przesłanek; b) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., tj. zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaną przez nią opieką nad matką, podczas gdy taki związek przyczynowo-skutkowy istnieje, a nadto, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nie wypełnia ww. dyspozycji, podczas gdy w rozumieniu tego przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej; 2) prawa procesowego, tj. art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad matką, co skutkowało brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała w szczególności, że organ odwoławczy brak związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej oraz pracą w gospodarstwie rolnym a koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką wytłumaczył brakiem korelacji czasowej. Zdaniem skarżącej organ odwoławczy nie wziął jednak pod uwagę, że jej matka legitymuje się orzeczeniem stwierdzającym niepełnosprawność od 2022 r., natomiast ona sama z uwagi na sytuację życiową zrezygnowała wcześniej z zatrudnienia, nie przewidując konieczności w późniejszym okresie sprawowania opieki (najpierw nad rodzicami, a później nad matką). Skarżąca dwukrotnie była w ciąży i dwukrotnie poroniła, w 2019 r. w wieku 42 lat urodziła dziecko, a w momencie zapisania do przedszkola już nie mogła podjąć zatrudnienia z uwagi na sytuację zdrowotną rodziców i konieczność sprawowania opieki nad nimi. Nadto skarżąca zarzuciła, że ustalenie, jakoby zakres czynności opiekuńczych i pielęgnacyjnych nie powodował, że nie może ona wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym w charakterze domownika rolnika nawet w niewielkim rozmiarze, nastąpiło w oderwaniu od stanu faktycznego. W tym zakresie skarżąca podniosła, że opieka nad matką zajmuje jej cały dzień i podkreśliła, że nie można ograniczyć form opieki nad osobą niepełnosprawną do czynności pielęgnacyjnych sensu stricto. Według skarżącej lakoniczne podniesienie w oderwaniu od przepisów u.ś.r. kwestii drugiej córki niweczy cel ustawy i prowadzi do wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne nikomu nie przysługuje. Uwadze organu odwoławczego uszło to, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz do tych osób, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej – co dotyczy tylko i wyłącznie skarżącej – a nie innych dzieci jej matki. Brak jest podstaw do odmowy przyznania świadczenia z uwagi na istnienie innych osób należących do tego samego kręgu osób uprawnionych, które mogłyby świadczyć pomoc osobie niepełnosprawnej, skoro ustawodawca nie przewidział takiej negatywnej przesłanki. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Organ odwoławczy odniósł się również do zarzutów skargi, uznając je za niezasadne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem. Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że odpowiada ona prawu i nie ma podstaw do pozbawienia jej mocy wiążącej. Skarga okazała się niezasadna. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w ówczesnym brzmieniu (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji wskazał, jako przeszkodę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W ocenie Sądu, organ odwoławczy poczynił prawidłowe i wyczerpujące ustalenia faktyczne co do okoliczności istotnych z punktu widzenia możliwości przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Tytułem ich zaktualizowania wypada dodać, że wyrokiem z dnia 10 października 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 326/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 20 grudnia 2022 r., znak SKO.NP/4115/411/2022, w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem C. K. Wyrok ten jest nieprawomocny. Sąd w pełni podziela zaprezentowane w niniejszej sprawie stanowisko organu odwoławczego, że nie została spełniona przesłanka pozytywna przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w postaci bezpośredniego związku przyczynowego między brakiem zatrudnienia skarżącej a pomocą świadczoną matce Z. K., przy czym do takiego wniosku prowadzi całościowa ocena ogółu istotnych w tej mierze elementów stanu faktycznego, do których należą: czas i okoliczności zaprzestania przez skarżącą aktywności zawodowej, zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą w ramach pomocy matce, możliwość uzyskania wsparcia w postaci usług opiekuńczych, powinność współdziałania w opiece nad Z. K. wszystkich osób zobowiązanych do alimentacji względem niej w takim samym stopniu. Gdy chodzi o pierwszy z wymienionych elementów, to organ odwoławczy trafnie zauważył, że skarżąca podejmowała zatrudnienie w okresie od 20 września 2011 r. do 12 kwietnia 2012 r. Skarżąca wskazała też, że od listopada 2016 roku podjęła pracę w gospodarstwie rolnym i z tej pracy musiała później zrezygnować, aby opiekować matką. Niemniej jednak – jak wynika z ustaleń poczynionych przez organ odwoławczy, a także przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w powołanym wyżej wyroku – w tym okresie skarżąca nie podejmowała pracy z uwagi na chęć posiadania dzieci (w 2019 roku skarżąca urodziła córkę). Okoliczności te mają znaczenie, ponieważ – jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 maja 2021 r., I OSK 275/21 – prawidłowo interpretowana hipoteza normy wyrażonej w art. 17 ust. 1 ustawy obejmuje również konieczność poszukiwania związku – także czasowego – pomiędzy zaprzestaniem aktywności zawodowej (działań zmierzających do jej podjęcia), a wystąpieniem konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną. Zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą obejmuje przygotowywanie i podawanie posiłków, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich, kontakt z lekarzami, wykupywanie leków, podawanie leków, pomoc przy kąpieli i zmianie pampersów, utrzymanie porządku wokół otoczenia, zmianę bielizny pościelowej i osobistej, reagowanie na każdą potrzebę w nocy, czuwanie w razie potrzeby, asekurację przy dojściu do toalety (w skali Barthel Z. K. uzyskała 35 pkt). Organ odwoławczy zasadnie uznał, że są to w większości czynności codzienne, które są wykonywane w każdej rodzinie i które nie implikują konieczności całkowitej rezygnacji z zatrudnienia. Ponieważ skarżąca ma możliwość pracy w gospodarstwie rolnym, warto też zwrócić uwagę na specyfikę tej pracy, która różni się od innego rodzaju zatrudnienia. "Przy właściwej organizacji pracy, rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne – zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną" (uzasadnienie uchwały NSA z dnia 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12, CBOSA). Poza tym zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą trzeba oceniać z uwzględnieniem okoliczności, że możliwe jest uzyskanie wsparcia w postaci usług opiekuńczych, a także z uwzględnieniem okoliczności, że w opiece nad Z. K. powinny uczestniczyć wszystkie osoby zobowiązane do alimentacji względem niej w takim samym stopniu, a więc nie tylko skarżąca, ale także jej siostra E. N., która nie ma ku temu obiektywnych przeszkód (ma umiarkowany stopień niepełnosprawności i de facto pomaga w opiece nad matką). W świetle orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego istnienie innych osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki w takim samym stopniu jak wnioskodawca – ma znaczenie przy ocenie związku przyczynowego między brakiem zatrudnienia a sprawowaną opieką (zob. wyrok NSA z dnia 20 grudnia 2023 r., I OSK 2322/22; wyrok NSA z dnia 6 lutego 2024 r., I OSK 128/23, wyrok NSA z dnia 14 lutego 2024 r., I OSK 229/23, wyrok NSA z dnia 21 lutego 2024 r., I OSK 158/23, CBOSA). Zgodnie z art. 135 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego. Zgodnie z art. 140 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego osoba, która dostarcza drugiemu środków utrzymania lub wychowania nie będąc do tego zobowiązana albo będąc zobowiązana z tego powodu, że uzyskanie na czas świadczeń alimentacyjnych od osoby zobowiązanej w bliższej lub tej samej kolejności byłoby dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, może żądać zwrotu od osoby, która powinna była te świadczenia spełnić. "Pomoc społeczna ma charakter subsydiarny, ponieważ to na rodzinie ciąży obowiązek opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomoc Państwa jest zatem możliwa jedynie wówczas, gdy wnioskujący o nią wykaże w sposób niebudzący wątpliwości, że wyczerpał wszystkie inne możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (w tym m.in. współdziałanie wszystkich dzieci w opiece, ew. zatrudnienie opiekuna, czy skorzystanie z usług opiekuńczych), a mimo to – ze względu na rzeczywisty zakres opieki, wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (a dokładniej, jej stanu zdrowia) – istnieje konieczność rezygnacji z zatrudnienia bądź ww. sytuacja uniemożliwia jego podjęcie" (wyrok WSA w Krakowie z dnia 7 grudnia 2022 r., III SA/Kr 1104/22, CBOSA). "Możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (...). W sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód aby takie zatrudnienie podjęła. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo w sytuacji, gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony – uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony – dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców, a mimo to ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.i.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu, wsparcia Państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć" (zob. wyrok WSA w Krakowie z dnia 5 czerwca 2023 r., III SA/Kr 375/23, oraz powołane tam orzecznictwo, w tym wyroki WSA w Krakowie z dnia 24 października 2022 r., III SA/Kr 669/22, i z dnia 5 grudnia 2022 r., III SA/Kr 918/22, CBOSA). Organ ocenił zebrany materiał dowodowy prawidłowo i prawidłowo ustalił stan faktyczny (nie doszło do naruszenia przepisów statuujących zasadę prawdy obiektywnej ani innych przepisów prawa procesowego, w tym art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a., art. 80 k.p.a.), prawidłowo zinterpretował i zastosował odnośne przepisy prawa materialnego (w tym art. 17 ust. 1 ustawy) i dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego pod hipotezę normy prawnej, konstatując konieczność wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a w szczególności nie narusza przepisów prawa powołanych w skardze. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.