III SA/Kr 1339/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ewa Michna Sędziowie : WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko WSA Tadeusz Kiełkowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 22 lipca 2021 r. znak [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 22 lipca 2021 r., znak [...], działając na podstawie art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111) oraz art. 138 § 1 pkt Kodeksu postępowania administracyjnego, po rozpatrzeniu odwołania B. K. od decyzji Burmistrza Miasta z dnia [...] 2021 r. Nr [...] odmawiającej przyznania B. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – E. T. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Burmistrz Miasta decyzją nr [...] z dnia [...] 2021 r. – po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek kasacyjnego rozstrzygnięcia organu odwoławczego – odmówił przyznania wnioskodawczyni B. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką – E. T. (data urodzenia: [...] 1939 r.). W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji wskazał, że w dniu 17 grudnia 2020 r. B. K. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką E. T. Z dokumentacji zebranej w sprawie wynika, że B. K. nie pracuje ze względu na sprawowaną opiekę nad matką E. T. W toku postępowania organ ustalił, iż E. T. jest wdową. Zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 19 listopada 2013 r. znak: [...] niepełnosprawność E. T. istnieje od 2000 r., natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 4 listopada 2013 r. na stałe. Zatem, jak wynika z akt sprawy, niepełnosprawność w stopniu znacznym E. T. powstała, gdy miała ona 61 lat. Dalej organ I instancji wyjaśnił, że – realizując wskazania zawarte w decyzji kasacyjnej – zwrócił się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej z prośbą o przeprowadzenie szczegółowego wywiadu środowiskowego celem ustalenia, jaki jest zakres sprawowanej przez B. K. opieki nad matką, czy zakres ten pozwala na podjęcie pracy zarobkowej oraz ustalenie, czy są inne osoby zobowiązane do alimentacji na rzecz E. T., a jeśli tak, czy są one w stanie sprawować choćby częściową opiekę nad nią. Podjęto także kroki celem ustalenia dotychczasowego przebiegu zatrudnienia B. K. W dniu 13 maja 2021 r. do organu I instancji wpłynął wywiad środowiskowy, z którego – jak wskazał organ I instancji – wynika, że B. K. sprawuje osobistą opiekę nad matką E. T., ale nie jest to ani opieka całodobowa, ani też nie jest ona jedyną osobą, która opiekę tę sprawuje. Wnioskodawczyni odwiedza matkę systematycznie co drugi dzień. B. K. przygotowuje i podaje leki, sprząta, pierze, robi zakupy, przygotowuje posiłki, pomaga w higienie osobistej. Do alimentacji zobowiązany jest również brat wnioskodawczyni – J. T., który przejmuje opiekę nad matką pod nieobecność B. K., ponieważ mieszka w tym samym budynku, na drugiej kondygnacji. Ponadto organ ustalił, że rezygnacja przez wnioskodawczynię z pracy zarobkowej nie wynikała z konieczności opieki nad matką, ale z faktu, że zakończyła się umowa, na podstawie której była ona zatrudniona. Mając na uwadze powyższe powody, a także fakt, ze niepełnosprawność E. T. powstała, gdy miała ona 61 lat – organ I instancji uznał, że świadczenie pielęgnacyjne B. K. nie przysługuje. Na skutek odwołania B. K., Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 22 lipca 2021 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza Miasta. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy zreferował przebieg postępowania, przytoczył art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych – i wskazał, że oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, co oznacza, że od dnia 23 października 2014 r., tj. od dnia, w którym weszło w życie omawiane orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, powołany art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie w zakresie zakwestionowanym przez Trybunał Konstytucyjny. Zatem stanowisko organu I instancji w zakresie uznania, że odwołująca się nie spełnia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy do przyznania jej wnioskowanego świadczenia jest nieprawidłowe. Organ odwoławczy podzielił jednak stanowisko organu I instancji co do braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez odwołującą się zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad osobą wymagającą opieki, albowiem opieka ta nie ma charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszała odwołującą się do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej. Opieka ta, na co wskazuje zakres usług podany przez odwołującą się oraz jej matkę, sprowadza się do regularnej, ale nie codziennej, obecności u matki i jest wystarczająca w określonym zakresie czasowym. Ponadto odwołująca dzieli się opieką nad matką z bratem, który zamieszkuje w tym samym budynku, co niepełnosprawna E. T. E. T., ze względu podeszły wiek i niepełnosprawność wymaga opieki i pomocy osób drugich, ale jest osobą, która prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, zaś B. K. zamieszkuje osobno i prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Z akt sprawy nie wynika, aby E. T. była osobą obłożnie chorą (leżącą) i wymagała stałego nadzoru ze strony opiekuna. W związku z powyższym do czynności typowo opiekuńczych spośród wymienionych przez odwołującą się niewątpliwie można zaliczyć pomoc matce w utrzymaniu higieny osobistej ciała i ubieraniu, natomiast takie czynności jak: pranie, sprzątanie, prasowanie, robienie zakupów, podawanie posiłków, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności odwołującej się. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Także utrzymywanie kontaktu z lekarzami oraz realizacja recept, czy towarzyszenie matce podczas spacerów nie wymaga całodobowej dyspozycyjności odwołującej się. Uwzględniając powyższe stwierdzić należy, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez odwołującą się nad niepełnosprawną matką jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Ponadto zwrócić uwagę należy, że syn E. T. – J. T. również może w miarę swoich możliwości wspomóc B. K. w sprawowaniu opieki nad niepełnoprawną matką, co zresztą w świetle informacji z wywiadu środowiskowego czyni. Na podstawie przedstawionego materiału dowodowego nie sposób przyjąć, iż odwołująca się stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką, zatem zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje opiekując się matką nie wyczerpuje zakresu opieki wymaganej dla świadczenia pielęgnacyjnego. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego nie wynika również, aby matka odwołującej się, posiadająca co prawda orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, była niesamodzielna w większości sfer życia w takim stopniu, aby wymagała całodobowej opieki. Ponadto w ramach polityki społecznej prowadzonej przez państwo realizowane są również usługi opiekuńcze, które mają na celu wspomaganie opieki nad osobą jej wymagającą po to, aby opiekun takiej osoby nie musiał rezygnować z zatrudnienia. Dalej organ odwoławczy wskazał, że w świetle załączonego do akt sprawy zaświadczenia o przebiegu ubezpieczeń społecznych oraz okresach przerw w opłacaniu składek, złożenie wniosku o świadczenie pielęgnacyjne przez B. K. zbiegło się w czasie z ustaniem zatrudnienia w firmie A Sp. z o.o., przy czym zatrudnienie to nie ustało z powodu rezygnacji wnioskodawczyni (która mogłaby być uzasadniona koniecznością sprawowania opieki nad matką), ale po prostu z powodu wygaśnięcia zawartej na czas określony umowy. Powyższe z kolei świadczy o tym, że nie została spełniona przesłanka istnienia związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia bądź jego niepodejmowaniem, a koniecznością stałej, osobistej opieki nad niepełnoprawnym członkiem rodziny. Zatrudnienie B. K. ustało z dniem 30 września 2020 r. w wyniku upływu terminu, na który zawarta była umowa zlecenia. Ponadto zakres i rozmiar czynności, jakie odwołująca się wykonuje opiekując się matką, nie wskazuje na to, aby B. K. nie mogła rzeczywiście podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z materiału dowodowego sprawy w żaden sposób nie wynika, aby matka odwołującej się wymagała na tyle stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, która wykluczałaby podjęcie przez opiekuna jakiegokolwiek zatrudnienia. B. K. wniosła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji, tj. art. 17 ust. 4 u.ś.r. poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą. Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumentację na poparcie sformułowanych zarzutów i wniosków. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ odwoławczy odniósł się również do zarzutów skargi, uznając je za niezasadne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem. Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że odpowiada ona prawu i nie ma podstaw do pozbawienia jej mocy wiążącej. Skarga okazała się niezasadna. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. oświadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. W niniejszej sprawie organ I instancji wskazał – jako jedną z przyczyn odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego – brak spełnienia przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 1b ustawy. Tę przyczynę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy trafnie wywiódł, że nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Sąd stanowisko organu odwoławczego w tej mierze w pełni podziela. Sąd podziela jednak stanowisko organu odwoławczego (prezentowane wcześniej przez organ I instancji) także co do tego, że nie została spełniona przesłanka niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, jak również co do tego, że zakres czynności podejmowanych przez skarżącą nie ma znamion opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy. W ocenie Sądu, organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji trafnie wyeksponował okoliczności, które jednoznacznie wykluczają możliwość przyjęcia, że skarżąca sprawuje nad matkę stałą i długotrwałą opiekę, uniemożliwiającą zatrudnienie w jakimkolwiek wymiarze czasu pracy. Matka skarżącej jest osobą chodzącą, nie jest osobą obłożnie chorą i w istocie takiej opieki nie wymaga. Pomoc udzielana przez skarżącą matce ma charakter regularny, ale nie codzienny (co drugi dzień, k. 47v). W opiece nad matką uczestniczy też brat skarżącej, który zamieszkuje w tym samym budynku (z akt sprawy wynika, że E. T. ma jeszcze dwoje innych dzieci, k.4). Skarżąca B. K. nie mieszka z matką, zamieszkuje osobno i prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Organ odwoławczy trafnie zauważył, że do czynności opiekuńczych można zaliczyć pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, natomiast takie czynności jak: robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, podawanie leków, pranie, sprzątanie, umawianie wizyt lekarskich, realizowanie recept, regulowanie opłat związanych z utrzymaniem domu czy też załatwianie wszelkich spraw urzędowych – należą do codziennych czynności wykonywanych w każdej rodzinie i nie muszą być wykonywane w sposób ciągły. Pomoc skarżącej zasadniczo sprowadza się zatem do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego i nie ma znamion opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy. Zdaniem Sądu, w tych okolicznościach nie można też skonstatować związku między brakiem zatrudnienia skarżącej a sprawowaną opieką – już z tego powodu, że opieka (pomoc matce) w sprawowanym przez skarżącą zakresie nie wymaga rezygnacji zatrudnienia tudzież jego niepodejmowania. Poza tym, analizując aktywność zawodową skarżącej, organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że ustanie zatrudnienia skarżącej nie było powodowane jej rezygnacją z pracy uwarunkowaną koniecznością sprawowania opieki nad matką, lecz po prostu wygaśnięciem umowy zawartej na czas określony. Zarzuty skargi zrelatywizowane do powyższych kwestii (kwestii związku między rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką oraz kwestii zakresu sprawowanej opieki) są zatem, zdaniem Sądu, niezasadne i nie zasługują na uwzględnienie – organ w tym zakresie prawidłowo ustalił stan faktyczny, prawidłowo zinterpretował odnośne przepisy i dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego po hipotezę normy prawnej, konstatując konieczność wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu, istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktyczne zostały należycie wyjaśnione, toteż nie doszło do naruszenia przepisów prawa procesowego statuujących zasadę prawdy obiektywnej (art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.). Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a w szczególności nie narusza przepisów prawa materialnego powołanych w skardze. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.