III SA/Kr 1374/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski Sędzia WSA Janusz Kasprzycki po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi Z. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 26 czerwca 2023 r., znak SKO.ŚR/4111/361/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Przedmiotem skargi Z. K. (dalej: "skarżący") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z 26 czerwca 2023 r. (znak SKO.ŚR/4111/361/2023) utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy S. z 21 lutego 2023 r. (znak KŚR-ŚR.5211.000034.2023) o odmowie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W stanie faktycznym sprawy skarżący pismem z 20 stycznia 2023 r. skierowanym do Wójta Gminy S. wniósł o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, L. K. Do akt sprawy skarżący dołączył orzeczenie z 17 października 2022 r. o okresowej całkowitej niezdolności matki do pracy w gospodarstwie rolnym i okresowej jej niezdolności do samodzielnej egzystencji od 1 września 2022 r. do października 2025 r. W toku postępowania organ przeprowadził wywiad środowiskowy zarówno u skarżącego, jak i u jego matki. W trakcie tych czynności pracownik socjalny zapisał m.in. że skarżący mieszka w innej miejscowości niż jego matka. Mimo dzielącej opiekuna i podopiecznego odległości, skarżący sprawuje opiekę nad matką, przyjeżdżając codziennie rano i przebywając do późnych godzin wieczornych. W sytuacji złego samopoczucia matki ma zostawać u niej także na noc. Pracownik socjalny stwierdził, że matka skarżącego, choć kuleje, to jednak porusza się samodzielnie używając kul. W obu wywiadach opisano poszczególne czynności opiekuńcze realizowane przez skarżącego w ciągu dnia. Wójt Gminy S. wskazaną na wstępie decyzją z 21 lutego 2023 r. odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W motywach rozstrzygnięcia opisał ustalenia wywiadów środowiskowych oraz podkreślił, że skarżący mieszka w innej miejscowości niż jego matka. Organ wskazał, że matka skarżącego jest osobą chodzącą i "samoobsługową". Zdaniem organu, zakres sprawowanej przez skarżącego opieki i wykonywane przez niego czynności nie uniemożliwiają mu wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym i tym samym nie zachodziła konieczność rezygnacji skarżącego z pracy. Również sama forma sprawowania opieki, tj. codziennie przyjazdy do matki budzą wątpliwości organu co do tego, czy jest ona faktycznie i należycie sprawowana przez opiekuna. Dodatkowo Wójt wskazał, że niepełnosprawność matki istnieje od 1 września 2022 r., a zatem po ukończeniu przez nią 18-go roku życia. Tym samym, nie został też spełniony wymóg określony w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 735; dalej: ustawa). W odwołaniu od opisanej decyzji skarżący zarzucił naruszenie: – art. 17 ust. 1 b ustawy poprzez brak uwzględnienie wyroku TK z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 wskutek którego doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej, tj. w zakresie, w jakim różnicuje prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. – art. 17 ust.1 pkt 4 ustawy poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia. Skarżący w uzasadnieniu wskazał m.in., że orzekający organ nie uwzględnił ustaleń wywiadu środowiskowego w trakcie którego pracownik nie kwestionował samego faktu sprawowania opieki nad matką oraz zakresu czynności opiekuńczych. Podał, że jego matka potrzebuje codziennej, stałej opieki. Nie jest ona w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, co zostało potwierdzone przez lekarza orzecznika. Po rozpoznaniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z 6 czerwca 2023 r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium zwracając uwagę na powołany przez skarżącego wyrok Trybunału Konstytucyjnego stwierdziło, organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia, z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niekonstytucyjną. Dalej wywodziło Kolegium Odwoławcze, że w sprawie ustaleniu podlegało to, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium przytoczyło ustalenia wywiadów środowiskowych wskazujące na inne miejsce zamieszkania skarżącego i jego matki oraz samodzielność matki skarżącego w poruszaniu się. SKO zwróciło też uwagę, że czynności wykonywane przez skarżącego są w zasadzie związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (pranie, sprzątanie, mycie naczyń, palenie w piecu, przygotowywanie i podawanie leków oraz pomoc w ubieraniu się). W konsekwencji, nie ustalono związku przyczynowego z koniecznością ewentualnej opieki nad matką, a niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że matka skarżącego nie wymaga całodobowej opieki, a zakres wykonywanych czynności opiekuńczych nie zmuszał skarżącego do całkowitej rezygnacji z zatrudnienia. W skardze na opisaną wyżej decyzję skarżący zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego oraz w sprawie nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającego tę decyzję rozstrzygnięcia organu I instancji, jak też domagał się zasądzenia kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi powtórzył zawarte w odwołaniu zarzuty dotyczące braku uwzględnienia ustaleń wywiadu środowiskowego i pobieżną ocenę zakresu i harmonogramu sprawowanej opieki. Przypomniał, że jego matka nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować bez stałej lub długotrwałej opieki drugiej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wskazał, że wykonywane przez niego czynności składają się na kompleksową opiekę i pomoc w zwykłych czynnościach życia codziennego dla osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji. Obok przygotowywania i podawania leków, systematycznego pomiaru ciśnienia, organizacji wizyt lekarskich, wyjazdów na badania lekarskie, wykonuje również takie najbardziej podstawowe i niezbędne, czynności egzystencjalne, wykonywane przy osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji, jak przygotowanie ubrań i pomoc w ubieraniu się, przygotowywanie posiłków i przygotowanie do snu, pomoc przy zabiegach higienicznych i dbałość o miejsce zamieszkania, ale również pranie, sprzątanie i prasowanie. W ocenie skarżącego, Kolegium pochopnie wykluczyło zwykłe czynności życia codziennego z zakresu opieki i pomocy uzasadniającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Wszystkie te czynności są konieczne, aby zapewnić osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji właściwe warunki życia i zadbać o jej dobrostan adekwatnie do orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności. Podkreślił, że Kolegium Odwoławcze nie przedsięwzięło jakiejkolwiek inicjatywy dowodowej w celu wykazania zbędności podejmowania określonych czynności w ramach opieki i pomocy nad matką, uzasadniających konieczność rezygnacji z zatrudnienia (niepodejmowania zatrudnienia). W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje: Skarga podlegała oddaleniu. Sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonej decyzji wykazała, że decyzja ta nie narusza ani przepisów postępowania, ani prawa materialnego w stopniu, nakazującym wyeliminowanie tego aktu z obrotu prawnego. Skarga, jako niezasadna, podlegała zatem oddaleniu. Materialnoprawną podstawę decyzji wydanych przez organy obu instancji stanowił art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (aktualny publikator Dz.U. z 2023 r., poz. 390, dalej: ustawa). Z przepisu tego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W celu uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego należy zatem wykazać, że osoba ubiegająca się o to świadczenie, nie tylko należy do kręgu osób w nim wskazanych, ale także - stale i osobiście opiekuje się bliską (tj. objętą ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym) osobą niepełnosprawną. Fundamentalną jest tu natomiast kwestia, czy taka opieka stanowi przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a tym samym, czy w istocie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a sprawowaną opieką. Innymi słowy, zaniechanie aktywności zawodowej opiekuna musi nastąpić w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Podkreślić bowiem należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za sam tylko fakt opieki nad niepełnosprawnym, lecz za rzeczywisty brak możliwości podjęcia zatrudnienia przez opiekuna (lub jego rezygnację z zatrudnienia) – wynikający właśnie z konieczności sprawowania tej opieki. Jak przy tym wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z 17 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20). Jak zasadnie wskazał WSA w Warszawie w wyroku z 7.10.2011 r. (sygn. I SA/Wa 1265/11), wymóg opieki nad osobą niepełnosprawną związany jest z całkowitą zależnością tej osoby od otoczenia. Uznać więc należy, że pojęcie "opieki", o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21, por. też wyrok WSA w Krakowie z 19.01.2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1389/22). Istota kontrolowanej sprawy sprowadzała się do rozstrzygnięcia, czy zakres stwierdzonej w tej sprawie opieki zapewnianej przez skarżącego – jego niepełnosprawnej matce, uzasadniał rezygnację skarżącego z wykonywania jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W ocenie Sądu, zasadnie przyjęło SKO w Krakowie, że stan zdrowia niepełnosprawnej i odpowiadający temu stanowi zakres celowej opieki, jakiej osoba ta wymaga – nie uprawniały do przyjęcia nieodzowności rezygnacji skarżącego z aktywności zawodowej. W realiach ocenianej sprawy zwrócić należy uwagę, że z poczynionych przez organ ustaleń, kształtujących podstawę faktyczną rozstrzygnięcia wynika, że matka skarżącego nie jest osobą obłożnie chorą, która wymagałaby permanentnej opieki. Z akt sprawy wynika bowiem niezbicie, że osoba ta nie jest leżąca, nie jest też pampersowana, nie wymaga również karmienia przez inne osoby. Jak stwierdził pracownik socjalny podczas przeprowadzanego wywiadu środowiskowego, matka skarżącego, choć kuleje, to jednak porusza się o własnych siłach, używając do pomocy kuli. W wywiadzie środowiskowym zapisano przy tym, że matka skarżącego jest osobą "samoobsługową", co – przy uwzględnieniu bezspornego faktu zamieszkiwania bez opiekuna, jak też niewątpliwej jej mobilności (por. wyżej) - pozwalało zasadnie przyjmować, że jest ona samodzielna w sferze obejmującej podstawowe czynności bieżącego, codziennego funkcjonowania. Zaprezentowane wyżej ustalenia wynikają z bezpośrednio przeprowadzonego w sprawie dowodu w postaci wywiadu środowiskowego i informacji pochodzących wprost od skarżącego i jego matki. Pozwalało to zatem zasadnie uznawać, że ustalenia te odzwierciedlają rzeczywisty stan rzeczy. Powyższe, przy uwzględnieniu zakresu, charakteru i skali czynności opiekuńczych, nakazywało konsekwentnie wyciągnąć wniosek, że czynności opiekuńcze realizowane przez skarżącego względem matki, nie mogły zostać ocenione jako na tyle absorbujące, aby musiały być czynione przez osobę, która w celu sprawowania opieki, całkowicie rezygnuje z pracy (nie podejmuje zatrudnienia). Z deklaracji skarżącego prezentowanych w sprawie wynika, że zakres jego czynności względem matki obejmuje: pranie, sprzątanie, mycie naczyń, palenie w piecu, przygotowanie leków i posiłków, jak też pomoc w ubraniu się. Wykaz ten skarżący uzupełnił w toku wywiadu środowiskowego poprzez wskazanie na pomiar ciśnienia u matki, smarowanie kremami, wykup leków i udział w wizytach lekarskich. W ocenie Sądu, wskazane wyżej czynności nie są tego rodzaju, aby wykluczały one całkowicie aktywność zawodową skarżącego. Wszak dostrzec trzeba, że zasadnicza część tych czynności sprowadza się w istocie do prowadzenia gospodarstwa domowego (sprzątanie, mycie naczyń, pranie, itp.), które to czynności, mogą być przecież wykonywane w różnych porach dnia (np. także po pracy lub w weekendy). W zakresie zaś przygotowania posiłków dla matki zauważyć należy, że według zapewnień skarżącego, posiłki ma przygotowywać jego partnerka (mieszkająca ze skarżącym w innej miejscowości niż matka) – a rola skarżącego ograniczać się ma wyłącznie do dowiezienia tych posiłków niepełnosprawnej. Powyższe nakazuje przyjąć, że skarżący nie angażuje nawet swojego czasu celem przygotowania pożywienia dla matki, lecz ma jedynie przywozić te posiłki. Celnie zwróciło uwagę SKO w Krakowie na okoliczność braku zamieszkiwania opiekuna z podopieczną, jako rzutującą na zakres ocen w tej sprawie. Choć niezamieszkiwanie skarżącego z matką, samo przez się nie mogło jeszcze stanowić przesłanki do odmowy przyznania oczekiwanego świadczenia – to jednak powyższe determinuje charakter sprawowanej opieki nad niepełnosprawną i okoliczność odrębnego zamieszkiwania – jako taka, ma również znaczenie przy ocenie związku przyczynowo-skutkowego w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. (por. wyrok NSA z 14.02.2024 r., sygn. akt I OSK 229/23). Przy uwzględnieniu zatem ustaleń poczynionych w sprawie, a wskazujących na to, że matka skarżącego nie jest całkowicie niesamodzielna – fakt niezamieszkiwania skarżącego z rodzicem postrzegać należy jako okoliczność dodatkowo wskazującą, że osoba ta może funkcjonować bez stałej obecności opiekuna, co z kolei przemawia za wnioskiem, że nie aktualizowała się potrzeba rezygnacji skarżącego z aktywności zawodowej. Podkreślić przy tym należy, iż stwierdzony w postępowaniu stan zdrowia matki skarżącego obrazujący samodzielność tej osoby w szeregu czynności życiowych, zasadnie budził wątpliwości odnośnie do twierdzeń skarżącego o potrzebie realizowania na rzecz matki szeregu czynności związanych tak z utrzymaniem domu, jak też wykonywaniem na jej rzecz innych czynności (np. pomiar ciśnienia). Akta sprawy nie naprowadzają bowiem na taki stan zdrowia matki, który wykluczałby możliwość samodzielnego wykonania akcentowanej aktywności. Reasumując, stwierdzony w tej sprawie stan zdrowia matki skarżącego, jak też zakres świadczonej opieki nakazywały przyjmować, że potrzebne tej osobie czynności opiekuńcze, nie wymuszają konieczności rezygnacji przez opiekuna z pracy (zatrudnienia). Brak było podstaw by uznawać, że opieka skarżącego nad matką uniemożliwia mu podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w ograniczonym choćby wymiarze. Zajmując stanowisko względem podnoszonych w toku postępowania twierdzeń o mających występować u niepełnosprawnej zawrotach głowy i związanej z tym koniczności prowadzenia tej osoby do WC – stwierdzić trzeba, że przywołane uwarunkowania zdrowotne nie zostały w ogóle wykazane w toku prowadzonego postępowania w tej sprawie. Skarżący nie zaoferował organom żadnej dokumentacji medycznej matki, pozwalającej choćby uprawdopodobnić powyższe twierdzenia, a fakt odrębnego zamieszkiwania skarżącego z matką, twierdzeniom tym jawnie przeczy. Podkreślić trzeba, że z perspektywy przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest wystarczające jedynie blankietowe powołanie się na określone schorzenia osoby niepełnosprawnej, lecz nieodzowne jest wykazanie, iż schorzenia te w istocie występują, a nadto, że warunkują określony rodzaj, zakres i intensywność czynności opiekuńczych, co prowadzi do nieodzowności zaniechania przez opiekuna jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Takich okoliczności i przesłanek, skarżący w tej sprawie nie wykazał. Powyższe rozważania stanowią ustosunkowanie się do zarzuty skargi naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r., które Sąd, z przedstawionych wyżej przyczyn, uznał za nietrafne. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2023 r., poz. 1634), orzekł jak w sentencji wyroku.