III SA/Kr 1390/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędzia WSA Ewa Michna po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 8 marca 2021 r. sprawy ze skargi Z. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium) decyzją z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt [...] działając na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej powoływanej jako "u.ś.r."), oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 256) po rozpatrzeniu odwołania skarżącej Z. B. utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2020 roku, nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny – matką I. C. Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: W dniu 22 maja 2020 r. skarżąca wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matka I. C. Organ I instancji wskazał, że z akt sprawy wynika, że I. C. legitymuje się orzeczeniem z dnia 11 września 2019 r. Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, z którego wynika, że została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności okresowo – na okres do 30 września 2022 r. I. C. jest zamężna z R. C., który jest osoba aktywną zawodowo i nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Skarżąca nigdy nie pracowała i sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką. Organ stwierdził, że głównym powodem odmowy skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniosła skarżąca Z. B., wnosząc o uchylenie decyzji w całości oraz rozstrzygnięcie sprawy co do istoty poprzez ustalenie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką I. C. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego polegające na błędnym zastosowaniu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., gdyż zdaniem skarżącej powyższy przepis nie może mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego. Opisaną we wstępie decyzją SKO utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W swoich rozważaniach SKO podzieliło stanowisko organu I instancji, wskazując, że nawet dokonanie wykładni celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie może skutkować przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego innemu członkowi rodziny w sytuacjach, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość jej sprawowania, to jest pozwala mu na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawia jej sprawowania. Nie ma przy tym znaczenia, jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy. Na powyższą decyzję Z. B. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu w Krakowie. W skardze skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego oraz zasądzenie kosztów postępowania. Skarżąca podniosła analogiczne zarzuty jak w odwołaniu od decyzji organu I instancji, podkreślając, że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a."). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przedmiotem kontroli Sądu było rozstrzygnięcie dotyczące odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką I. C. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r., poz. 111, powoływanej dalej jako "u.ś.r."), a w szczególności art. 17 tej ustawy. W kontrolowanej sprawie spór między skarżącą i organem dotyczy spełnienia przez skarżącą warunków do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem organów obu instancji skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tego powodu, że matka skarżącej, nad którą skarżąca sprawuje opiekę, pozostaje w związku małżeńskim z R. C., który jest osobą aktywną zawodowo i nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Z kolei skarżąca wywodzi, że powyższa okoliczność nie stanowi przeszkody do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką w świetle obowiązujących regulacji prawnych, w szczególności powoływanego przez organy administracji w kwestionowanych decyzjach art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Kwestią zasadniczą w kontrolowanej sprawie pozostaje zatem rozstrzygnięcie, czy w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych osobie, która faktycznie sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, może zostać przyznane świadczenie pielęgnacyjne na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, w sytuacji gdy osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek jest osobą aktywną zawodowo i nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Należy w tym miejscu wskazać pozytywne i negatywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, które zostały uregulowane w art. 17 u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie zaś z ust. 5 pkt 2 lit. a powołanego przepisu świadczenie to nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niewątpliwie z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wprost wynika, że w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Regulacja ta jest konsekwencją tego, że w momencie zawarcia związku małżeńskiego tworzy się szczególna relacja i więź prawna między małżonkami, która wiąże się nie tylko z uprawnieniami, ale również obowiązkami małżonków, w tym z obowiązkiem wzajemnego wsparcia i pomocy (obowiązek alimentacyjny), wyprzedzającym obowiązek alimentacyjny krewnych, co wynika z regulacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, art. 27, art. 60, art. 130), z którymi koresponduje art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Pozostawanie więc w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku (por. wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19). Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienia przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych dotyczących stanu zdrowia i sprawności małżonka, wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy. Kryterium, które ustawodawca wskazał bezpośrednio w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., jako świadczące o braku możliwości sprawowania opieki przez współmałżonka, jest orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności współmałżonka osoby wymagającej opieki. Orzeczenie to stanowi obiektywne kryterium oceny stanu zdrowia współmałżonka, które jest wydawane przez wyspecjalizowany w tym zakresie podmiot, posiadający wiadomości specjalne z zakresu medycyny, których to wiadomości nie posiada ani Sąd, ani organy orzekające w sprawie przyznania przedmiotowego świadczenia. W kontrolowanej sprawie bezspornym jest, że mąż osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie ma żadnych dowodów potwierdzających brak możliwości sprawowania opieki nad małżonką. Skoro skarżąca chce uzyskać korzyść, która nie wynika wprost z obowiązującego przepisu, to w takim przypadku, w ocenie Sądu, organ nie ma obowiązku samodzielnie poszukiwać dowodów na okoliczności subiektywne zwłaszcza, że skarżąca nie wskazuje na żadne dowody potwierdzające brak możliwości sprawowania opieki nad matką przez jej męża R. C. To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów, skoro chce wywodzić skutki prawne z danej okoliczności. Mąż I. C. jest osobą jest osobą aktywną zawodowo, nie istnieją zatem żadne obiektywne okoliczności, które uniemożliwiałyby mu sprawowanie opieki nad żoną. Zdaniem Sądu w sprawie nie wystąpiły żadne przesłanki uzasadniające odstąpienie od wykładni literalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Jak podkreślono powyżej, ustawodawca jednoznacznie wskazał, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku przysługuje tylko w sytuacji, gdy małżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a więc jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, co stanowi obiektywną przeszkodę w możliwości sprawowania opieki nad współmałżonkiem. Skarżąca nie wskazała zaś na żadne obiektywne przeszkody do sprawowania opieki przez współmałżonka osoby wymagającej opieki. Podkreślić należy, że realizacja obowiązku alimentacyjnego może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Tylko w sytuacji, gdy nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych, niezależnych od woli współmałżonka, wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego, możliwe jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności, niż małżonek. Brak faktycznego, realnego wypełniania obowiązków małżeńskich, będącego wynikiem jakichkolwiek subiektywnych powodów, nie może stanowić podstawy do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez krewnych sprawujących faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, w sytuacji gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki, tj. pozwala mu na to stan zdrowia i wiek. Zauważyć należy przy tym, że jedynie w sytuacji, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek, mimo że formalnie nie posiadał orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie był zdolny tej opieki wykonywać ze względu na swój stan zdrowia czy wiek, dotyczył występujący w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd o zasadności zastosowania wykładni celowościowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w związku ze sprawowaniem opieki, nawet jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt II SA/Go 254/19 i przywołane w nim orzeczenia). W przedmiotowej sprawie skarżąca takich okoliczności nie wykazała. Nie wynikają one również z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy. Nie było więc w sprawie żadnych przesłanek do odstąpienia od wprost wynikających z treści przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dyrektyw wykładni językowej, a ich zastosowanie do okoliczności sprawy nie stanowi naruszenia konstytucyjnej zasady równości wobec prawa i ochrony rodziny, ani też nie świadczy o niezapewnieniu rodzinie w uzasadnionych wypadkach prawa do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych i pomocy osobom niepełnosprawnym w zabezpieczeniu egzystencji. W tym stanie rzeczy stwierdzając, że organ dokonał prawidłowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., nie znajdując więc podstaw do uwzględnienia wniesionej w sprawie skargi, na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił.