III SA/Kr 1408/20

|Sygn. akt III SA/Kr 1408/20 | [pic] W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 kwietnia 2021 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Ewa Michna (spr.), Sędziowie: WSA Hanna Knysiak-Sudyka, WSA Janusz Kasprzycki, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, w dniu 27 kwietnia 2021 r. przy udziale Prokuratora Michała Przybycienia z Prokuratury Rejonowej Kraków – Prądnik Biały w Krakowie, skargi M. B., na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, z dnia 2 listopada 2020 r., Nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, , , , , uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji;, zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego, na rzecz skarżącej M. B. 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych ) tytułem zwrotu kosztów postępowania., , Decyzją z [...] 2020 r. nr [...] Burmistrz Gminy i Miasta odmówił M. B. – zwanej dalej skarżącą - przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na matkę skarżącej – H. M. W ocenie organu I instancji skarżąca nie spełniła przesłanek określonych w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.) do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, ponieważ niepełnosprawność ta powstała po ukończeniu 25 roku życia, poza tym na dzień składania wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego matka skarżącej nie miała uregulowanej sytuacji prawnej z małżonkiem, nie posiadała prawomocnego wyroku o orzeczonej separacji, nie utrzymywała kontaktów z mężem, nie znała jego aktualnego adresu zamieszkania (art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych). Organ oceniając skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13, wskazał, że Trybunał orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, a następstwem wejścia w życie wyroku Trybunału nie było uchylenie ww. art. 17 ust. 1b, ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa, natomiast poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należało wyłącznie do ustawodawcy. W odwołaniu od decyzji organu I instancji reprezentowana przez pełnomocnika skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. doszło do uznania niekonstytucyjności części normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Skarżąca zarzuciła również błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, podczas gdy nie mógł on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego. Podkreśliła, że należy mieć na względzie cel regulacji, tj. przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi, a zastosowane literalnej wykładni ww. art. 17 ust. 5 pkt 2a w ocenie skarżącej prowadziłoby w okolicznościach sprawy do sytuacji, w której pomimo istnienia w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji członka rodziny – córki osoby niepełnosprawnej, która chciała opiekować się matką, zostałaby pozbawiona tej opieki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 2 listopada 2020 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy podkreślając wpływ wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. K 38/13 na sytuację prawną skarżącej, zwłaszcza, że z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynikała podstawa odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - okoliczność, iż niepełnosprawność matki skarżącej powstała po ukończeniu 25 roku życia – podkreślił, że zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych wyrok Trybunału jest wyrokiem zakresowym, nie wywołując skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Powodował jednak konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem zaprezentowanym w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Organ podkreślił, że dominująca linia orzecznicza sądów administracyjnych nakazuje organom administracyjnym, pomimo niezmienionego stanu prawnego (tj. art. 17 ust. 1b) stosowanie się do kierunku wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie przyznawania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie z wykładnią dokonaną w ww. wyroku Trybunału. W oparciu o powyższe organ odwoławczy przyjął, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b ustawy jest zgodny z Konstytucją i brak jest przeszkód prawnych do jego stosowania, natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Zdaniem organu odwoławczego nie było dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał i w konsekwencji świadczenie pielęgnacyjne, przewidziane w art. 17 ust. 1 ustawy przysługiwało osobie, która sprawowała opiekę nad osobą tego wymagającą, spełniającą przesłanki wskazane w tym przepisie: opieka miała być sprawowana nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długoterminowej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością egzystencji oraz stałego współdziałania na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Organ, podkreślając, że do wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dołączono orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 30 września 2015 r. o uznaniu matki skarżącej za całkowicie niezdolną do pracy oraz trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji, podniósł, że oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności określonego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Odmowa przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia była zasadna, gdyż nie zostały spełnione wszystkie przesłanki pozwalające na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, zaistniała negatywna przesłanka do przyznania świadczenia, o której mowa jest w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ zgodził się ze skarżącą, że sam fakt, że osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest przesądzający dla odmowy świadczenia, jednak podkreślił jednocześnie stanowisko sądów administracyjnych zgodnie z którym tylko w sytuacji, gdy nie było możliwe z przyczyn obiektywnych, niezależnych od woli współmałżonka, wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego, możliwe było przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności niż małżonek. Tak więc, brak faktycznego, realnego wypełniania obowiązków małżeńskich, będącego wynikiem jakichkolwiek subiektywnych powodów, nie mogło stanowić podstawy do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez krewnych sprawujących faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, w sytuacji, gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki. Organ na podstawie akt sprawy, uznał, że nie można przyjąć, iż przyczyny obiektywne uniemożliwiają małżonkowi osoby niepełnosprawnej podjęcie się opieki nad nią. Wskazał, że przedłożenie orzeczenia w przedmiocie separacji powodowałoby, że zostałaby spełniona negatywna przesłanka do przyznania świadczenia określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy pozwalająca przyznać świadczenie. W skardze na powyższą decyzję organu odwoławczego złożoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie przez skarżąca reprezentowaną przez pełnomocnika wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Decyzji zarzuciła rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez ojca skarżącej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie skarżącej wykładnia językowa art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana przez organ odwoławczy prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Skarżąca, podkreślając wagę wykładni funkcjonalnej przepisów, podniosła że świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy ma stanowić formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy ze względu na swój stan zdrowia. Skarżąca podniosła, że pozostając wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki, a z tym stanowiskiem skarżąca nie zgodziła się. Skarżąca powołała się przy tym na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z 7 marca 2019 r., II SA/Sz 80/19. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Pismem z 22 marca 2021 r. swój udział w sprawie zgłosił Prokurator Prokuratury Rejonowej Kraków-Prądnik Biały. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie ponieważ organ pominął w ocenie okoliczność, że ojciec skarżącej faktycznie porzucił rodzinę i nie utrzymuje z nią kontaktu. Wymóg przeprowadzenia postępowania o separację, jako warunku uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji gdy pozostałe warunki (zwłaszcza faktyczna opieka skarżącej sprawowana nad matką) zostały spełnione - były zbyt formalistyczne i w istocie nie wynikały z przepisów prawa. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, przy czym osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd zasadniczo podziela pogląd wynikający z orzecznictwa sądów administracyjnych, że w świetle ww. przepisów, obowiązki alimentacyjne dalszych krewnych powstają dopiero gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności. Kluczowy dla takiej interpretacji jest bowiem art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowiący, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W rozpatrywanej sprawie małżonek podopiecznej skarżącej porzucił rodzinę ponad 10 lat przed i rodzinie nie było znane jego miejsce pobytu. W tym kontekście powoływanie się przez organ odwoławczy na stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wyrażone w wyroku z 20 lutego 2020 r., VIII SA/Wa 801/19 jest o tyle nieadekwatne, że w rozpoznawanej w przez ten sąd sprawie znane było miejsce pobytu męża, a nawet jego zarobki uzyskiwane za granicą, przy czym mąż nie zamierzał sprawować opieki nad swoją niepełnosprawną żoną. Podobnie, w stanie faktycznym będącym podstawą orzekania przez przywołany w zaskarżonej decyzji wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z 30 czerwca 2020 r., II SA/Bd 52/20 miejsce zamieszkania żony niepełnosprawnego męża było znane, przy czym jak uzasadniał sąd: "Przedłożono do akt jedynie oświadczenie żony, że nie jest w stanie opiekować się swoim mężem ze względu na stan zdrowia i wiek. Nie ma natomiast żadnych dowodów potwierdzających tę okoliczność, a to na wnioskodawcy taki obowiązek spoczywa, skoro chce wywodzić skutki prawne z takiej okoliczności". Jak już Sąd powyżej zauważał stan faktyczny rozpatrywanej sprawy uzasadniał zastosowanie art. 132 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego tj. przyjęcie, że wobec trudności w ustaleniu miejsca faktycznego zamieszkiwania ojca skarżącej zobowiązywanie go do opieki lub przynajmniej finansowania tej opieki nad niepełnosprawną żoną – byłoby połączone z nadmiernymi trudnościami. Orzekające organy naruszyły więc przepisy prawa materialnego – art. 17 ust. 1 i 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy przez ich błędną wykładnię i zastosowanie oraz przepisy postępowania – art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. a w konsekwencji art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez niewłaściwą ocenę prawną ustalonego stanu faktycznego nie dążąc tym samym do osiągnięcia prawdy obiektywnej. W ponownym postępowaniu organy uwzględnią stanowisko Sądu w tym zakresie oraz orzecznictwo dotyczące ewentualnego podlegania ubezpieczeniom rolniczym (por. wyrok WSA w Krakowie z 15 lutego 2021 r., III SA/Kr1054/20). W związku z powyższym Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na postawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 powołanej ustawy zasądzając koszty zastępstwa procesowego.