III SA/Kr 1480/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka Sędziowie WSA Halina Jakubiec WSA Tadeusz Wołek (spr.) Protokolant Ewelina Kalita po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 2 września 2014 r. sprawy ze skargi E. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 września 2013 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego I. skargę oddala, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata A. Ż. Kancelaria Adwokacka ul. [...] w K kwotę 240,00 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług obowiązującą dla tego rodzaju czynności w dniu orzekania. Prezydent Miasta decyzją z dnia [...] 2013 r., nr [...] odmówił przyznania E. R. świadczenia w formie zasiłku celowego na: środki czystości - 40 zł, na majtki, na biustonosz, na letnią odzież, na buty oraz na rajstopy, zasiłku celowego w wysokości 250 zł miesięcznie. Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał art. 104, art. 107 ustawy z 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (tj.: Dz.U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej "K.p.a." oraz art. 3 ust. 3 i 4, art. 4, art. 8, art. 11 ust. 2, art. 14, art. 17 ust. 1 pkt 5, art. 39, art. 102, art. 104, art. 106, art. 109 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tj.: Dz.U. z 2013 r., poz. 182 ze zm.), dalej "u.p.s." oraz § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 17 lipca 2012 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz.U. z 2012 r., poz. 823). W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że dniu 7.05.2013 r. E. R. zgłosiła się z wnioskiem o pomoc finansową w formie zasiłku celowego na środki czystości 40 zł, zasiłku celowego na majtki, na biustonosz, na letnią odzież, na buty oraz na rajstopy. W trakcie składania wniosku nie wskazała miejsca swojego pobytu. Podała jedynie, że jest osobą bezdomną i przebywa wszędzie, a śpi w miejscach, o których nie może powiedzieć. Stąd też w tym samym dniu pismem wezwano ją do nawiązania w terminie do 20 dni kontaktu z pracownikiem socjalnym Działu Pomocy Bezdomnym, celem wskazania aktualnego miejsca pobytu oraz ustalenia terminu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Pismo zostało wysłane na podany we wniosku o pomoc adres. Wezwanie E. R. odebrała osobiście w dniu 13.05.2013 r. W dniu 27.05.2013 r. zgłosiła się do Działu i pomimo prób nawiązania rozmowy, która pozwoliłaby na ustalenia faktycznej sytuacji mieszkaniowej i ustalenia terminu wywiadu, było to niemożliwe. Kolejny raz oświadczyła, że przebywa wszędzie a miejsca noclegu nie poda. Ponadto pozostawiła na dzienniku podawczym pismo, z którego treści nie jest możliwe określenie gdzie faktycznie przebywa. W dniu 29.05.2013 r. wystosowano kolejne wezwanie celem określenia miejsca i terminu wywiadu środowiskowego. Na wezwanie to E. R. odpowiedziała kolejnym pismem złożonym w siedzibie Ośrodka w dniu 5.06.2013 r., z którego treści nie można określić miejsca pobytu. Organ wskazał, że zgodnie z art. 4 u.p.s. osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Z kolei stosownie do art. 11 ust. 2 brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych lub prac społecznie użytecznych, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Uniemożliwienie organowi prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy przez ustalenie rzeczywistej sytuacji materialno-bytowej wnioskodawczyni jest jedną z postaci braku współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązaniu trudnej sytuacji życiowej, w rozumieniu art. 11 ust. 2 u.p.s. (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 listopada 2009 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 24.09.2008 r. sygn. akt III SA/Kr 39/08): osoby i rodziny starające się o uzyskanie wsparcia materialnego są obowiązane do współpracy z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji materialnej oraz systematycznego informowania MOPS o każdej zmianie mającej wpływ na otrzymywanie świadczeń. Współdziałanie winno polegać m.in. na umożliwieniu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego oraz przedłożeniu dokumentów koniecznych dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. W związku z niewskazaniem przez E. R. miejsca aktualnego noclegu lub pobytu, do czego była pisemnie wzywana, brak było możliwości sporządzenia wywiadu środowiskowego, będącego zgodnie z art. 107 ust. 1 u.p.s. podstawą do ustalenia bieżącej sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin. Mając powyższe na uwadze organ stwierdził, że E. R. nie współpracuje z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej, do czego zobowiązuje u.p.s. Złożyła wniosek o pomoc, a następnie zgłosiła się do pracownika socjalnego i stosując groźby wobec niego próbowała wymóc przyznanie pomocy. Tym samym postawę wnioskodawczyni organ potraktował jako bierną, a nawet roszczeniową. W trakcie składania wniosku nie wskazała miejsca swojego pobytu. Podała jedynie, że jest osobą bezdomną i przebywa wszędzie, a śpi w miejscach, o których nie może powiedzieć. Zatem na podstawie art. 4, art. 11 ust. 2, art. 106 ust. 4, art.107 ust. 1 decyzja jest zasadna. E. R. wniosła od powyższej decyzji odwołanie podnosząc, że nie zgadza się z rozstrzygnięciem, opisując swoją trudną sytuację materialno-bytową. Wskazała, że została pokrzywdzona przez J. M. i komornika sądowego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 19 września 2013 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji - na podstawie art. 2, art. 3, art. 4, art. 8, art. 11 w zw. z art. 39 u.p.s., § 1 rozporządzenia oraz art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że ustawodawca precyzyjnie określił warunki przyznawania pomocy społecznej w ustawie o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 39 u.p.s. w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy. Zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów, zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Dodatkowo ustawodawca w art. 2, art. 3 i art. 4 u.p.s. wskazał, że pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są oni w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Rodzaj forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy, przy czym potrzeby osób i rodzin korzystających pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Przy czym osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. W art. 2 ust. 1 u.p.s. zawarta jest jedna z konstytucyjnych zasad, na której opiera się ustrój Rzeczypospolitej Polskiej, a zarazem fundamentalna zasada pomocy społecznej. Mowa tu o pomocniczości (subsydiarności). Treść tej zasady kształtowana przez prawne uregulowania, odwołuje się do samodzielności obywateli i wspólnot w realizacji zadań publicznych. Państwo powinno wspomagać jednostki, rodziny grupy i nie powinno przejmować zadań, które mogą one samodzielnie wykonywać. W związku z powyższą regulacją pozostaje art. 4 u.p.s. Zgodnie z zasadą w nim wyrażoną, osoby korzystające z pomocy społecznej mają obowiązek współdziałania z organami pomocy społecznej w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej. Brak takiego współdziałania - stosownie do art. 11 ust. 2 u.p.s., może bowiem stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Obowiązek współdziałania świadczeniobiorców z jednostkami i pracownikami pomocy społecznej został wielokrotnie zaakcentowany w ustawie. Egzekwowanie od świadczeniobiorcy obowiązku współdziałania jest niezwykle ważne, w przeciwnym bowiem wypadku pomoc ograniczać się będzie do prostego rozdawnictwa świadczeń i braku eliminacji źródeł problemów społecznych. W dniu 7 maja 2013 r. skarżąca zgłosiła wniosek o pomoc finansową w formie zasiłku celowego. Skarżąca w odpowiedzi na próby ustalenia jej miejsca pobytu oświadczyła, iż jest osobą bezdomną - śpi wszędzie i przebywa na ulicy. Podjęte próby ustalenia miejsca pobytu skarżącej celem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego okazały się bezskuteczne. Organ mimo usilnych prób nie zdołał ustalić sytuacji materialno-bytowej skarżącej w związku z jej postawą i odmową współpracy. Skarżąca wskazała, iż nie zgadza się na ustalanie gdzie przebywa i nocuje oraz żąda w każdym miesiącu zapomogi finansowej w kwocie 250 zł z uwagi na comiesięczne potrącenia z emerytury w tej kwocie dokonywane przez komornika sądowego. W ocenie organu, wobec prezentowanej przez skarżącą postawy, nie można ustalić aktualnej sytuacji materialno-bytowej. Organ wskazał, że kryteria uprawniające do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej zostały ściśle określone w przepisie art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy. Przepis ten ogranicza dostęp do świadczeń społecznych, wprowadzając tzw. kryterium dochodowe. Zgodnie z owym przepisem, prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, przysługuje: osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 542 zł przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 pkt 2-15 lub innych okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy społecznej. Z powyższego wynika, że pomoc społeczna nie została oparta na zasadzie powszechności. W myśl art. 8 ust. 3 u.p.s., za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, pomniejszoną o: 1) miesięczne obciążenie podatkiem dochodowym od osób fizycznych; 2) składki na ubezpieczenie zdrowotne określone w przepisach o powszechnym ubezpieczeniu w Narodowym Funduszu Zdrowia oraz ubezpieczenia społeczne określone w odrębnych przepisach; 3) kwotę alimentów świadczonych na rzecz innych osób. Organ podkreślił, że pomoc społeczna jest instytucją publiczną mającą na celu zapewnienie niezbędnych środków utrzymania osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej, które nie dysponują środkami finansowymi na poziomie ustalonego kryterium dochodowego. U.p.s. zakłada, że celem pomocy społecznej nie jest trwałe wyręczanie beneficjenta w zaspokajaniu jego potrzeb bytowych, ale udzielanie wsparcia po to, aby jak najszybciej był on w stanie samodzielnie zaspokajać swe potrzeby. Pomoc ma charakter przejściowy i zakłada wykształcenie odpowiednich postaw u osób z niej korzystających, w celu pokonania życiowych trudności. Ponadto osoba, która żąda pomocy zobowiązana jest do współpracy z organami jej udzielającymi. Specyfika postępowania wyjaśniającego w sprawie o świadczenia z pomocy społecznej wymaga aktywności ze strony wnioskodawcy, którego rolą jest wprowadzenie pracownika w swoją trudną sytuację życiową. Uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego może w ocenie organu stanowić podstawę skutecznego zarzutu wobec wnioskodawcy, że nie współdziała w przezwyciężeniu własnej, trudnej sytuacji życiowej i w konsekwencji prowadzić do odmowy przyznania świadczenia. Osoba wnosząca o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej ma obowiązek udzielania wszelkich informacji dotyczących jej sytuacji osobistej i majątkowej. E. R. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, podnosząc m.in. że bezprawnie pozbawiono ją emerytury i dokonano eksmisji z mieszkania. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całej rozciągłości stanowisko uzasadnione w kwestionowanej przez skarżącą decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r., nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność z prawem zaskarżonej decyzji przy czym w sprawowaniu tej kontroli nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną rozstrzygając w granicach danej sprawy (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej "P.p.s.a.". Usunięcie z obrotu prawnego decyzji może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 P.p.s.a. Z obowiązujących rozwiązań prawnych i przyjętego – zasadniczo – kasacyjnego typu kontroli działalności administracji publicznej wynika, że Sąd administracyjny nie jest organem odwoławczym, a postępowanie sądowoadministracyjne nie stanowi kontynuacji postępowania administracyjnego. Istotą kontroli administracji publicznej jest rozstrzyganie sprawy sądowoadministracyjnej rozumianej jako wywołany przed sądem administracyjnym spór między jednostką (adresatem rozstrzygnięcia organu administracji publicznej), a organem administracji publicznej (autorem rozstrzygnięcia adresowanego do jednostki), którego przedmiotem jest zarzut naruszenia prawa przez organ administracji publicznej. Rozstrzygnięcie tego sporu przez sąd administracyjny sprowadza się do wypowiedzi: "zaskarżony akt (czynność) jest/nie jest zgodny z prawem" i w konsekwencji do utrzymania go w mocy albo wyeliminowania z obrotu prawnego. Rezultatem tego rozstrzygnięcia nie jest konkretyzacja normy prawnej, lecz kontrola tej konkretyzacji, dokonanej przez organ administracyjny, z punktu widzenia zgodności z prawem. Dokonana z punktu widzenia powyższego kryterium kontrola decyzji w sprawie poddanej kontroli Sądu wskazuje, że skarga nie jest zasadna. Sąd w pełni podziela stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, że ustawodawca precyzyjnie określił warunki przyznawania pomocy społecznej w ustawie o pomocy społecznej. Zgodnie z art. 39 u.p.s. w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy. Zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów, zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Dodatkowo ustawodawca w art. 2, art. 3 i art. 4 u.p.s. wskazał, że pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są oni w stanie pokonać wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Pomoc społeczna wspiera osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwia im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka. Rodzaj forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy, przy czym potrzeby osób i rodzin korzystających pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Przy czym osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. W art. 2 ust. 1 u.p.s. zawarta jest zasada pomocniczości (subsydiarności) - jedna z konstytucyjnych zasad, na której opiera się ustrój Rzeczypospolitej Polskiej, a zarazem fundamentalna zasada pomocy społecznej. Treść tej zasady kształtowana przez prawne uregulowania, odwołuje się do samodzielności obywateli i wspólnot w realizacji zadań publicznych. Państwo powinno wspomagać jednostki, rodziny grupy i nie powinno przejmować zadań, które mogą one samodzielnie wykonywać. W związku z powyższą regulacją pozostaje art. 4 u.p.s. Zgodnie z zasadą w nim wyrażoną, osoby korzystające z pomocy społecznej mają obowiązek współdziałania z organami pomocy społecznej w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej. Brak takiego współdziałania - stosownie do art. 11 ust. 2 u.p.s., może bowiem stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Nawet w przypadku spełnienia przez stronę wszystkich warunków do przyznania pomocy społecznej, organy administracji mogą odmówić przyznania świadczenia jeżeli uznają, że w sprawie wystąpiła jedna ze wskazanych w przepisie art. 11 ust. 2 u.p.s. sytuacji. Wszystko zależy od okoliczności konkretnej, indywidualnie rozpatrywanej sprawy. Wydając decyzję o odmowie przyznania świadczenia organy muszą w sposób wyczerpujący uzasadnić podstawy tej odmowy. Te wymogi zarówno decyzja organu I instancji jak i zaskarżona decyzja spełniają. Jak wskazano w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podzielającej stanowisko organu I instancji, w dniu 7 maja 2013 r. skarżąca zgłosiła wniosek o pomoc finansową w formie zasiłku celowego. Skarżąca w odpowiedzi na próby ustalenia jej miejsca pobytu oświadczyła, iż jest osobą bezdomną - śpi wszędzie i przebywa na ulicy. Podjęte próby ustalenia miejsca pobytu skarżącej celem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego okazały się bezskuteczne. Organ mimo usilnych prób nie zdołał ustalić sytuacji materialno-bytowej skarżącej w związku z jej postawą i odmową współpracy. Skarżąca wskazała, iż nie zgadza się na ustalanie gdzie przebywa i nocuje oraz żąda w każdym miesiącu zapomogi finansowej w kwocie 250 zł z uwagi na comiesięczne potrącenia z emerytury w tejże kwocie dokonywane przez komornika sądowego. Prawidłowe jest, więc stanowisko organów, że wobec prezentowanej przez skarżącą postawy, nie można ustalić aktualnej sytuacji materialno-bytowej skoro kryteria uprawniające do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej zostały ściśle określone w przepisie art. 8 ust. 1 pkt 1 ustawy. Przepis ten ogranicza dostęp do świadczeń społecznych, wprowadzając tzw. kryterium dochodowe. Zgodnie z art. 106 ust. 4 u.p.s. decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, (...), wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Dokonanie tych ustaleń spoczywa na pracownikach socjalnych, którzy jak wynika z treści rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 czerwca 2012 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2012 r., poz. 712) przeprowadzając wywiad, biorą pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą rodzinną dochodową majątkową osoby samotnie gospodarującej lub osób w rodzinie, mogące mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy. Wywiad środowiskowy jest podstawowym narzędziem służącym do ustalenia aktualnej sytuacji życiowej strony czyniącym ją uprawnioną lub nieuprawnioną do otrzymania świadczenia z pomocy społecznej. Trafnie zatem organy oceniły, że skarżąca nie współpracuje z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej, do czego zobowiązuje u.p.s. Zasadnie w ocenie Sądu, organy brak takiego współdziałania - stosownie do art. 11 ust. 2 u.p.s., uznały za podstawę do odmowy przyznania świadczenia. Skarga nie może być uwzględniona, ponieważ wyniki oceny przeprowadzonego postępowania i stanowisko organów nie dają podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji. Sąd uchyla zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 P.p.s.a. – tylko w razie zaistnienia istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu, jeżeli mogły one mieć wpływ na wynik sprawy lub naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. W rozpatrywanej sprawie Sąd nie stwierdził takich wad i uchybień, dlatego należało orzec jak w sentencji na podstawie art. 151 P.p.s.a. O wynagrodzeniu wyznaczonego dla skarżącego adwokata orzeczono na podstawie art. 250 P.p.s.a. w związku z art. 29 ust. 1 ustawy z dnia z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2009 r., nr 146, poz. 1188 ze zm.), określając ich wysokość na podstawie § 19 pkt 1 i § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (tj. Dz. U. z 2013 r., poz. 461).