III SA/Kr 1506/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka Sędziowie Sądzia WSA Renata Czeluśniak (spr.) Sędzia WSA Ewa Michna po rozpoznaniu w dniu 16 stycznia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 14 lipca 2023 r. nr SKO-NP-4115-149/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu na rzecz skarżącego K. K. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wójt Gminy G. decyzją z dnia 22 marca 2023 r. znak: [...] w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy po raz kolejny odmówił przyznania skarżącemu K. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką B. K. Zdaniem organu, skarżący nie spełnia warunku zawartego w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych ponieważ niepełnosprawność matki skarżącego istnieje od 11 sierpnia 2005 r., tj. od 67-go roku życia. Ponadto po przeprowadzeniu postępowania uzupełniającego ustalono, że czynności opiekuńcze wobec osoby niepełnosprawnej - wykonuje czasami jeden z braci skarżącego. Natomiast drugi brat odmówił przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, a w złożonym oświadczeniu stwierdził, że nie widzi potrzeby wspierania matki finansowo, ani w formie opieki. Z oświadczenia tego nie wynika jednak, że nie jest on w stanie uczestniczyć pośrednio czy bezpośrednio w opiece nad matką. Mając powyższe na względzie organ stwierdził, że opiekę nad osobą niepełnosprawną mogą sprawować wszyscy bracia, a zatem brak jest podstaw do przyjęcia, iż opieka nad ww. uniemożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ponadto organ wyjaśnił, że pomimo wskazań SKO w Nowym Sączu zawartych w decyzji z dnia 18 stycznia 2023 r. skarżący nie określił się jednoznacznie, czy rezygnuje z pobieranego zasiłku dla opiekuna. W odwołaniu skarżący nie zgodził się z wydanym rozstrzygnięciem i wniósł o uchylenie w całości decyzji organu l instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z dnia 17 lipca 2023 r. znak: SKO-NP-4115-149/23 utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało w pierwszej kolejności, że organ pomocowy orzekając w sprawie wniosku strony dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bowiem w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części ww. przepisu której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Wobec powyższego okoliczność, iż niepełnosprawność u osoby wymagającej opieki powstała w wieku 67 lat nie może stanowić samoistnej przesłanki do uznania, iż osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie SKO wyjaśniło, że matka skarżącego (l. 84) mieszka ze skarżącym i jego rodziną. Posiada znaczny stopień niepełnosprawności i z uwagi na liczne i przewlekłe choroby wymaga opieki i pomocy osoby drugiej w codziennym funkcjonowaniu. Ww. m.in. leczy się z powodu cukrzycy insulinowej, zespołu maniakalno-depresyjnego, ma zaburzenia orientacyjne, nawet we własnym ogrodzie potrafi się zgubić. Opiekę nad nią sprawuje skarżący, który pomaga matce we wszystkich czynnościach dnia codziennego, tj. mycie, ubieranie, przygotowanie i podanie posiłku, dawkowanie leków, zapewnia wizyty lekarskie. Sprawuje opiekę całodobowo i jest jedyną osobą, która może zapewnić jej pomoc. Pozostali synowie z uwagi na problemy zdrowotne (choroba alkoholowa, depresja) nie są w stanie zaopiekować się chorą matką. Matka skarżącego nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować. Decyzją z dnia 24 czerwca 2014 r. nr [...] przyznano skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad matką. Następnie w związku ze zmianą ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw, przyznano mu zasiłek dla opiekuna, który do chwili obecnej jest wypłacany. Kolegium podkreśliło, że nie kwestionuje faktu, iż skarżący sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która niewątpliwie ze względu na wiek i stan zdrowia opieki tej wymaga. Niemniej jednak organ w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym ustalił jaki jest krąg osób zobowiązanych do alimentacji względem osoby wymagającej opieki i z ustaleń tych wynika, że oprócz skarżącego zobowiązanymi do alimentacji są jeszcze jej dwaj synowie. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego z jednym z braci skarżącego wynika, iż matka go odwiedza i czasami zostaje u niego na noc. Wówczas opiekuje się on mamą. Ponadto oświadczył on, iż nie jest w stanie pomagać mamie finansowo ze względu na niski dochód. Jest rozwiedziony i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem i córką. Z kolei drugi brat skarżącego nie wyraził zgody na przeprowadzenie z nim wywiadu środowiskowego. Ponadto oświadczył, iż nie widzi potrzeby wspierania matki finansowo ani w formie opieki bezpośredniej albowiem wymagająca opieki matka mieszka u jego brata, który od lat się nią opiekuje. SKO wskazało, że czynności takie jak: przygotowanie posiłków, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, organizowanie wizyt lekarskich, wykupywanie recept, sprzątanie, pranie, prasowanie, palenie w piecu, koszenie trawy, podawanie lekarstw czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego. Opisane czynności to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Pewne czynności związane z "prowadzeniem domu", tj. robienie zakupów, pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków - skarżący wykonuje nie tylko specjalnie dla matki, ale również i dla siebie i swojej rodziny chociażby z racji wspólnego zamieszkania i gospodarowania. Z powyższego bezspornie wynika, iż wykazany zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką, przy współudziale rodzeństwa, które mieszka w pobliżu oraz skorzystania z usług opiekuńczych daje możliwość skarżącemu podjęcia zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Jak podkreślił organ, żaden z braci skarżącego nie wskazał w złożonych oświadczeniach na obiektywne okoliczności, które uniemożliwiałyby współdzielenie ze skarżącym opieki nad niepełnosprawną matką. Podsumowując powyższe, stan faktyczny sprawy daje, w ocenie SKO, podstawy do odmowy wnioskowanego świadczenia. Ponadto organ wyjaśnił, że skoro skarżący nie jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego to nie dochodzi do zbiegu uprawnień do świadczeń opiekuńczych przewidzianych w ustawie, a tym samym w sprawie nie ma zastosowania art. 27 ust. 5 ustawy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzuciła naruszenie: - art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; - art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że nie przysługuje mu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącym jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż jego rodzeństwo może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Nadto skarżący wniósł o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 2492), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują m.in. wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyrażona w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 1365) dalej - p.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala - art. 151 p.p.s.a. Dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w granicach kompetencji przysługujących sądowi administracyjnemu, na podstawie ww. ustaw, Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą wydania ww. decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390). W pierwszej kolejności podnieść należy, że Sąd zgadza się z Kolegium, że orzekający w sprawie organ I instancji nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 polegającego na tym, że w stosunku do osób, których niepełnosprawność powstała później niż to określa art. 17 ust. 1b u.ś.r., oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta natomiast jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Sąd w składzie orzekającym pogląd ten w pełni podziela i podkreśla, że w świetle przywołanego przez organ II instancji, a także powszechnie znanych i dostępnych orzeczeń sądów administracyjnych, nie ma podstaw do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego tylko z powodu wieku osoby wymagającej opieki, w którym powstała niepełnosprawność. Taki sposób procedowania naraża stronę na zbędny stres i konieczność dochodzenia swoich praw przed sądem, co niepotrzebnie wydłuża okres oczekiwania na należne świadczenie (por. wyrok WSA w Szczecinie z 5 maja 2022 r., II SA/Sz 19/22) . Istotą sporu była ocena istnienia związku przyczynowo- skutkowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącego wykonywania pracy, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matka. Sąd podzielił stanowisko organu, że przy ustaleniu ww. związku należy brać pod uwagę sytuacje rodziny jako całości, ze szczególnym uwzględnieniem osób zobowiązanych z mocy prawa do alimentacji. W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, że matka skarżącego ze względu na wiek i liczne ww. schorzenia wymaga stałej opieki. Kolegium nie zakwestionowało, iż skarżący sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, która niewątpliwie ze względu na wiek i stan zdrowia opieki tej wymaga. Opiekę tą, czasami przy pomocy jednego z dwóch braci, sprawuje od 2014 roku. Wiele z wykonywanych czynności, szczególnie tych związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, należy zaliczyć, jak uczynił to organ odwoławczy, do czynności typowych (robienie zakupów, sprzątanie, pranie, przygotowanie posiłków, itp.), z kolei organizowanie wizyt lekarskich, wykupywanie i podawanie leków, czy czynności związane z utrzymaniem higieny osoby niepełnosprawnej nie wymagają od opiekuna całodobowej dyspozycyjności. O konieczności rezygnacji z zatrudnienia, czy niemożności jego podjęcia przesądza taki rodzaj i zakres wszystkich czynności, szczególnie czynności związanych bezpośrednio z osobą niepełnosprawną, które uniemożliwiają zatrudnienie, nawet gdy opiekun może częściowo liczyć na wsparcie innych członków rodziny. W przedmiotowej sprawie istotne jest to, że ze względu na rodzaj chorób matka skarżącego nie może pozostać bez opieki przez kilka godzin aby ten mógł podjąć zatrudnienie nawet w niepełnym wymiarze czasu. Pomimo że jeden z braci nie uchyla się od pomocy skarżącemu w opiece i gdy ten przywiezie do niego matkę opiekuje się nią czasami, to nie można wymagać aby prowadząc gospodarstwo jedynie z niepełnoletnimi dziećmi mógł pomagać codziennie bratu w stałej opiece nad matką. Jego dochody z kolei nie pozwalają na sfinansowanie opiekuna. Drugi z braci (wg matki skarżącego, mający chorobę alkoholową) nie chce pomagać w opiece i chociaż to nie zwalnia go z obowiązku alimentacyjnego wobec matki, nie można nie zauważyć, że ewentualne wyegzekwowanie od niego ww. obowiązku nie może w tym czasie pozbawić matki niezbędnej opieki. Również kilka godzin tygodniowo opieki w ramach świadczeń opiekuńczych przyznanych w ramach pomocy społecznej nie pozwoli skarżącemu na podjęcie zatrudnienia skoro pełni on opiekę nad matką od 2014 r. Podzielając co do zasady stanowisko Kolegium, że konieczność uwzględnienia innych osób zobowiązanych do alimentacji przy ocenie spełnienia pozytywnych przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika w pierwszej kolejności z obowiązku ustalenia przez organ faktu "konieczności" rezygnacji z zatrudnienia lub "niemożliwości" jego podjęcia, a po drugie z tego, że są to świadczenia z zakresu pomocy społecznej, to - w niniejszej sprawie - Sąd uznał, że stan zdrowia matki, szczególnie zaburzenia natury psychicznej w połączeniu z możliwością jej przemieszczania się wymaga stałej obecności opiekuna tak aby zapewnić jej bezpieczeństwo i fizyczne i psychiczno-emocjonalne. Oznacza to, nawet przy uwzględnieniu pomocy jednego z braci oraz ewentualnego wyegzekwowania wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego od drugiego brata w przyszłości niemożność podjęcia zatrudnienia przez skarżącego nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. W przedmiotowej sprawie zostało wykazane, że mimo, iż skarżący skorzystał z innych możliwości zapewnienia opieki osobie niezdolnej do samodzielnej egzystencji (pomoc brata), to - ze względu na rzeczywisty zakres opieki wynikający z potrzeb osoby niepełnosprawnej (np. k. 2-5 akt adm.) - w dalszym ciągu nie może on podjąć zatrudnienia. Wobec powyższego Sąd uznał, że skarga zasługiwała na uwzględnienie. Ponownie rozpoznając sprawę Kolegium uwzględni powyższe stanowisko Sądu i pouczy skarżącego o potrzebie rezygnacji z dotychczasowego świadczenia (zasiłku dla opiekuna) aby móc uzyskać wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne. Z przytoczonych wyżej przyczyn, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzeczono jak w pkt I sentencji wyroku. O kosztach zastępstwa prawnego w pkt II sentencji wyroku orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.