III SA/Kr 155/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Kutzner Sędziowie SO del. Janusz Bociąga WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Protokolant Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 października 2012 r. sprawy ze skargi K. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 30 listopada 2011r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji Zaskarżoną decyzją z dnia 30 listopada 2011 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję z dnia [...] 2011 r. nr [...], [...], wydaną przez Burmistrza Miasta i Gminy, którą uznano za nienależnie pobrane świadczenia - świadczenia z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną, w wieku od 18 lat do ukończenia 25 roku życia, przyznane na K. D., w kwocie 350,00 zł miesięcznie, za okres od 1 marca 2011 r. do 31 sierpnia 2011 r. Jako podstawę rozstrzygnięcia wskazano art. 2 pkt 7, art. 23-24 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7), § 2 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2010 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. z 2010 r. nr 123, poz. 836) oraz art. 138 § 1 pkt.1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm., zwanej dalej w skrócie – k.p.a.). Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. W dniu 18 sierpnia 2011 r. wpłynęła do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej informacja od dłużnika alimentacyjnego W. D., że K. D. nie kontynuuje nauki. W dniu 31 sierpnia 2011 r. wszczęto postępowanie administracyjne i zwrócono się z pismem do Zespołu Szkół o wydanie zaświadczenia dotyczącego pobierania nauki przez K. D. w Policealnej Szkole dla Dorosłych w Zespole Szkół. W odpowiedzi wpłynęło pismo informujące, że K. D. w roku szkolnym 2010/2011 była uczniem I klasy Szkoły Policealnej dla Dorosłych, ale z dniem 1 marca 2011 r. została decyzją Rady Pedagogicznej skreślona z listy słuchaczy, gdyż nie została sklasyfikowana za I semestr. Z zaświadczenia złożonego przez K. D. w dniu 4 października 2010 r. w roku szkolnym 2010/2011 wynikało, że jest ona uczniem I klasy I Szkoły Policealnej dla Dorosłych w Zespole Szkół. We wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego złożonym w dniu 30 września 2010 r. ww. podpisała oświadczenie, iż w przypadku rezygnacji z kontynuacji nauki zobowiązuje się niezwłocznie poinformować organ pomocowy. Z uwagi na to, że K. D. nie wykonała przyjętego na siebie zobowiązania, Burmistrz Miasta i Gminy decyzją z dnia [...] 2011 r. nr [...], [...] uznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobrane przez stronę w okresie od 1 marca 2011 r. do 31 sierpnia 2011 r. za nienależnie pobrane świadczenia. W odwołaniu od tej decyzji K. D. potwierdziła, że od dnia 1 marca 2011 r. nie kontynuuje nauki, jednakże wskazała, iż Zespół Szkół nie poinformował jej o skreśleniu z listy słuchaczy, a zatem nie była świadoma tego faktu i z tego też powodu nie poinformowała o tym MOPS. Stwierdziła, iż w dniu 23 marca 2011 r. straciła pracę i nadal poszukuje nowego zatrudnienia. Wskazała, że znajduje się jedynie na utrzymaniu swojej matki, której dochodem jest wyłącznie renta powypadkowa w wysokości 580,00 zł miesięcznie. Podkreśliła swoją ciężką sytuację finansową. Wskazała również, że od dnia 1 września 2011 r. podjęła naukę w policealnej Szkole Detektywów [...], za którą co miesiąc ponosi odpłatność w wysokości 175,00 zł. Wnosi tym samym o całkowite umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. W uzasadnieniu opisanej na wstępie zaskarżonej decyzji Kolegium stwierdziło, że w niniejszej sprawie zaistniały okoliczności, które powodowały ustanie ustalonego dla K. D. prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ wskazał, że art. 19 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nakłada na osobę uprawnioną obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W przypadku osoby uprawnionej po ukończeniu 18 roku życia zmianą, która miałaby wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jest przede wszystkim posiadanie przez nią statusu osoby kontynuującej naukę. W momencie utraty takiego statusu, pełnoletnia osoba uprawniona do alimentów nie może pobierać świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W przedmiotowej sprawie K. D. w dniu 1 marca 2011 r. została skreślona z listy słuchaczy Policealnej Szkoły dla Dorosłych w Zespole Szkół. Od tego też dnia nie spełniała warunku do przyznania jej prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W ocenie Kolegium usprawiedliwianie się przez stronę, że nie wiedziała o skreśleniu jej z listy uczniów nie zasługuje na wiarę. Ponadto Kolegium zwróciło uwagę, że treść odwołania K. D. skłania do wniosku, iż odwołanie to nie stanowi jedynie środka zaskarżenia w stosunku do decyzji organu I instancji, ale równocześnie zawiera w sobie nowy wniosek innej treści, a mianowicie o umorzenie zadłużenia wraz z odsetkami. Wniosek ten, powinien spowodować odpowiednią reakcję organu administracyjnego I instancji w postaci wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie z wniosku o umorzenie w całości należności osoby uprawnionej z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami ustawowymi. Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wniosła K. D. podnosząc, że decyzja Rady Pedagogicznej w Zespole Szkół o skreśleniu jej z listy słuchaczy została podjęta bez jej wiedzy. Dyrektor Zespołu Szkół również o decyzji tej jej nie poinformował. Z tego też powodu skarżąca nie poinformowała Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej o zaprzestaniu nauki. W dalszej części skargi skarżąca wskazała na swoją trudna sytuację materialną, podkreśliła, że jest na utrzymaniu matki, której jedynym dochodem jest renta powypadkowa w wysokości 588 złotych miesięcznie. W związku z powyższym wniosła o umorzenie kwoty za pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity, Dz. U. z 2012 r., poz. 270, zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga, więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa. Skarga zasługiwała na uwzglednienie. W rozpoznawanej sprawie organy orzekające w podstawie prawnej wydanych rozstrzygnięć przywołały art. 23 i 24 ustawy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7, zwanej dalej ustawą o pomocy osobom uprawnionym do alimentów). Pierwszy z przepisów w ust. 1 stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie pobrane świadczenia, jest obowiązana jest do ich zwrotu. Art. 24 ust. 1 natomiast stanowi, że organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli uległa jej sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń, egzekucja stała się skuteczna, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego albo osoba nienależnie pobrała świadczenia. Zarówno Kolegium, jak organ I instancji uznały w niniejszej sprawie, że skoro w świetle regulacji ustawowych (art. 9 ust. 1) warunkiem ustalenia prawa do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego przez osobę pełnoletnią do ukończenia przez nią 25 roku życia jest kontynuowanie przez nią nauki w szkole lub w szkole wyższej, a skarżąca jak wynika z pisma z 5 września 2011 r., nie została promowana i 1 marca 2011 r. decyzją Rady Pedagogicznej została skreślona z listy słuchaczy Zespołu Szkół, nie informując o tym organów, to wystąpiły przesłanki do wydania decyzji uznającej pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 marca 2011 r. do 31 sierpnia 2011 r. za świadczenia nienależnie pobrane. Zgodnie z art. 2 pkt 7 ustawy, nienależnie pobrane świadczenie oznacza to świadczenie: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty, e) wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 17 ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, chyba, że zostały zwrócone zgodnie z przepisami o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego." Organ I instancji wskazał, że skarżąca zobowiązana do poinformowania organu o każdej zmianie mającej wpływ na pobierane świadczenie, pomimo wystąpienia takiej okoliczności, nie uczyniła tego. Kolegium natomiast stwierdziło, że nie kontynuowanie nauki w szkole przez skarżącą, to sytuacja która miała wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W ocenie Sądu w tego rodzaju sprawach wymagana jest szczególna wnikliwość. Organy ponad wszelką wątpliwość muszą ustalić zaistnienie któreś z przesłanek wymienionych w art. 2 pkt 7, by móc uznać pobrane świadczenia za nienależnie pobrane. Organ orzekając władczo w przedmiocie uznania pobranych świadczeń za nienależnie pobrane, zobowiązany jest, zgodnie z postanowieniami art. 11 k.p.a., statuującymi zasadę przekonywania, do zawarcia w motywach rozstrzygnięcia w sposób jasny i zrozumiały dla strony, dlaczego uznał wypłacone świadczenia za nienależnie pobrane w rozumieniu przepisów ustawy. Ani strona, a tym bardziej sąd administracyjny kontrolujący prawidłowość podjętych rozstrzygnięć nie mogą domyślać się co legło u ich podstaw i która tak naprawdę z przesłanek wskazanych w art. 2 pkt 7 ustawy, warunkujących uznanie pobranych świadczeń za nienależnie pobrane zaistniała w ocenie organu. Niewystarczające jest zdaniem Sądu przytoczenie jedynie treści przepisu, bo sąd administracyjny kontroluje proces stosowania prawa przez organy administracji publicznej, tj. ustalenie normy prawnej, która w konkretnej sytuacji ma zastosowanie i jej rozumienia przez organ. Z jednej strony organy podnoszą, że w tym konkretnym przypadku zaistniała okoliczność powodująca ustanie świadczenia, o której jest mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, a z drugiej strony mówią o kwestii związanej z nie poinformowaniem organów o okoliczności nie kontynuowania nauki w rozumieniu przepisu art. 9 ust. 1 ustawy. Jeżeli, to ta ostatnio wskazana okoliczność, miała zdaniem organów wpływ na uznanie przez nie wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane, to organy nie zweryfikowały czy rzeczywiście skarżąca, jak podniosła w odwołaniu, o decyzji Rady Pedagogicznej o skreśleniu jej z listy słuchaczy Policealnej Szkoły dla Dorosłych w Zespole Szkół nie została poinformowana. Wyjaśnień w tym względzie, nie można w ocenie Sądu kwitować jednym zdaniem, że takie usprawiedliwienie skarżącej jest niewiarygodne i nieprawdopodobne. Owszem można posłużyć się doświadczeniem życiowym, ale w pierwszym rzędzie należy w sposób dowodowy wykazać, że o takiej decyzji rzeczywiście skarżąca została poinformowana za pomocą wszelkich, a nie sprzecznych z prawem środków dowodowych, by wykazać, że skarżąca wiedząc o tej okoliczności, miała świadomość jej znaczenia dla prawa do świadczenia i nie poinformowała o jej zaistnieniu organów. Należało zatem dopuścić w pierwszym rzędzie dowód z dokumentów – korespondencji kierowanej do skarżącej z Zespołu Szkół, zawierającej decyzję Rady Pedagogicznej o skreśleniu skarżącej z listy słuchaczy wraz z dowodem doręczenia przesyłki, czy też z dowody z przesłuchania osób, nauczycieli, dyrektora, którzy poinformowali ją o tej decyzji, a także inne dowody, mogące się przyczynić do wyjaśnienia tej sprawy. Ponadto ustaleń wymaga również kwestia, czy pouczenie o obowiązku poinformowania organów o zaistnieniu zdarzeń mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, skierowane do skarżącej, było na tyle przystępnie sformułowane, że mogła je zrozumieć i co najważniejsze odnieść do swojej sytuacji. Podkreślić należy, że pouczenie w formie zacytowanych przepisów nie jest w świetle orzecznictwa uznawane za spełniające wymogi poprawnego pouczenia. Zadaniem organów w tym względzie było też wykazanie świadomego wprowadzenia organów w błąd. W ocenie Sądu brak wyjaśnień w powyższych kwestiach stanowi naruszenie przepisów postępowania – art. 7 i 77 § 1 k.p.a., a dokonaną przez organy ocenę zgromadzonego w sposób niewystarczający materiału dowodowego czyni zupełnie dowolną, a więc wbrew wymogom art. 80 k.p.a. Nie ulega zatem wątpliwości, że w tym przypadku doszło do uchybień wskazanych powyżej przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy. Zwrócić także należy uwagę, że zastosowanie art. 24 ustawy może dotyczyć aktu administracyjnego, który nadal reguluje sytuację prawną osoby otrzymującej bieżące świadczenia z funduszu. Przewidziana zaś weryfikacja świadczenia w tym przepisie może odnosić swój skutek jedynie na przyszłość. W sytuacji, gdy już wypłacono świadczenie znaleźć powinna zastosowanie materialnoprawna instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, o której mowa w art. 23 ustawy. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity, Dz. U. z 2012 r., poz. 270), orzekł, jak w sentencji wyroku.