III SA/Kr 1670/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wolas (spr.) Sędziowie WSA Janusz Kasprzycki Asesor WSA Magdalena Gawlikowska Protokolant Starszy Referent Kinga Ładyga po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lutego 2025 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 20 września 2024 r., nr SKO.AI/4112/40/2024 w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Decyzją z dnia 20 września 2024 r Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 25 kwietnia 2024 r, którą organ l instancji orzekł o ustaleniu, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane decyzją Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 29 września 2023 r. znak: SO-05.8320.2.352.2023-1/23 wypłacone dla dziecka: A. P. za okres od października 2023 r. do listopada 2023 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi w łącznej kwocie 648,89 zł (tj. za październik - 148,89 zł, za listopad - 500,00 zł) i zobowiązał Panią M. R. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 648,89 złotych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi do dnia spłaty. W decyzji wskazano rachunek bankowy do dokonania wpłaty i pouczono, iż z dniem uzyskania waloru ostateczności przez powyższą decyzję należności te staną się wymagalne. W sprawie tej decyzją nr SO-05.8320.2.352.2023 z dnia 29 września 2023 roku, działając na podstawie art. 27 ust. 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2023 r., póz. 1300 ze zm.; dalej: "u.p.o.u.a."), Prezydent Miasta Krakowa (dalej: "organ l instancji") przyznał świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz małoletniej A. P. w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2023 roku do 30 września 2024 roku. Przedmiotowa sprawa dotyczyła obowiązku alimentacyjnego obciążającego P. P. względem jego córki A. P., uregulowanego pierwotnie wyrokiem Sądu Rejonowego [...] z dnia 1 września 2020 roku (sygn. akt [...]) . W orzeczeniu tym zasądzono od pozwanego alimenty w wysokości 1000 zł miesięcznie, jednak na skutek apelacji wniesionej przez pozwanego Sąd Okręgowy w Krakowie, wyrokiem z dnia 9 lutego 2021 roku, zmniejszył tę kwotę do 600 zł miesięcznie. W toku postępowania odwoławczego pozwany podnosił argumenty dotyczące swojej trudnej sytuacji majątkowej oraz zdrowotnej, wskazując na problemy z podjęciem stałego zatrudnienia. Pomimo uprawomocnienia się orzeczenia oraz nadania tytułowi wykonawczemu klauzuli wykonalności, P. P. nie realizował dobrowolnie obowiązku alimentacyjnego, co spowodowało konieczność wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym [...] działając na podstawie tytułu wykonawczego z dnia 2 września 2020 roku, podejmował wieloaspektowe działania mające na celu wyegzekwowanie należnych świadczeń alimentacyjnych. W ramach prowadzonych czynności egzekucyjnych wystosowano zapytania do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Urzędu Skarbowego oraz Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców, a także podjęto próby zajęcia rachunków bankowych dłużnika. W wyniku przeprowadzonych czynności ustalono, że dłużnik nie posiadał składników majątkowych ani stałego źródła dochodu, co ostatecznie doprowadziło do bezskuteczności postępowania egzekucyjnego, potwierdzonej w zaświadczeniu z dnia 17 sierpnia 2023 roku. Z uwagi na bezskuteczność egzekucji świadczeń alimentacyjnych, w dniu 24 sierpnia 2023 roku M. R., jako przedstawicielka ustawowa małoletniej A. P., złożyła wniosek o przyznanie świadczeń z Funduszu Alimentacyjnego. Jako swój adres podała K. ul P. [...]. Składając wniosek Skarżąca złożyła oświadczenie, że została poinformowania, że w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie może otrzymywać alimentów od dłużnika alimentacyjnego, jak również od komornika sądowego prowadzącego postępowanie egzekucyjne . Otrzymanie ww. świadczeń będzie skutkować obowiązkiem uznania tych świadczeń za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Wskazaną wyżej decyzją z dnia 29 września 2023 roku, organ l instancji przyznał małoletniej A. P. świadczenie z Funduszu Alimentacyjnego (dalej: "świadczenie"), kierując się zarówno jej dobrem, jak i potrzebą racjonalnego gospodarowania środkami publicznymi w celu ochrony Skarbu Państwa przed nadmiernymi obciążeniami finansowymi. Decyzję wysłano na adres K. ul P. [...]. Przesyłka powróciła z adnotacją, że nie ma takiego adresu. Komornik sądowy pismem z dnia 16 stycznia 2024 r poinformował organ l instancji, że w dniu w dniu 17 listopada 2023 r przekazał skarżącej wyegzekwowana kwotę zaległych alimentów w wysokości 648 zł 89 g r Decyzją z dnia 25 kwietnia 2024 organ l instancji nałożył na obowiązek zwrotu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami, przewidując jednocześnie możliwość rozłożenia zadłużenia na raty. W treści decyzji szczegółowo wskazano na konsekwencje dalszego uchylania się od obowiązku alimentacyjnego, w tym możliwość zastosowania dodatkowych środków egzekucyjnych, takich jak wpisanie dłużnika do rejestru dłużników niewypłacalnych. Ponadto, organ administracyjny poinformował dłużnika o dostępnych formach wsparcia, w tym możliwości skorzystania z poradnictwa zawodowego oraz psychologicznego, które mogłyby przyczynić się do aktywizacji zawodowej oraz zwiększenia szans na podjęcie pracy zarobkowej. Nie zgadzając się z decyzją organu l instancji, dłużnik wniósł odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie. W odwołaniu, zarzucił naruszenie przepisów postępowania administracyjnego oraz niewłaściwą wykładnię przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W szczególności podkreślił, że jednoczesność pobierania obu świadczeń ma miejsce jedynie wówczas, gdy uprawniony otrzyma równocześnie obydwa świadczenia przy jednoczesności okresu, za który wypłacono obydwa świadczenia Wskazaną na wstępie decyzją z dnia 20 września 2024 r SKO podtrzymało decyzję organu l instancji. W uzasadnieniu zaznaczono, że jak wskazał organ l instancji w dniu 13 lutego 2024 r. wpłynęło do Urzędu Miasta Krakowa pismo Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym [...] - Pana R. B. z dnia 16 stycznia 2024 r., który poinformował, że w miesiącu listopadzie 2023 r. przekazał Pani M. R. kwotę 648,89 zł tytułem należności alimentacyjnych na rzecz osoby uprawnionej: A. P. Wobec podjęcia przez organ właściwy wierzyciela powyższej informacji zostało pismem z dnia 11 marca 2024 r. wszczęte postępowanie mające na celu ustalenie zasadności pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych decyzją Prezydenta Miasta z dnia 29 września 2023 r. znak: SO-05.8320.2.352.2023-1723 na rzecz osoby uprawnionej: A. P. Podniesiono że art. 27 ust. 1 u.p.o.u.a., dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela, należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. W okresie natomiast, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów, organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Dalej podniesiono, że stosownie do treści art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., osoba, która pobrała nienależne świadczenie, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Definicję "nienależnie pobranego świadczenia" zawiera art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a., zgodnie z którym jest to "świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty". W skardze zarzucono naruszenie prawa materialnego w przedmiocie zaskarżonej decyzji organu l instancji, wydania swojej decyzji z obrazą przepisów prawa w zakresie warunków przyznawania zasiłku z Funduszu Alimentacyjnego, wydania jej bez należytego uwzględniania zebranego materiału dowodowego, a wręcz z pominięciem niektórych składników tego materiału dowodowego i wreszcie niezgodnej z zebranym materiałem dowodowym w sprawie. W związku z tym wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie w całości i orzeczenie jak we wniosku odwoławczym skarżącego na decyzję organu l instancji, tj. zmianę w/w Decyzji uznającej, iż świadczenia z Funduszu W kontekście przedmiotowej sprawy należy stwierdzić, iż w aktach brak jest dowodów potwierdzających skuteczne doręczenie decyzji z 29 września 2023 r. przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz małoletniej A. P. Organ l instancji skierował to rozstrzygnięcie do adresata, jednak z uwagi na wysłanie pisma na błędny adres, nie sposób uznać, by doręczenie faktycznie nastąpiło ani by niepodjęcie przesyłki mogło zostać uznane za skuteczne w trybie art. 44 k.p.a. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 4 grudnia 2018 r., sygn. II SA/Kr 1233/18 (LEX nr 2600030), w którym wyraźnie zaznaczono, że "domniemanie doręczenia pisma wynikające z art. 44 k.p.a. nie ma zastosowania do pism skierowanych na błędny adres". Orzeczenie to podkreśla, że skuteczne doręczenie wymaga nie tylko poprawnego wskazania danych adresata, lecz także przestrzegania procedur dotyczących awizowania przesyłki oraz właściwego pozostawienia zawiadomień. Jeżeli zatem decyzja nie została skutecznie doręczona, to w istocie organ nigdy nie przekazał stronie (tj, osobie reprezentującej małoletnią A. P.) informacji, iż przyznano jej świadczenie z funduszu alimentacyjnego. W rezultacie nie było możliwe powzięcie przez stronę wiadomości o istnieniu decyzji, co w dalszej konsekwencji uniemożliwiało zrealizowanie pouczenia o skutkach otrzymania tych świadczeń (np. w zakresie niemożności jednoczesnego pobierania alimentów od komornika). Prowadzi to do wniosku, że decyzja z 29 września 2023 r. faktycznie nie weszła do obrotu prawnego, a jej postanowienia nie wiążą ani strony, ani organu, który ją wydał. Przyjmując, że decyzja z dnia 29 września 2023 r. nie weszła do obrotu prawnego z uwagi na brak skutecznego doręczenia, należy stwierdzić, iż wszelkie czynności podejmowane przez organy administracji publicznej w oparciu o domniemanie jej obowiązywania były pozbawione podstaw faktycznych. Przedmiotowa sprawa dotyczyła późniejszego ustalenia tzw. nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, gdyż skarżąca - zdaniem organów - otrzymywała jednocześnie wypłaty komornicze i świadczenia z funduszu. Jednakże ta okoliczność (rzekome "podwójne" pobieranie alimentów) powinna być rozważana dopiero wówczas, gdy decyzja o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego rzeczywiście wiąże stronę i wywołuje skutki prawne. Jeśli natomiast decyzji w ogóle nie doręczono, nie można wywodzić, że strona została pouczona o obowiązkach z niej wynikających czy o konsekwencjach pobierania ewentualnych świadczeń w okresie od 1 października 2023 r. do 30 września 2024 r. Analizując problem nienależnego pobrania świadczeń, organ II instancji pominął tę kwestię w sposób niewłaściwy - skoro bowiem akt przyznający świadczenie nie wszedł do obrotu prawnego, brak było podstaw do orzekania, że świadczenia - rzekomo wypłacone na mocy tego aktu - są nienależne. W świetle powyższych ustaleń i rozważań Sąd stwierdza, iż błędne było stanowisko organów - najpierw organu l instancji, a potem SKO - w zakresie uznania, że decyzja z 29 września 2023 r. (przyznająca świadczenia z funduszu alimentacyjnego) weszła do obrotu i mogła wywoływać skutki prawne. W konsekwencji wszczęcie i prowadzenie postępowań mających na celu ustalenie nienależnie pobranych świadczeń w oparciu o ową - niezawiadomioną prawidłowo - decyzję narusza zasadę legalności (art. 6 k.p.a.), gdyż oparte zostało na akcie, który nie istnieje w obrocie prawnym. Z tych powodów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm.; dalej: "p.p.s.a."), Sąd uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 20 września 2024 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Krakowa z dnia 29 września 2023 r. Ponowne rozpoznanie sprawy powinno w pierwszym rzędzie uwzględniać fakt braku prawidłowego doręczenia decyzji z 29 września 2023 r. oraz ustalenie, że decyzja ta nie weszła do obrotu. W takiej sytuacji postępowanie dotyczące "nienależnie pobranych świadczeń" nie ma dostatecznej podstawy prawnej, a organ - chcąc skutecznie zrealizować swoje kompetencje - byłby zobowiązany pierwotnie do doprowadzenia do prawidłowego doręczenia rozstrzygnięcia (ewentualnie do wydania nowego aktu, jeśli to doręczenie jest już obiektywnie niemożliwe czy nieaktualne). Dopiero dysponowanie decyzją prawomocną czy w inny sposób skuteczną mogłoby dać podstawę do ewentualnych ustaleń w zakresie nienależnego pobrania świadczeń.