III SA/Kr 1679/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie Sędzia WSA Jakub Makuch Asesor WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 29 lutego 2024 roku sprawy ze skargi E. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 1 września 2023 r., nr SKO.NP/4115/277/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości. Wnioskiem z 22 czerwca 2023 r. skarżąca E. W. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem J. W., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z 3 grudnia 2015 r. wydanym na stałe. Decyzją Wójta Gminy Tarnów z 17 lipca 2023 r. znak: OPS.5222.SP.000564.07.2023 orzeczono o odmowie przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. W toku postępowania organ pierwszej instancji, ustalił, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z ojcem. Ojciec skarżącej choruje na nowotwór złośliwy gruczołu krokowego, jest w leczeniu kardiologicznym, przebył udar mózgu i zawał, nie komunikuje się z otoczeniem – cierpi na zanik mowy, ma niedowład prawostronny po radioterapii, leczy się z powodu cukrzycy typu II i nadciśnienia. Na okoliczność stanu zdrowia ojca skarżącej została przedłożona dokumentacja medyczna. Z oceny stanu ojca skarżącej sporządzonej w skali Barthel wynika, że uzyskał on 45 pkt. Opiekę nad ojcem sprawuje skarżąca, która z uwagi na jej zakres nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej. Opieka nad ojcem polega na: kąpieli, czynnościach higienicznych, prowadzeniu do toalety, przygotowywaniu ubrań i ubieraniu, ćwiczeniach fizycznych, mierzeniu ciśnienia i poziomu cukru, podawaniu leków i insuliny, przygotowywaniu i podawaniu posiłków, czynnościach gospodarczych, realizowaniu wizyt lekarskich i recept, załatwianiu spraw urzędowych, wyjściu na spacery oraz ćwiczeniach rozwijających mowę. Jak ustalono, ojciec skarżącej ma jeszcze syna, który zamieszkuje razem ze skarżącą i ojcem ale prowadzi osobne gospodarstwo domowe, nie pomaga w opiece nad ojcem gdyż pracuje w systemie czterobrygadowym, leczy się na serce, ma zadłużenie i zobowiązania alimentacyjne względem córki. Historia zatrudnienia skarżącej wskazuje, że w okresie od 2003 r. do 2014 r. była aktywna zawodowo. W okresie od maja 2015 do maja 2016 r. pobierała zasiłek dla bezrobotnych. Natomiast w okresie od: maja do października 2016 r., kwietnia do czerwca 2018 r, oraz od czerwca 2019 r. do nadal, skarżąca pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu sprawowania opieki nad ojcem. W tak ustalonym stanie faktycznym organ pierwszej instancji stwierdził, że w przypadku skarżącej nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo – skutkowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Zdaniem organu ustanie zatrudnienia skarżącej nastąpiło rok przed uzyskaniem przez ojca orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności więc nie miało związku z opieką nad ojcem. Ponadto wykonywane przez skarżącą czynności uznano za zwykłe czynności dnia codziennego, a nadto zdaniem organu skarżącej może pomagać w opiece nad ojcem brat. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła: - błędne zastosowanie art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki posiada zstępnych, którzy nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz córki; - art. 17 ust. 1 ww. ustawy świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie przez nią pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osoba legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W dniu 16 sierpnia 2023 r. ojciec skarżącej zmarł. Decyzją z 1 września 2023 r., nr SKO.NP/4115/277/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia, organ odwoławczy całkowicie opierając się na stanie faktycznym ustalonym przez organ pierwszej instancji, w całej rozciągłości podzielił wyrażone przez ten organ stanowisko. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia, na stronie nr 8 uzasadnienia decyzji, szczegółowo odniesiono się do dokumentacji medycznej ojca skarżącej i oceniono, że po przebytym zawale lewej półkuli mózgu w 2013 r. ojciec skarżącej nie wymagał w znacznym zakresie całodobowej opieki i był samodzielny w sensie sprawności fizycznej. Natomiast w dokumentach medycznych datowanych od 2022 r. nie dostrzeżono danych dotyczących sprawności, samodzielności oraz zaleceń dotyczących codziennego funkcjonowania ojca skarżącej. Organ odwoławczy finalnie uznał, że zakres opieki sprawowanej nad ojcem był do pogodzenia z równoczesnym podjęciem pracy. Zwrócono uwagę na zakres i rodzaj podejmowanych czynności opiekuńczych oraz brak obiektywnych przeszkód ze strony brata skarżącej przy pomocy w opiece nad ojcem. Na poparcie swojego stanowisko Kolegium przywołało liczne orzecznictwo sądów administracyjnych. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie: - prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; - rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawnym ojcem, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd następuje tylko w przypadku stwierdzenia istnienia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) zwanej dalej "p.p.s.a.". Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w tak określonych granicach sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390), powoływanej dalej także jako "u.ś.r." w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie. Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Istota sprawy sprowadzała się do rozstrzygnięcia czy organy słusznie uznały, że w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Sąd wskazuje, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni i ścisły związek przyczynowo skutkowy (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). Opieka ta powinna być zatem w takim stopniu absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla podopiecznego (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 18 marca 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 51/21). W ocenie Sądu okoliczności niniejszej sprawy wskazują, że stan ojca skarżącej, a co za tym idzie opieka jakiej wymagał i którą świadczyła mu skarżąca, wykluczał możliwość pozostawienia go samego w domu choćby na część dnia. Z niekwestionowanego stanu faktycznego sprawy wynika, że ojciec skarżącej był chory min. na nadciśnienie i cukrzycę. Potrzebował pomocy min. w przemieszczaniu się z łóżka na krzesło i z powrotem, korzystania w WC (czasami nie kontrolował zwieracza). Skarżąca podawała mu 3 razy dziennie insulinę i leki, a także prowadziła go do toalety. Ryzyko objawów jakie niosą ze sobą te przypadłości w połączeniu z faktem, że ojciec skarżącej nie mówił sprawiają, że wymagał on stałej obecności opiekuna, gdyż w razie potrzeby nie byłby on w stanie wezwać pomocy. Nie można też tracić z pola widzenia, że ojciec skarżącej od kilku lat cierpiał na nowotwór złośliwy gruczołu krokowego. Na przełomie czerwca i lipca 2022 r. został poddany radykalnej radioterapii. W czerwcu 2023 r. ojciec skarżącej zmagał się dodatkowo z zapaleniem jądra wywołującym obrzęk i bolesność (k. 10 akt. adm.). Ojciec skarżącej zmarł w sierpniu 2023 r., co wskazuje, że stan ojca skarżącej na moment składania wniosku tj. dwa miesiące przed zgonem był w zasadzie terminalny. Wszystkie te okoliczności przekładają się na wzmożoną potrzebę i stopień intensywności opieki świadczonej przez skarżącą. Odnosząc się do stanowiska organu odwoławczego odnośnie oceny dokumentacji medycznej ojca skarżącego Sąd stwierdza, że jego stan z 2013 r. nie może być miarodajny dla potrzeb niniejszej sprawy, a brak w dokumentacji medycznej po 2022 r. wskazań co do samodzielności ojca skarżącej i zaleceń opiekuńczych, nie świadczy o zakresie sprawowanej przez skarżącą opieki. Do oceny tej kwestii konieczne jest wzięcie pod uwagę całego materiału dowodowego w sprawie, który w ocenie Sądu świadczy za istnieniem podstaw do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd zauważa też, że pobieranie przez skarżącą specjalnego zasiłku opiekuńczego nie wyklucza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zwłaszcza wobec zadeklarowania przez skarżącą rezygnacji z tego zasiłku w razie uznania przez organ spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Na marginesie Sąd nadmienia, że skarżąca od kilku lat pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad ojcem, przy czym jedną z przesłanek jego przyznania jest istnienie związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym. Organ odwoławczy nie wskazał w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia jakie różnice zaistniały w sytuacji skarżącej, względem dnia wydania ostatniej decyzji o przyznaniu jej specjalnego zasiłku opiekuńczego, które uzasadniałyby aktualny brak istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Odnośnie udziału brata skarżącej w opiece nad niepełnosprawnym ojcem Sąd wskazuje, że podziela tę część orzecznictwa sądów administracyjnych, z której wynika, że możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element stanu faktycznego mogący mieć wpływ na ustalenie istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1235/22, z 15 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1335/22, czy z 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22). Z niekwestionowanych okoliczności niniejszej sprawy wynika jednak, że brat skarżącej mimo, że zamieszkuje pod tym samym adresem pracuje w czterobrygadowym systemie pracy, leczy się na serce, ma długi i zobowiązania alimentacyjne względem córki. W tym stanie rzeczy uznanie, że skarżąca przy skorzystaniu z pomocy brata byłaby w stanie podjąć pracę zarobkową należy uznać za nieuprawnione. Odnosząc się do szeroko przywołanego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji orzecznictwa sądów administracyjnych, Sąd zauważa, że nie może być ono stosowane automatycznie, albowiem przywołane wyroki wydawane zostały w konkretnych stanach faktycznych złożonych z wielu okoliczności, które dopiero ocenione łącznie dają obraz całości. Żaden z wyroków powołanych przez organ odwoławczy nie zapadł w stanie faktycznym, gdzie osoba niepełnosprawna przy tak wielu schorzeniach i tak zaawansowanym procesie chorobowym (który finalnie zakończył się zgonem niepełnosprawnego dwa miesiące po złożeniu wniosku), była do tego pozbawiona zdolności mówienia. Konkludując Sąd doszedł do przekonania, że organy obu instancji błędnie oceniły zaistniały stan faktyczny przez co doszło do naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na nie stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni stanowisko zawarte w niniejszym wyroku. Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. O kosztach orzeczono na zasadzie 206 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że sąd może w uzasadnionych przypadkach odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania w całości lub w części. Cytowany przepis obejmuje swoim zakresem także uprawnienie Sądu do określenia wysokości wynagrodzenia zawodowego pełnomocnika strony, w ramach oceny czynności tego pełnomocnika podejmowanych w postępowaniu sądowym. Przy określaniu wysokości wynagrodzenia pełnomocnika uwzględniać trzeba bowiem każdorazowo szereg okoliczności, wśród których wymienić należy m.in. stopień zawiłości sprawy, jak też wkład pełnomocnika, w przyczynienie się do wyjaśnienia i rozstrzygnięcia sprawy. Sądowi z urzędu jest wiadomym, że pełnomocnik skarżącej wnosi jednobrzmiącej treści skargi na decyzje wydawane w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skargi te zwierają przytoczone orzeczenia sądów administracyjnych bez odniesienia ich do okoliczności faktycznych danej sprawy. Także skarga wniesiona w tej sprawie wpisywała się w stosowany dotychczas przez pełnomocnika schemat treściowy i nie zawierała elementów indywidualizujących kontrolowany przypadek, w zakresie istotnym do skutecznego postawienia zarzutu. Wywiedziona skarga nie przyczyniła się więc do wyjaśnienia tej sprawy. W takich okolicznościach, w ocenie Sądu, wniosek o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania (tj. w tej sprawie, z uwagi na zwolnienie skarżącej z wpisu sądowego, w istocie w rachubę wchodziłyby jedynie koszty zastępstwa procesowego zawodowego pełnomocnika) – nie mógł zostać uwzględniony, przez co Sąd, odstąpił od zasądzenia zwrotu tych kosztów w całości, stosując cytowany wyżej art. 206 p.p.s.a. (por. wyroki WSA w Krakowie z 12 stycznia 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 1252/23, z 24 stycznia 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 1394/23, czy z 8 lutego 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 1511/23). Sąd podziela pogląd wyrażony w wyroku WSA w Olsztynie, w świetle którego sporządzenie skargi o charakterze szablonowym, wielokrotnie wykorzystywanym przez tego samego pełnomocnika w tożsamych przedmiotowo sprawach, dotyczących ponadto nieskomplikowanego staniu faktycznego i prawnego, niewątpliwie uprawnia sąd do zastosowania art. 206 p.p.s.a. (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 20 lutego 2020 r., sygn. akt II SAB/Ol 3/20). Końcowo Sąd zwraca uwagę, że zgodnie z art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W ocenie Sądu oznacza to, że sprawa skarżącej powinna być rozpoznana przez organ na podstawie przepisów u.ś.r. obowiązujących do 31 grudnia 2023 r. Z uwagi na użyte w przepisie sformułowanie "powstania prawa", a nie "ustalenia prawa" konieczne jest zastosowanie przepisów dotychczasowych, mimo braku wydania decyzji przed dniem 31 grudnia 2023 r. Dotychczasowe przepisy należy zatem stosować w odniesieniu do wnioskodawców, którzy złożyli wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przed dniem 31 grudnia 2023 r. oraz spełniają określone w ustawie przesłanki jego przyznania (por. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 18 lipca 2013 r., II SA/Go 552/13). Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a.