III SA/Kr 1910/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka Sędziowie WSA Halina Jakubiec (spr.) WSA Janusz Bociąga Protokolant Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 lutego 2015 r. sprawy ze skargi D. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 września 2014r. nr [....] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku stałego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 5 września 2014 r. znak [...] utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z [...] 2014 r. znak [...] o odmowie umorzenia D. M. kwoty nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku stałego na łączną kwotę 844,44 zł. W podstawie prawnej decyzji powołano przepisy art. 104 ust. 4 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2013 r., poz. 182). W uzasadnieniu decyzji wskazane zostały następujące okoliczności stanu faktycznego i prawnego: Burmistrz Miasta i Gminy decyzją z dnia [...] 2012 r. przyznał D. M. zasiłek stały w kwocie 456 zł wraz ze składką zdrowotną na okres od 1 lipca 2012 r. do 31 stycznia 2015 r. Decyzją z dnia [...] 2013 r., w związku ze zmianą okoliczności faktycznych, o których skarżąca nie poinformowała organu a dotyczących podjęcia stażu i uzyskania z dniem 1 września 2013 r. wynagrodzenia przez córkę skarżącej, ustalono zasiłek na kwotę 33,78 zł, natomiast decyzją z dnia [...] 2014 r. przyjęto, że skarżąca pobrała nienależnie powyższe świadczenie na łączną kwotę 844,44 zł. Jednocześnie spłata tego świadczenia została rozłożona na 16 rat po 50 zł miesięcznie. W dniu 14 maja 2014 r. skarżąca wniosła o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia, motywując wniosek trudnościami finansowymi, materialnymi i rodzinnymi. Burmistrz Miasta i Gminy wydał w dniu [...] 2014 r. decyzję odmawiającą D. M. umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w formie zasiłku stałego na łączną kwotę 844 zł. Organ uznał, że żądanie od skarżącej zwrotu świadczenia w ratach nie stanowi dla niej nadmiernego obciążenia, przyjmując, że od dnia decyzji w przedmiocie rozłożenia na raty sytuacja bytowa rodziny nie uległa zmianie i posiada cechy trwałości. Przeprowadzony został wywiad środowiskowy, z którego wynika, że skarżąca nadal prowadzi gospodarstwo domowe wraz z córką K. M. Córka pracuje zawodowo, a sama skarżąca jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku dla osób bezrobotnych. Zajmują mieszkanie składające się z trzech pokoi, kuchni i łazienki w kamienicy, co do której zainicjowano postępowanie o zasiedzenie. W mieszkaniu znajduje się instalacja elektryczna i woda. Wydatki rodziny kształtują się na poziomie 500 zł. Jedynym dochodem jest wynagrodzenie córki skarżącej w wysokości 1200 zł. Odwołując się od ww. decyzji D. M. podniosła, iż wbrew wnioskom organu spłata żądanej od niej kwoty spowoduje nadmierne obciążenie domowego budżetu, zwłaszcza, że dochody osiąga jedynie córka. Opisała ponadto po raz kolejny trudną sytuację bytową. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu decyzji odwoławczej, powołując się na treść stanowiącego podstawę prawną decyzji przepisu art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej wskazało, że instytucja umorzenia należności winna być stosowana wyjątkowo, i to jedynie w sytuacjach, gdy realnie nie jest możliwe odzyskanie kwoty nienależnie pobranego świadczenia, gdy dochodzenie należności mogłoby pozbawiać osobę zobowiązaną albo osobę pozostającą na jej utrzymaniu niezbędnych środków utrzymania. Dodano, że z uwagi na charakter spornych świadczeń, w interesie społecznym leży, by ewentualne pobrane nienależnie świadczenia udzielone w ramach pomocy państwa były jak najszybciej zwrócone, celem dalszego ich wykorzystania na cele publiczne. Uzupełniając ustalenia faktyczne organu I instancji, wskazano, że K. M. jest współwłaścicielką działki położonej w K i właścicielką samochodu Lanos z 1991 r. Do stałych wydatków rodziny skarżącej zalicza się koszty energii elektrycznej (149,37 zł i 49,79 zł), gazu, wody i drzewa opałowego w łącznej kwocie 500 zł. Organ przyjął, że pozostająca do dyspozycji rodziny skarżącej kwota 700 zł, choć niewysoka, pozwala na spłatę miesięcznie ustalonej kwoty raty 50 zł bez nadmiernego obciążenia budżetu domowego i nie spowoduje zagrożenia egzystencji. Dodatkowo podniesiono, że K. M. nie jest jedynym dzieckiem skarżącej, z pozostałymi utrzymuje kontakt, zwracając w tym miejscu uwagę na obowiązek alimentacyjny dzieci wobec rodziców znajdujących się w niedostatku. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi D. M. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Zawierała zarzuty naruszenia przepisów ustawy o pomocy społecznej i rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej poprzez nieuwzględnienie ważnego interesu strony oraz ważnego interesu publicznego. W uzasadnieniu skargi D. M. w sposób szeroki wyjaśniła, z jakich powodów nie jest w stanie spłacać przedmiotowego zobowiązania. Podkreśliła w sposób szczególny, że utrzymuje się jedynie dzięki córce K. M., która podjęła staż. Niemniej kwota miesięcznych wydatków, do których prócz ustalonych przez organ dochodzą jeszcze wydatki na lekarstwa powoduje, że skarżąca pozostaje w niedostatku. Określiła wydatki na kwotę 680 zł. Dodatkowo podniosła, że wychowywała samotnie sześcioro dzieci i nie była w stanie zgromadzić oszczędności. Podejmowała pracę, jednak przez krótki okres czasu i w niepełnym wymiarze. Remonty mieszkania dokonywali znajomi i rodzina a po tragicznej śmierci córki w wyniku zaczadzenia w łazience remont mieszkania został przeprowadzony przez firmę "U". W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1269) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, zgodnie z art. 145 § 1 tej ustawy, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w związku z jego wydaniem do naruszenia przepisów prawa materialnego, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, albo stwierdzenia nieważności decyzji. Przystępując do oceny legalności zaskarżonych decyzji sąd bada czy zaskarżona decyzja nie narusza prawa oraz czy została wydana w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu. Kierując się powyższymi kryteriami należy stwierdzić, że skarga D. M. podlega uwzględnieniu. Stanowiący podstawę prawną zaskarżonej decyzji przepis art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej stanowi, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza, jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Brzmienie cytowanego przepisu wskazuje na działanie organu w ramach tak zwanego uznania administracyjnego (gdyż właściwy organ może), co nie oznacza jednak dowolności. Zajęte przez organ stanowisko wymaga bowiem wyczerpującego uzasadnienia w oparciu o należycie zgromadzony materiał dowodowy, sprowadzające się do konieczności ustalenia, czy żądanie przez organ zwrotu wydatków na udzielone świadczenie w całości lub w części nie stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmiernego obciążenia lub też czy takie działanie organu nie niweczyłoby skutków udzielanej pomocy. Postępowanie w sprawie odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być, jak każde postępowanie administracyjne, przeprowadzone w zgodzie z przepisami proceduralnym zawartymi w Kodeksie postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 1 i 4 tej ustawy. W sytuacji, w której organy pomocy społecznej wyjaśnią wszelkie okoliczności sprawy istotne dla jej rozstrzygnięcia z zachowaniem art. 7, 77 § 1 i 80 Kpa i w sposób przekonujący uargumentują swoją decyzję wydaną w ramach przysługującego im uznania zgodnie z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, sąd administracyjny nie ma podstaw do zakwestionowania takiej decyzji i oceny jej słuszności (por. wyrok NSA z 9 grudnia 2010 r. sygn. akt I OSK 1156/10). O przekroczeniu granic uznania można mówić z kolei wtedy, gdy organ administracji pozostawia poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę i pomija istotne dla sprawy materiały dowodowe lub dokonuje ich oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (wyrok NSA z 14 stycznia 1994 r., III SA 491/93). Orzekające w sprawie organy powyższego wymogu nie spełniły. Przekroczyły granice uznania administracyjnego, twierdząc, że skarżąca jest w stanie spłacić ciążące na niej zobowiązanie stanowiące nienależnie pobrane świadczenie z tytułu zasiłku stałego, pomimo, iż jest osobą pozostającą bez pracy, zdaną na pomoc rodziny. W istocie rzeczy skarżąca nie dysponuje własnym dochodem. W rozumieniu ustawy o pomocy społecznej tworzy rodzinę wraz z pełnoletnią córką i dochody córki osiągane z tytułu odbywania stażu stanowią "dochód" rodziny w świetle przepisu art. 6 pkt 4 tej ustawy. Tym niemniej należy zwrócić uwagę na odmienność funkcji i celów instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń na tle innych instytucji ustawy. Analizie pod kątem uwzględnienia wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń winna podlegać przede wszystkim sytuacja materialna (bytowa) osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia. Faktem natomiast pozostaje, że skarżąca nie posiada własnego dochodu, z którego mogłaby spłacać rozłożone uprzednio na raty świadczenie. Rozumowanie organu, że spłata byłaby dokonywana z dochodu osiąganego przez córkę skarżącej sprowadza się zdaniem Sądu do nieuprawnionego przerzucenia obowiązku spłaty zobowiązania na córkę skarżącej. Brak jest natomiast ku temu podstaw prawnych a przede wszystkim brak podstaw, by dokonywać analizy możliwości spłaty zobowiązania przez daną osobę w kontekście możliwości finansowych i stanu posiadania innej osoby, nawet pozostającej z nią w gospodarstwie domowym. Na marginesie należy dodać, że skarżąca podnosiła względy nie tylko związane z brakiem pracy, ale też ze stanem zdrowia. Organ nie przeprowadził w tym względzie żadnego postępowania wyjaśniającego. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że orzekające w sprawie organy w sposób nieprzekonywujący uzasadniły odmowę umorzenia D. M. nienależnie pobranego świadczenia, co uzasadnia przyjęcie tezy, iż organy dopuściły się naruszenia przepisów postępowania art. 107 § 1 i 3 Kpa w zw. z art. 77 § 1 Kpa. Rozpoznając ponownie sprawę organ I instancji dokona analizy ustalonego stanu faktycznego, szczególnie mając na uwadze zasadę nieprzekraczania granicy uznania administracyjnego a następnie orzeknie w przedmiocie wniosku skarżącej o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia. Sąd na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.