III SA/Kr 386/19

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożenna Blitek (spr.) Sędziowie WSA Janusz Bociąga WSA Janusz Kasprzycki Protokolant specjalista Bernadetta Szczypka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 czerwca 2019 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 lutego 2019 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...] 2018 r. nr [...] a także decyzję Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...] 2018 r. nr [...] Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 lutego 2019 r., nr [...] zmieniająca decyzję Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...] 2018 r. nr [...] wydaną "w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego [...] z dnia 2018-06-15", którą to decyzją organ odwoławczy uznał za nienależnie pobrane przez E. K. świadczenie wychowawcze na trzecie dziecko w rodzinie – M. G. – wypłacone za 1 miesiąc – marzec 2018, a nie za trzy miesiące – od marca 2018 r. do maja 2018 r. – jak orzekł to organ I instancji, jednocześnie zobowiązując matkę dziecka do zwrotu pobranej kwoty świadczenia wychowawczego wraz z odsetkami. Powyższa decyzja została poprzedzona następującymi okolicznościami: I. E. K. złożyła w dniu 21 sierpnia 2017 r. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres 2017/2018 na "kolejne dzieci" w rodzinie – A. K. i M. K. i podała swój stan cywilny "mężatka". Jako członków rodziny podała męża A. K., syna S. K. ur. [...] 2002 r. i córki A. K. ur.[...] 2006 r. i M. K. ur. [...] 2017 r. Decyzją z dnia [...] 2017 r. nr [...] Burmistrz Miasta i Gminy przyznał E. K. świadczenie wychowawcze na A. K. w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 01.10.2017 r. do 30.09.2018 r. i na M. K. w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 01.10.2017 r. do 30.09.2018 r. II. 24 maja 2018 r. E. K. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na okres 2017/2018 na pierwsze dziecko w rodzinie – S. K. ur. 9 marca 2002 r. podając stan cywilny: rozwódka oraz jako członków rodziny troje dzieci: syna S. K. i córki A. K. i M. G. (poprzednie nazwisko K.). Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika m.in., że: - prawomocnym wyrokiem z dnia 28 listopada 2017 r., sygn. akt [...] Sąd Rejonowy ustalił, że A. K. nie jest ojcem małoletniej M. K.; - prawomocnym wyrokiem z dnia 8 lutego 2018 r., sygn. akt [...] Sąd Okręgowy rozwiązał przez rozwód małżeństwo E. K. i A. K. oraz zasądził od A. K. alimenty na rzecz dwojga dzieci – S. K. i A. K. do rąk matki dzieci E. K. po 50 zł miesięcznie na każde z dzieci, tj. kwotę 100 zł miesięcznie; - ugodą Sądu Rejonowego z dnia 20 marca 2018 r., sygn. akt [...] T. G. zobowiązał się łożyć na utrzymanie córki M. G. do rąk matki dziecka E. K. tytułem alimentów kwotę 100 zł miesięcznie począwszy od 1 kwietnia 2018 r. Decyzją z dnia [...] 2018 r. nr [...] Burmistrz Miasta i Gminy przyznał E. K. świadczenie wychowawcze na S. K. w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 01.05.2018 r. do 30.09.2018 r. III. W dniu 14 czerwca 2018 r. na urzędowym druku E. K. złożyła oświadczenie o wyrażeniu zgody na zmianę decyzji od czerwca 2018 r. odnośnie świadczenia wychowawczego na M. G. Decyzją z dnia [...] 2018 r. nr [...] Burmistrz Gminy i Miasta zmienił swoją decyzję z dnia [...] 2017 r. nr [...] w ten sposób, że skrócił okres, na jaki przyznał świadczenie wychowawcze w wysokości 500 zł na małoletnią M. G. (poprzednie nazwisko K.) z 12 miesięcy, tj. od 01.10.2017 r. do 30.09.2018 r. do 5 miesięcy – od 01.10.2017 r. do 28.02.2018 r. IV. Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej zawiadomieniem z dnia 13 lipca 2018 r. nr [...] wszczął z urzędu postępowanie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na małoletnią M. G., wypłaconego na podstawie decyzji z dnia [...] 2017 r. nr [...], m.in. podając, że zgodnie z art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, świadczenie wychowawcze na dane dziecko nie przysługuje, jeżeli osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało ustalone na rzecz tego dziecka od jego rodzica świadczenie alimentacyjne na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, a alimenty na małoletnią M. G. zostały przyznane od kwietnia 2018 r. Decyzją z dnia [...] 2018 r. nr [...] "w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego [...] z dnia 2018-06-15" Burmistrz Gminy i Miasta uznał, że kwota świadczenia wychowawczego przyznanego E. K. wypłacona za okres od 1 marca 2018 r. do 31 maja 2018 r. w wysokości 1500 zł na dziecko M. G. jest nienależnie pobranym świadczeniem wychowawczym w wysokości 1.500 zł i w związku z tym kwotę tę wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie (które zostaną naliczone od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty) należy wpłacić na podane konto Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w ciągu 7 dni od otrzymania decyzji. W uzasadnieniu powyższej decyzji, powołując się na przepis art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, stwierdzono, że E. K. nie miała zasądzonych alimentów na małoletnią M. G. od marca 2018 r., a zatem nie była uprawniona do pobierania świadczenia wychowawczego na to dziecko od marca 2018 r. do maja 2018 r., kiedy to zawiadomiła organ I instancji o tej sytuacji, składając wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w rodzinie – S. K. Od powyższej decyzji z dnia [...] 2018 r. nr [...] "w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego [...] z dnia 2018-06-15" Burmistrza Gminy i Miasta odwołała się E. K., która zarzuciła m.in., że o wszelkich zmianach jej sytuacji życiowej i prawnej – zaprzeczeniu ojcostwa najmłodszego dziecka, rozwodzie i ugodzie alimentacyjnej na to dziecko niezwłocznie informowała organ, uzyskując informację, aby wszelkie dokumenty dotyczące tych okoliczności złożyła wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w rodzinie. Decyzją z dnia 5 lutego 2019 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania od powyższej decyzji Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...] 2018 r. nr [...] w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego [...] z dnia 2018-06-15 "uchyliło zaskarżoną decyzję w całości" i orzekło merytorycznie w ten sposób, że uznało za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze wypłacone na dziecko M. G. za 1 miesiąc - od 1 do 31 marca 2018 r. - w wysokości 500 zł i zobowiązało E. K. do zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami za opóźnienie naliczonymi do dnia spłaty – w terminie 14 dni od otrzymania decyzji. Z uzasadnienia decyzji wynika, że organ II instancji podzielił stanowisko organu I instancji w kwestii pobrania przez odwołującą się nienależnego świadczenia na trzecie dziecko w rodzinie, a jedynie ograniczył okres, za który uznał wypłacone świadczenie do 1 miesiąca – marca 2018 r., w którym – według tego organu – E. K. jako samotna matka nie miała zasądzonych alimentów na małoletnią córkę M. G., a uzyskała alimenty dopiero ugodą od 1 kwietnia 2018 r. i wobec tego nie była uprawniona do świadczenia wychowawczego na to dziecko w marcu 2018 r. Z powyższą decyzją nie zgodziła się E. K., która w skardze zarzuciła, że organ potraktował jej córkę M. G. jak "pierwsze dziecko" w rodzinie, podczas gdy jest to jej trzecie dziecko, na które wypłacone świadczenie wychowawcze cały czas było świadczeniem należnym i nie podlegającym zwrotowi. Na poparcie stanowiska przytoczyła obszerne fragmenty uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 września 2018 r., sygn. akt I SA/Wa 601/18. Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej oraz przekazanie sprawy właściwemu organowi celem wydania decyzji uwzględniającej wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na M. na marzec 2018 r. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi i podtrzymało swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Sąd stwierdza z urzędu, że w chwili rozpatrywania przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze odwołania od decyzji Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...] 2018 r. nr [...] "w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego [...] z dnia 2018-06-15" istniała już wydana przez ten sam organ i doręczona E. K. (dorosłemu domownikowi) w dniu 2 stycznia 2019 r. decyzja z dnia [...] 2018 r. nr [...] stwierdzająca nieważność decyzji Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...] 2018 r. nr [...] "w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego [...] z dnia 2018-06-15", chociaż, pomimo wskazania przez organ różnych przepisów prawa, z treści uzasadnienia decyzji o stwierdzeniu nieważności nie wynika, z jakich powodów faktycznych i na jakiej konkretnie podstawie prawnej została wydana. Nie można także ustalić, czy decyzja ta jest ostateczna, tym bardziej, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydając zaskarżoną decyzję ponad miesiąc później nie uznało zaistnienia jakichkolwiek skutków prawnych decyzji stwierdzającej nieważność. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm.) - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.), sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej i stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2107), kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jednocześnie w oparciu o art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Skarga E. K. jest w pełni uzasadniona, albowiem: - po pierwsze: małoletnia M. G. jest trzecim dzieckiem w rodzinie skarżącej i okoliczność, że wszystkie dzieci były i są pod stałą opieką matki jest niekwestionowana; - po drugie: wszelkie okoliczności dotyczące składu rodziny, w tym tego, czy osoba starająca się o świadczenie wychowawcze jest czy nie jest samotną matką (panną rozwiedzioną czy wdową), dochodu w rodzinie (w tym renty rodzinnej dziecka, alimentów itp.), czy pochodzenia dziecka (z małżeństwa, z uznania czy nie mającego ustalonego ojcostwa) dotyczą tylko i wyłącznie sytuacji, gdy wniosek dotyczy przyznania świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko w rodzinie, a taka sytuacja nie miała miejsca w niniejszej sprawie. Już tylko wskazane wyżej okoliczności powodują stwierdzenie Sądu, że przepis art. 8 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2017 r., poz.1851) w niniejszej sprawie nie ma zastosowania. Należy wyjaśnić, że przepis art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci mający znaczenie przy wnioskach o świadczenie wychowawcze na pierwsze dziecko, które to świadczenie uzależnione jest od dochodu w rodzinie - ma na celu likwidację niepożądanego dla budżetu państwa zjawiska polegającego na deklarowaniu niezgodnie ze stanem faktycznym samotnego wychowywania dziecka w celu wyłączenia drugiego rodzica ze składu rodziny i jego dochodu. Ustawodawca, chcąc w ramach zasady pomocniczości państwa położyć ciężar utrzymywania dziecka w pierwszej kolejności na rodziców, powiązał prawo do świadczenia wychowawczego z wyczerpaniem drogi sądowej o zasądzenie świadczeń alimentacyjnych od drugiego rodzica i wykluczył tym samym nieformalne umowy o dobrowolnym płaceniu alimentów (Blicharz J. (red.), Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, 2019). Uszło więc uwadze organów obu instancji, że art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci stosuje się wyłącznie do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia na "pierwsze dziecko", a nie stosuje się do wniosku o ustalenie prawa do świadczenie na "kolejne dziecko" - np. trzecie - jak w niniejszej sprawie. Przyznanie świadczenia wychowawczego na "kolejne dziecko" nie jest niczym uwarunkowane, albowiem a contrario, zgodnie z art. 5 ust. 3 omawianej ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje na pierwsze dziecko, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 800 zł. Gdyby przyjąć inaczej, to osoba samotnie wychowująca dziecko byłaby dyskryminowana, ponieważ w pełnej rodzinie przyznanie świadczenia wychowawczego na drugie i kolejne dziecko w rodzinie nie jest obwarowane żadnymi warunkami (tak stanowisko sądownictwa administracyjnego w sprawach o sygn. akt I SA/Wa 601/18, opubl. LEX nr 2556974 i IV SA/Gl 840/18, opubl. LEX nr 2589810). Wprowadzenie pojęcia osoby samotnie wychowującej dziecko jest więc ściśle związane z pojęciem pierwszego dziecka i kryterium dochodowym (tak też stanowisko w sprawie o sygn. akt II SA/Rz 171/19, opubl. LEX nr 2651979). Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela powyższe stanowiska i identyfikuje się ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 5 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Ol 77/19 (opubl. LEX nr 2637723): "Skoro przyznanie świadczenia wychowawczego na drugie i kolejne dziecko nie jest niczym uwarunkowane - to żądanie organów dotyczące złożenia przez osobę samotnie wychowującą dziecko dokumentów dotyczących ustalenia na rzecz tego dziecka świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jest nie tylko nadmiernym formalizmem organów, ale jest po prostu bezpodstawne". Zdaniem Sądu, zbędne jest zmierzanie skarżącej do wydania nowej decyzji, która przyznawałaby świadczenie wychowawcze na córkę M. na marzec 2018 r., ponieważ po wyeliminowaniu zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...] 2018 r. nr [...], a także wyeliminowaniu decyzji Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...] 2018 r. nr [...] zmieniającej decyzję z dnia [...] 2017 r. nr [...], w obrocie prawnym pozostaje w całości decyzja z dnia [...] 2017 r. nr [...] Burmistrza Miasta i Gminy przyznająca E. K. świadczenie wychowawcze na córki A. i M. w wysokości po 500 zł miesięcznie na każde z dzieci na cały okres, tj. od 01.10.2017 r. do 30.09.2018 r Dla osiągnięcia wskazanego wyżej skutku, czyli pozostawania w obrocie prawnym decyzji Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...] 2017 r. nr [...] przyznającej E. K. świadczenie wychowawcze na córki A. i M. w wysokości po 500 zł miesięcznie na cały okres tj. od 01.10.2017 r. do 30.09.2018 r. w wydanym wyroku Sąd uchylił zaskarżoną decyzję, decyzję ją poprzedzającą, a także decyzję będącą podstawą ustalenia nienależnych świadczeń, tj. decyzję Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...] 2018 r. nr [...] zmieniającą decyzję z dnia [...] 2017 r. nr [...], pomimo tego, że - jak mogłoby się wydawać - ta ostatnia decyzja została już wyeliminowana z obrotu prawnego decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 17 grudnia 2018 r. nr [...] stwierdzającą nieważność tej decyzji Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...] 2018 r. Jednakże, z uwagi na treść uzasadnienia decyzji stwierdzającej nieważność i brak dostrzeżenia skutków tej decyzji przez organ, który ją wydał, czyli Samorządowe Kolegium Odwoławcze, co powinno znaleźć wyraz w późniejszej, zaskarżonej rozpatrywaną w niniejszej sprawie skargą decyzji tego organu, a więc z uwagi na niejasny status decyzji, Sąd pozostawił ją bez eliminowania z obiegu, gdyż wobec uchylenia decyzji, co do której później stwierdzono nieważność i tak nie wywołuje ona sama w sobie żadnych skutków prawnych. Mając powyższe na względzie Sąd uznał, że wydając zaskarżoną decyzję, decyzję ją poprzedzającą oraz decyzję Burmistrza Gminy i Miasta z dnia [...] 2018 r. nr [...] zmieniającą decyzję z dnia [...] 2017 r. nr [...] organy administracyjne obu instancji naruszyły przepisy prawa materialnego – ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, a zatem na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. orzekł – jak w wyroku.