III SA/Kr 469/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie WSA Bożenna Blitek (spr.) WSA Barbara Pasternak Protokolant Ewelina Kalita po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 lipca 2014 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 14 stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Decyzją z dnia [...] 2009 r. Nr [...] Prezydent Miasta zobowiązał M. K. do zwrotu kwoty 750 zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi do dnia spłaty, z tytułu wypłaconych na rzecz W. K. świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Pismem z dnia 3 czerwca 2013 r. M. K. wniosła o całkowite lub częściowe umorzenie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego z powodu jej trudnej sytuacji życiowej oraz materialnej. M. K. podała, że od prawie 8 lat jest osobą bezrobotną, nie posiada żadnego źródła utrzymania ani dochodu. Nie posiada również żadnego majątku ani oszczędności. Jest też osobą niepełnosprawną z orzeczonym średnim stopniem niepełnosprawności (ogłuchła po przebytej chorobie Heinego Medina). M. K. wskazała, iż pozostaje na wyłącznym utrzymaniu swojej rodziny, tj. ojca, z którym mieszka oraz braci, którzy zapewniają jej dach nad głową oraz wyżywienie w zamian za opiekę nad ojcem oraz niepełnosprawnym bratem. W związku z powyższym - jak podała we wniosku - nie jest w stanie uregulować ciążącego na niej zadłużenia z tytułu wypłaconych na rzecz jej córki świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzją z dnia [...] 2013 r. Nr [...] Prezydent Miasta [...] odmówił M. K. umorzenia zadłużenia wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 maja do 30 września 2009 r. na rzecz osoby uprawnionej W. K. w kwocie 1129,36 zł. Organ I instancji ustalił, że M. K. zamieszkuje i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z ojcem M. Z. oraz niepełnosprawnym bratem J. Z. Rodzina M. K. zajmuje mieszkanie dwupokojowe z łazienką i kuchnią będące własnością M. Z. Organ I instancji podał, że M. K. jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna poszukująca pracy bez prawa do zasiłku. Ponadto M. K. legitymuje się trzecią grupą inwalidzką wydaną na stałe. Organ I instancji ustalił, że z oświadczenia wnioskującej wynika, że nie podejmuje ona pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem. Ustalono, że źródłem utrzymania rodziny są renta rodzinna, renta socjalna i dodatek pielęgnacyjny J. Z. w łącznej wysokości 1485,18 zł oraz emerytura M. Z. w wysokości 1443,35 zł. Miesięczny dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w gospodarstwie domowym wynosi zatem 976,18 zł i przekracza kryterium dochodowe uprawniające do pomocy socjalnej. Na podstawie oświadczenia M. K. ustalono, że wydatki miesięczne rodziny związane z utrzymaniem mieszkania, opłaceniem mediów oraz wizyty u lekarzy specjalistów i zakup leków w wysokości ok. 800 zł pokrywają jej ojciec i brat. Organ I instancji dodał, że komornik sądowy prowadzący postępowanie egzekucyjne poinformował Wydział Spraw Społecznych Urzędu Miasta, że M. K. nie dokonała żadnej wpłaty, a egzekucja jest bezskuteczna. Nadto z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że podstawą wydania decyzji było to, że M. K. zadeklarowała prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego z ojcem i bratem, a zatem rozpatrując jej sytuację dochodową należało wziąć pod uwagę całkowity dochód wszystkich członków gospodarstwa, który w przeliczeniu na osobę w rodzinie M. K. wynosi 976,18 zł i przekracza kryterium socjalne, tj. 456,00 zł. Organ I instancji podniósł, że rozpatrując oświadczenie M. K., że nie posiada żadnego źródła dochodu należy zauważyć, że w zamian za rezygnację z podjęcia zatrudnienia w celu opieki nad bratem i ojcem ma ona również udział w dochodzie rodziny i część tego dochodu powinna wygospodarować na ciążący na niej obowiązek alimentacyjny. Natomiast, zdaniem organu, jeżeli ma być brana pod uwagę jedynie sytuacja dochodowa M. K., to powinna ona zadeklarować samodzielne gospodarstwo domowe, co pozwoliłoby jej na korzystanie z pomocy socjalnej do czasu podjęcia zatrudnienia. Jest ona bowiem osobą czynną zawodowo i nie posiada poważnych przeciwwskazań do podjęcia zatrudnienia. W ocenie organu I instancji, M. K. może podejmować prace w warunkach pracy chronionej, a podjęcie zatrudnienia pozwoliłoby jej się usamodzielnić oraz uzyskać źródło dochodu, którego część mogłaby przeznaczyć na spłatę bieżących i zaległych świadczeń alimentacyjnych. Nadto, zdaniem tego organu, umorzenie powyższych należności spowodowałoby przerzucenie na wszystkich podatników obowiązku utrzymania dzieci M. K. i byłoby sprzeczne z interesem społecznym. Prezydent Miasta podniósł również, że umorzenie na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy z uwagi na trudną sytuację dochodową, przy uwzględnieniu też sytuacji rodzinnej, spłata zobowiązań może zagrozić egzystencji zobowiązanego. W ocenie organu I instancji, w rozpatrywanej sprawie takie okoliczności nie występują, gdyż bez narażenia na brak możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych M. K. jest w stanie spłacać w ratach ciążące na niej zobowiązanie. Zdaniem organu I instancji, M. K. może podjąć w najbliższym czasie działania mające na celu uzyskanie dodatkowych środków pomocowych, a w dalszej perspektywie podjąć zatrudnienie, co poprawi sytuację materialną jej rodziny i pozwoli na stopniową spłatę zadłużenia. Od powyższej decyzji Prezydenta Miasta M. K. wniosła odwołanie, domagając się jej uchylenia. Zdaniem odwołującej się, organ I instancji błędnie ustalił stan faktyczny sprawy przyjmując, że jej sytuacja majątkowa i życiowa nie uzasadnia możliwości całkowitego bądź częściowego umorzenia zadłużenia wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, pomimo, że jest ona osobą długotrwale bezrobotną, bez żadnego dochodu, trwale niepełnosprawną i pozostającą na wyłącznym utrzymaniu rodziny. Odwołująca się podniosła, że brak stałego zatrudnienia i dochodu nie jest spowodowany koniecznością sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawnym bratem, lecz wynika z tego, że pomimo starań nie jest w stanie znaleźć pracy. M. K. stwierdziła, że nie jest osobą wykształconą, a i jej niepełnosprawność utrudnia jej kontakt z ludźmi. Także trudna sytuacja na rynku pracy powoduje, zdaniem odwołującej się, że twierdzenia organu, iż przy pomocy doradcy zawodowego, lub urzędu pracy powinna bez problemu znaleźć pracę, są nader optymistyczne, a nawet oderwane od rzeczywistości. Odwołująca się nie zgodziła się również ze stanowiskiem organu I instancji, że otrzymywane przez jej ojca i brata świadczenia są również jej dochodem. M. K. podkreśliła, że są to wyłącznie ich dochody, do których ona nie ma żadnych roszczeń i nie powinny być one w ogóle brane pod uwagę, a fakt pozostawania przez nią na utrzymaniu rodziny, która zapewnia jej dach nad głową i utrzymanie nie oznacza, że prowadzi z nimi wspólne gospodarstwo domowe. Decyzją z dnia 14 stycznia 2014 r. Nr [...], wydaną na podstawie art. 12 ust. 1 i 2, art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228) oraz art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta dnia [...] 2013 r. Nr [...]. W ocenie Kolegium, decyzja Prezydenta Miasta jest prawidłowa, gdyż przy jej wydawaniu nie przekroczono granic uznania administracyjnego, właściwie oceniono stan faktyczny, a analizując sytuację materialną i życiową wnioskodawczyni organ I instancji wyczerpująco uzasadnił swoje stanowisko. Kolegium wskazało, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że M. K. jest osobą rozwiedzioną, zamieszkuje u ojca i brata prowadząc z nimi wspólne gospodarstwo domowe i nie ponosi żadnych opłat mieszkaniowych. Organ II instancji wskazał, że M. K. jest osobą bezrobotną zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku i nie korzysta z pomocy społecznej. Nadto M. K. legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności, ale z akt sprawy nie wynika, by pozostawała w leczeniu i ponosiła z tego powodu jakieś koszty. W ocenie Kolegium, sytuacja rodzinna i dochodowa M. K. nie uzasadnia zastosowania ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego w postaci ich umorzenia. M. K. ma bowiem możliwość podjęcia pracy na otwartym rynku pracy, a jej stan zdrowia, mimo zaliczenia jej do osób z lekkim stopniem niepełnosprawności, nie powoduje istotnych ograniczeń w możliwości zatrudnienia. Kolegium zgodziło się również z twierdzeniem organu I instancji, że umorzenie należności w przedmiotowej sprawie prowadziłoby do przerzucenia obowiązku utrzymania dzieci dłużnika na wszystkich podatników, a zatem sprzeciwia się temu interes społeczny. Zdaniem Kolegium, po wyważeniu interesu dłużnika alimentacyjnego w sprawie oraz interesu społecznego należy przyznać pierwszeństwo temu drugiemu, gdyż brak jest w sprawie szczególnie uzasadnionych przypadków związanych z sytuacją dochodową i rodzinną dłużnika, które wskazywałyby na konieczność umorzenia należności. Pismem z dnia 21 lutego 2014 r. M. K. wiosła skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, domagając się jej uchylenia. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 12 ust. 1 i 2 oraz art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228), poprzez jego niewłaściwą wykładnię i błędne zastosowanie polegające na uznaniu, na podstawie zebranego materiału dowodowego i ustalonego stanu faktycznego, że w niniejszym przypadku brak jest przesłanek do umorzenia w całości bądź w części należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej W. K. W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że nie zgadza się z decyzją Kolegium, gdyż jej sytuacja życiowa i materialna nie pozwala na wywiązanie się z ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego. Jest to wynik czynników, na które skarżąca nie ma wpływu. Skarżąca podała, że w jej przypadku brak zatrudnienia jest okolicznością długotrwałą i niezmienną od kilku lat. Brak zatrudnienia powoduje, że musi mieszkać wraz z ojcem i bratem. Powyższa sytuacja powoduje też, że skarżąca nie może partycypować w kosztach utrzymania, a jedynie na co dzień zajmuje się pracami domowymi. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej i bada legalność zaskarżonego aktu administracyjnego stosownie do przepisu art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) nie będąc w sprawowaniu tej kontroli związany granicami skargi – zarzutami, wnioskami oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). W ramach tej kognicji Sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu administracyjnego nie naruszono przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do treści art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) – Kodeks postępowania administracyjnego (K.p.a.) organ prowadzący postępowanie administracyjne obowiązany jest do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jak też obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Zdaniem Sądu, skarga M. K. zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem skargi M. K. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta o odmowie umorzenia skarżącej należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej – W. K. Obydwie decyzje zostały wydane na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012 r. poz. 1228 z późn. zm.). Zgodnie z treścią art. 27 ust. 1 tej ustawy: "Art. 27. 1. Dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami." W art. 30 ust. 2 omawianej ustawy ustawodawca przewidział jednak, że: "Art. 30. (...) 2. Organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną." Z brzmienia art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wynika, że decyzja wydawana na jego podstawie zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego. Działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jednak dowolności. Obowiązkiem organów orzekających w niniejszej sprawie było zbadanie i rozpatrzenie, na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego - w kontekście przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 omawianej ustawy - czy istnieją podstawy do umorzenia wobec skarżącej należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wydanie decyzji o umorzeniu należności alimentacyjnych musi być więc poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspektach sytuacji dochodowej i rodzinnej, a uzasadnienie decyzji zawierać ocenę tej sytuacji. Zdaniem Sądu, w rozpoznawanej sprawie organy administracyjne obu instancji dopuściły się naruszenia art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przez jego błędną wykładnię. Jak wynika z treści art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, rozstrzygając o umorzeniu dłużnikowi alimentacyjnemu jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, organ administracyjny bierze pod uwagę sytuację dochodową i rodzinną dłużnika. Orzekające w niniejszej sprawie organy obu instancji dokonały analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącej i uznały, że jej sytuacja nie uzasadnia zastosowania ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W związku z tym organy obu instancji odmówiły umorzenia zadłużenia i stwierdziły, że skarżąca może podjąć pracę. Dodatkowo organy podniosły, że umorzenie należności w przedmiotowej sprawie prowadziłoby do przerzucenia obowiązku utrzymania dzieci skarżącej na wszystkich podatników, a zatem sprzeciwia się temu interes społeczny. Zdaniem Sądu, powyższe stanowisko organów obu instancji nie jest uzasadnione. Pokreślić należy, że organy powinny były dogłębnie przeanalizować aktualną sytuację dochodową i rodzinną skarżącej, co oznacza, że argumentem przemawiającym za odmową umorzenia nie może być twierdzenie, że istnieje jedynie potencjalna możliwość znalezienia przez skarżącą pracy. Cała argumentacja organów opiera się zatem na zdarzeniu przyszłym i niepewnym. Organy nie ustosunkowały się do bieżącej, aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej strony, a przecież to właśnie powinny były uczynić, mając do dyspozycji obszerny materiał dowodowy. Ustawodawca formułując przesłanki art. 30 ust. 2 omawianej ustawy nie wskazał, jakiego czasookresu ma dotyczyć analiza sytuacji dochodowej i rodzinnej. Oznacza to, że kierując się ogólnymi zasadami postępowania organy administracyjne obowiązane były uwzględnić i przeanalizować stan bieżący, aktualny, a nie przyszły. Z kolei powoływanie się przez organy na okoliczności, że umorzenie należności prowadziłoby do przerzucenia obowiązku utrzymania dzieci skarżącej na wszystkich podatników, i że sprzeciwia się temu interes społeczny jest niedopuszczalne, gdyż okoliczności te nie mieszczą się w zakresie "sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika". Poza tym, jak wynika z treści art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawodawca sprowadził przesłanki umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych z funduszu alimentacyjnego wyłącznie do "sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika". Nie jest zatem prawdą, że ustawodawca uzależnił umorzenie wymienionych wyżej należności od jakiś nadzwyczajnych czy losowych okoliczności, jak wskazują to organy, dokonując tym samym, zdaniem Sądu, nieuprawnionego zawężenia ustawowych przesłanek. W ocenie Sądu, organy administracyjne nie stosując ściśle wskazanych ustawowych przesłanek – sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika – pomyliły uznaniowość, która zobowiązuje do konkretnego i jasnego wykazania, na jakiej podstawie i dlaczego organ tak, a nie inaczej orzekł z dowolnością, którą zastosowały w niniejszej sprawie. Organy administracyjne obu instancji dopuściły się zatem naruszenia art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a., art. 80 K.p.a. i art. 107 § 3 K.p.a., poprzez nieustosunkowanie się do podnoszonych przez skarżącą argumentów, a tym samym nie zbadały całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. W szczególności organy nie wskazały żadnych faktycznych możliwości zarobkowych skarżącej – osoby głuchoniemej, a możliwości te muszą być realne i rzeczywiste, a nie enigmatyczne, nie mające oparcia w zebranym materiale dowodowym. Organy nie wzięły również pod uwagę, że ojciec i brat skarżącej utrzymują ją w zamian za wykonywane przez nią prace domowe i opiekę nad niepełnosprawnym bratem. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy winny ustalić rzeczywiste możliwości zarobkowe skarżącej w tym m.in. wykształcenie, zdobyty zawód i dotychczasowe doświadczenie zawodowe. Mając powyższe na względzie Sąd uznał, że decyzje organów I i II instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego w zakresie wyżej opisanym oraz przepisów postępowania, a w związku z tym na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. orzekł - jak w sentencji.