III SA/Kr 484/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Pasternak (spr.) Sędziowie WSA Janusz Bociąga WSA Janusz Kasprzycki Protokolant starszy sekretarz sądowy Monika Wójcik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 października 2015 r. sprawy ze skargi D. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 9 marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Marszałek Województwa decyzją z dnia [...] 2014 r. znak: [...], wydaną na podstawie art. 21 i art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2013 r. poz. 1456 ze zm.) w związku z art. 104 kpa, odmówił D. G. umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalonych decyzją znak: [...] z dnia [...] 2010 r. w wysokości 3.315,82 zł oraz ustawowych odsetek naliczanych od nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W uzasadnieniu Marszałek podał, że w dniu [...] 2010 r. Dyrektor Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej wydał decyzję znak: [...], w której ustalił wysokość nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie 4.230.00 zł oraz nienależnych odsetek od nienależnie pobranego świadczenia. Następnie decyzją znak: [...] z dnia 27 lipca 2012 r. Kierownik Działu Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego w Regionalnym Ośrodku Polityki Społecznej odmówił umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalonych decyzją z 15 czerwca 2010 r. oraz rozłożył na raty nienależnie pobrane świadczenia ustalone tą decyzją. Stanowisko Kierownika Działu Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego w Regionalnym Ośrodku Polityki Społecznej podzieliło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w decyzji znak: [...] z dnia [...] 2012 r. oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku o sygnaturze III SA/Kr 1777/12 z dnia 17 września 2013 r. Ponadto wskazano, że K. G. dokonuje systematycznych wpłat z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalonych decyzją z [...] 2010 r. wysokości 100 zł, bądź 150 zł, a wpłaty zostały proporcjonalnie rozliczone na należność główną oraz ustawowe odsetki. W konsekwencji ustalono, że zobowiązanie D. G. z tytułu należności głównej wynosi 3.315,82 zł. Marszałek wskazał, że do Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej wpłynęło pismo K. G., w którym zwrócił się z prośbą o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalonych decyzją z [...] 2010 r. Decyzją znak: [...] z dnia [...] 2014 r. Kierownik Działu Koordynacji Systemów Zabezpieczenia Społecznego w Regionalnym Ośrodku Polityki Społecznej, odmówił D. G. umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami ustalonych decyzją z [...] 2010 r. w kwocie 3.315,82 zł, lecz po rozpatrzeniu odwołania SKO decyzją z dnia [...] 2014 r. uchyliło decyzję organu I instancji oraz przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Zdaniem Kolegium organ I instancji nie wziął w sposób wystarczający pod uwagę pogarszającej się sytuacji rodzinnej strony. Organ I instancji wskazał, że realizując zalecenia SKO, ustalił, że sytuacja zdrowotna oraz dochodowa rodziny D. G. nie uległa pogorszeniu względem informacji przekazanych w dniu 8 września 2014 r. Ponadto ustalono, że po dniu 16 maja 2014 r. K. G. nie dokonał żadnej wpłaty z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, zaś z oświadczenia K. G. wynikało, że od 1 października 2014 r. do 21 listopada 2014 r. pozostawał bez zatrudnienia na terenie Irlandii, w związku z czym nie osiągnął dochodów, jednakże na dzień wydania decyzji przez organ I instancji K. G. ponownie podjął zatrudnienie oraz osiąga dochody. Ponadto na podstawie informacji dostarczonych przez K. G. ustalono, że K. G. oraz D. G. prowadzą wspólne gospodarstwo domowe wraz z czwórką dzieci. D. G. jest zatrudniona w Sklepie Spożywczo - Przemysłowym, a wysokość jej miesięcznego wynagrodzenia wynosi 1.232,20 zł netto. K. G. jest zatrudniony na terenie Irlandii, a jego miesięczne dochody wynoszą 1.600 euro, co w przeliczeniu na złote daje ok. 6.697,60 zł netto miesięcznie. K. G. jest także uprawniony do pobierania świadczeń rodzinnych na terenie Irlandii w wysokości 260 euro miesięcznie, co w przeliczeniu na złote daje ok. 1.088,36 zł miesięcznie. Po zliczeniu dochodów rodziny Państwa G. ustalono, że miesięczne dochody wynoszą ok. 9.018,16 zł, co w przeliczeniu na członka rodziny wynosi 1.503,03 zł miesięcznie. Zatem dochód ten jest niespełna trzykrotnie większy niż kryterium dochodowe określone w ustawie o świadczeniach rodzinnych, które wynosi 539,00 zł miesięcznie na osobę w rodzinie, oraz trzykrotnie większy niż kryterium dochodowe określone w ustawie o pomocy społecznej, gdzie kryterium wynosi 456,00 zł miesięcznie na osobę w rodzinie. Organ I instancji na podstawie wyjaśnień złożonych przez K. G. ustalił, że jego rodzina ponosi następujące miesięczne wydatki związane z utrzymaniem na terenie Polski: ok. 600 zł - energia elektryczna, gaz, woda, leczenie oraz wydatki związane z utrzymaniem na terenie Irlandii w wysokości; 3.771,72 zł. Ponadto ustalono, że Państwo G. opłacają studia córki, których koszt wynosi 2.000 zł za semestr, oraz pokrywają koszty wynajmu jej mieszkania w wysokości 500 zł miesięcznie. Ponadto K. G. oświadczył, że od miesiąca stycznia 2015 r. wzrasta wysokość czynszu za mieszkanie wynajmowane w Irlandii o 200 euro. Na podstawie tych źródeł dochodów Marszałek stwierdził, że rodzina D. G. po odliczeniu kosztów utrzymania rodziny na terenie Polski oraz Irlandii, opłacenia wszystkich zobowiązań, jest w stanie uregulować zobowiązanie wynikające z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Ponadto organ I instancji wskazał, że w rodzinie Państwa G. występują problemy zdrowotne, tj. D. G. posiada orzeczenie o niepełnosprawności, pozostaje w stałym leczeniu okulistycznym oraz w poradni chirurgii naczyniowej, natomiast K. G. oświadczył, że cierpi na depresje i pozostaje w stałym leczeniu u psychiatry. Ponadto ustalono, że Państwo G. nie wnioskowali o udzielenie pomocy społecznej w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej oraz nie składali wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych. W ocenie organu I instancji sytuacja rodziny D. G. nie była szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a ponadto sytuacja zdrowotna oraz materialna Państwa G. nie uległa pogorszeniu w takim stopniu, aby uzasadniała umorzenie w całości nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalonych decyzją z [...] 2010 r. Dlatego Marszałek nie znalazł przesłanek do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz odsetek od nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Odwołanie od decyzji Marszałka Województwa wniosła D. G., zarzucając nieprawidłowe rozliczenie dochodów i nieuwzględnienie wydatków takich jak jedzenie i ubrania dla dzieci. Ponadto podniesiono, że dochody nie powinny być rozliczane na wszystkich członków rodziny, ze względu na prowadzenie dwóch gospodarstw. W odwołaniu wskazano, że D. G. przebywa na chorobowym, ze względu na operację nogi, z czym wiążą się dodatkowe koszty zakupu lekarstw. Odwołująca się podkreśliła, że zadłużenie nie powstało tylko i wyłącznie z jej winy, ale również z winy ROPS. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 9 marca 2015 r. znak: [...], wydaną na podstawie art. 21 i art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2015 r. poz. 114) oraz art. 138 § 1 pkt 1 kpa, utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Kolegium podkreśliło, że pobrane przez D. G. świadczenia rodzinne były niewątpliwie świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych. W cenie Kolegium organ I instancji przeprowadził prawidłowe postępowanie wyjaśniające, podczas którego ustalił, że miesięczne dochody rodziny wynoszą ok. 9.018,16 zł, co w przeliczeniu na członka rodziny wynosi 1.503,03 zł miesięcznie. Zatem dochód ten jest niespełna trzykrotnie większy niż kryterium dochodowe określone w ustawie o świadczeniach rodzinnych, które wynosi 539,00 zł miesięcznie na osobę w rodzinie, oraz trzykrotnie większy niż kryterium dochodowe określone w ustawie o pomocy społecznej wynoszące 456,00 zł miesięcznie na osobę w rodzinie. Ponadto Kolegium uznało, że rodzina D. G. po odliczeniu kosztów utrzymania rodziny na terenie Polski oraz Irlandii, opłaceniu wszystkich zobowiązań, jest w stanie uregulować zobowiązanie wynikające z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Zdaniem Kolegium pozostałe po odliczeniach (na koszty utrzymania domu oraz leczenie) środki finansowe są wystarczające na utrzymanie oraz zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych. W konsekwencji Kolegium stwierdziło, że sytuacja bytowa D. G. jest dobra i umożliwia spłatę zadłużenia, zaś zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy nie pozwalał na zastosowanie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a tym samym na umorzenie kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Kolegium podkreśliło, że sytuacji rodziny D. G. nie mogła zostać uznana za szczególnie uzasadniony przypadek. Skargę na decyzję SKO wniosła D. G., która ponownie zakwestionowała stanowisko organów i podkreśliła, że sytuacja finansowa i zdrowotna jej rodzina nie została właściwie oceniona i odmowa umorzenia nienależnie pobranych świadczeń była niezasadna. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie "ppsa". Orzekanie - w myśl art. 135 ppsa - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję, uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co wynika z art. 145 § 1 pkt 1 ppsa. Skarga skutkuje uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Przytoczony przepis posługuje się pojęciem "szczególnie uzasadnionych okoliczności", co wskazuje na to, że decyzja w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest wydawana w ramach tzw. uznania administracyjnego. Oczywiście nie oznacza to, że organy mogą pozwolić sobie na działania dowolne, lecz przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności, powinny ocenić sytuację strony wnioskującej o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. W praktyce ustalenie, czy mamy do czynienia ze szczególnie uzasadnionymi okolicznościami polega na tym, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zbadać, czy istnieją ważne powody mające wpływ na funkcjonowanie rodziny. Na pojęcie "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" składa się całokształt sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej wnioskodawcy. Zatem rozpoznając wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, organy administracji powinny dokonać oceny, czy sytuacja życiowa wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, niepełnosprawność, stan zdrowia sprawiają, że sytuację rodzinną strony można uznać za okoliczności szczególnie uzasadnione. Odnosząc powyższe rozważania do kontrolowanego postępowania administracyjnego, Sąd uznał, że organy obu instancji nie dokonały prawidłowej, czyli całościowej oceny sytuacji, w jakiej znajduje się rodzina skarżącej. Organy obliczyły dochody uzyskiwane przez rodzinę, jednakże, zdaniem Sądu, wiele elementów składających się na całościową sytuację tej rodziny nie zostało wystarczająco starannie zbadanych i ocenionych. Organy ustaliły, że w skład gospodarstwa domowego skarżącej wchodzi czwórka dzieci, ale oprócz wskazania, iż jedna z córek studiuje poza stałym miejscem zamieszkania, nie ustalono wieku pozostałych dzieci, co niewątpliwie ma istotne znaczenie dla stwierdzenia, jakie są potrzeby materialne tych dzieci. Także ustalenia dotyczące stanu zdrowia skarżącej są bardzo ogólne, a organy ograniczyły się do stwierdzenia, że ze stanem zdrowia skarżącej "wiążą się dodatkowe koszty" na zakup lekarstw. Oczywistym jest, że organy prowadzące postępowanie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie mają obowiązku zastępować stron w dostarczaniu dowodów wyjaśniających ich sytuację rodzinną i majątkową. Organy mogą natomiast i powinny żądać od strony udokumentowania swoich twierdzeń dotyczących sytuacji rodzinnej i majątkowej, a w przypadku braku współdziałania strony, organy mogą odczytać to jako brak wykazania przez stronę danej okoliczności. Jednakże nie zwalnia to organów z obowiązku rzetelnego zestawienia i przeanalizowania wszystkich okoliczności istotnych dla oceny sytuacji rodziny strony. W kontrolowanym postępowaniu administracyjnym organy pominęły wskazane wyżej ważne okoliczności (wiek dzieci, koszty ich utrzymania, stan zdrowia skarżącej i związane z tym wydatki), co stanowiło naruszenie art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, co niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ prowadziło do odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności ważnych dla stwierdzenia, czy miały miejsce "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" w rozumieniu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Za nieuprawnione należało też uznać twierdzenie, że wcześniejsze stanowisko organów obu instancji wyrażone w decyzjach z 27 lipca 2012 r. i 24 września 2012 r. podzielił WSA w Krakowie, który wprawdzie oddalił skargę na te decyzje, lecz szczegóły stanowiska Sądu nie są znane, gdyż uzasadnienie do wyroku z dnia 17 września 2013 r. sygn. akt III SA/Kr 1777/12 nie zostało sporządzone. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organy zobowiązane będą do starannego obliczenia dochodów uzyskiwanych przez rodzinę skarżącej oraz zestawienia ich z wydatkami koniecznym dla zaspokojenia podstawowych potrzeb wszystkich członków tej rodziny. Dopiero zaś takie zestawienie będzie mogło stanowić właściwą podstawę do oceny, czy w stosunku do rodziny skarżącej zachodzą miejsce "szczególnie uzasadnione okoliczności" w rozumieniu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Mając na uwadze powyższe, orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w związku z art. 135 ppsa.