III SA/Kr 501/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Bociąga Sędziowie WSA Janusz Kasprzycki (spr.) WSA Barbara Pasternak Protokolant sekretarz sądowy Honorata Kuźmicka-Wełna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lipca 2018 r. sprawy ze skarg M. Ł. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 25 stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku okresowego z dnia 25 stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego z dnia 25 stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego z dnia 25 stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego z dnia 25 stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego skargi oddala Samorządowe Kolegium Odwoławcze zaskarżonymi decyzjami z dnia 25 stycznia 2018 r.: - nr [...] wydaną na podstawie przepisu art. 2, 3, 8, 11 ust. 2, 38 ust. 1 i 2, 107 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. jedn., Dz. U. z 2017 r., poz. 1769, zwanej dalej jako ustawa o pomocy społecznej) utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...] 2017 r. nr [...] o odmowie przyznania M. Ł. (dalej w skrócie skarżącemu) świadczenia w formie zasiłku okresowego; - nr [...] wydaną na podstawie przepisu art. 2, 3, 8, 11 ust. 2, 39 ust. 1 pkt 1, 107 ustawy o pomocy społecznej utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...] 2017 r. nr [...] o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia w formie zasiłku celowego na zakup żywności; - nr [...] wydaną na podstawie przepisu art. 2, 3, 8, 11 ust. 2, 39 ust. 1 pkt 1, 107 ustawy o pomocy społecznej utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...] 2017 r. nr [...] o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia w formie zasiłku celowego na dofinansowanie do opłat za energię elektryczną; - nr [...] wydaną na podstawie przepisu art. 2, 3, 8, 11 ust. 2, 39 ust. 1 pkt 1, 107 ustawy o pomocy społecznej utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...] 2017 r. nr [...] o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia w formie zasiłku celowego na zakup żywności; - nr [...] wydaną na podstawie przepisu art. 2, 3, 8, 11 ust. 2, 39 ust. 1 pkt 1, 107 ustawy o pomocy społecznej utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy z dnia [...] 2017 r. nr [...] o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia w formie zasiłku celowego na dofinansowanie opłat za energię elektryczną. Wyżej wymienione decyzje zapadły w następujących okolicznościach stanu faktycznego i prawnego : Skarżący zwrócił się do Burmistrza Miasta i Gminy wnioskami kolejno z dnia: 6 września 2017 r. o przyznanie zasiłku okresowego oraz celowego na zakup żywności, 25 września 2017 r. o przyznanie zasiłku celowego na dofinansowanie do opłat za energię elektryczną oraz w dniu 3 listopada 2017 r. ponownie o przyznanie zasiłku celowego na zakup żywności oraz dofinansowanie do opłat za energię elektryczną. Organ I instancji - Burmistrz Miasta i Gminy decyzjami z dnia [...] 2017 r. : - nr [...] odmówił przyznania skarżącemu) świadczenia w formie zasiłku okresowego, - nr [...] odmówił przyznania skarżącemu świadczenia w formie zasiłku celowego na zakup żywności, - nr [...] odmówił przyznania skarżącemu świadczenia w formie zasiłku celowego na dofinansowanie do opłat za energię elektryczną. Natomiast decyzjami z dnia [...] 2017 r.: - nr [...] odmówił przyznania skarżącemu świadczenia w formie zasiłku celowego na zakup żywności, - nr [...] odmówił przyznania skarżącemu świadczenia w formie zasiłku celowego na dofinansowanie opłat za energię elektryczną. W ich uzasadnieniach organ I instancji podniósł w szczególności, że przeprowadził postępowanie wyjaśniające w kierunku ustalenia, czy zachodzą przesłanki przyznania skarżącemu wnioskowanych świadczeń. W tym celu podjął się w dniu 13 września 2017 r. próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącego, jednak skarżący nie udzielił żadnych informacji. Kolejna próba przeprowadzenia wywiadu nastąpiła w dniu 27 września 2017 r. Pozyskano wówczas informacje, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jest osobą rozwiedzioną, posiada dwójkę dzieci, które mieszkają z matką i utrzymuje z nimi kontakt. Ma lat 46, posiada wyższe wykształcenie w zawodzie architekt i nie zgłasza problemów zdrowotnych. Prowadził działalność gospodarczą, która jest zawieszona. Zajmuje dom należący do rodziców, który jest ogrzewany piecem CO na gaz i dodatkowo wyposażone jest w źródło ogrzewania w postaci kominka. Rachunki za media wystawiane są na H. Ł. (ojca skarżącego). Skarżący zalega z płatnościami za media. Jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Skarżący nie udzielił pracownikowi socjalnemu informacji dotyczącej uzyskiwanych dochodów i źródła utrzymania, zasłaniając się ogólnikowym stwierdzeniem, że "sytuacja ogólna bez znaczących zmian" i że źródłem jego utrzymania jest "zawieszona działalność gospodarcza". Organ, celem doprecyzowania powyższych danych, wezwał dwukrotnie skarżącego do stawienia się w siedzibie ośrodka pomocy społecznej w dniu 2 i 12 października 2017 r. Skarżący odpowiedział jedynie pismem, w którym wyjaśnił, że nie uzyskuje żadnych dochodów z działalności gospodarczej, gdyż jej prowadzenie jest zawieszone. W toku postępowań wszczętych na podstawie wniosków z dnia 3 listopada 2017 r. organ pomocowy podjął próbę przeprowadzenia w dniu 14 listopada 2017 r. wywiadu środowiskowego z asystą Policji ze względu na obawę o bezpieczeństwo pracowników socjalnych (skarżący w trakcie kontaktów z nimi wykazywał się zrachowaniami agresywnymi, co wynika z treści notatek służbowych). Skarżący nie wyraził zgody na tego rodzaju formę wywiadu środowiskowego i zaprzeczał w toku dalszych kontaktów telefonicznych z ośrodkiem pomocy społecznej potrzebie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, tym bardziej z asystą Policji. Dokonując oceny prawnej ustalonych faktów i zaistniałych w toku postępowania zdarzeń, organ podniósł, że wnioskowane przez skarżącego świadczenia w postaci zasiłku okresowego oraz zasiłku celowego przyznawane są w sytuacjach szczególnych związanych z niepełnosprawnością, bezrobociem, czy długotrwałą chorobą, przy czym jednym z kryteriów jest uzyskiwanie dochodu nie przekraczającego w przypadku osoby samotnie gospodarującej 634 zł. Przesłanką o charakterze ogólnym jest także współdziałanie w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej przez osoby korzystające ze świadczeń pomocy społecznej (art. 4 ustawy o pomocy społecznej). Według organu I instancji postawa skarżącego pozostaje w sprzeczności z obowiązkiem współdziałania w szerokim wymaganym zakresie, tj. w zakresie działań podejmowanych w celu poprawy trudnej sytuacji życiowej oraz współpracy z pracownikami ośrodka pomocy społecznej. Skarżący konsekwentnie odmawiał złożenia choćby oświadczenia pozwalającego na rozeznanie się w sytuacji dochodowej, przez co uniemożliwił poczynienie ustaleń w kwestii bytowej, sytuacji alimentacyjnej oraz posiadania lub nie oszczędności/zasobów majątkowych pozwalających na przezwyciężenie trudności finansowych. Organ I instancji uznał, że skarżący przyjmuje postawę pasywną, która wyraża się w przekonaniu skarżącego, że nierozstrzygnięte sprawy sądowe dotyczące zawieszonej działalności gospodarczej są uzasadnieniem niepodejmowania innej zawodowej aktywności zarobkowej oraz uzasadnieniem oczekiwania, że pomoc społeczna ma obowiązek utrzymywania skarżącego. Skarżący zanegował też wyrażoną przez ośrodek pomocy społecznej konieczność zawarcia przez niego kontraktu socjalnego. Organ I instancji zwrócił w tym miejscu uwagę, że skarżący jest objęty od dnia 16 listopada 2016 r. systematyczną pomocą finansową ze strony państwa, łącznie uzyskał kwotę 5 680,21 zł. Organ wyraził przy tym ocenę, że skarżący jest osobą doskonale zorientowaną co do specyfiki postępowania administracyjnego w przedmiocie świadczeń socjalnych, co wynika raz z jego wykształcenia, a raz z jego praktyki związanej z ilością toczących się postępowań z jego udziałem, i w związku z tym jest świadomy również swoich obowiązków jako odbiorcy świadczeń społecznych. Pomoc społeczna natomiast, jak organ I instancji podkreślił, z założenia jest krótkotrwała i nie może służyć utrwaleniu stanu trudności życiowych, stając się docelowym narzędziem do pokonania tych trudności, gdyż to na adresacie ciąży główny ciężar pokonania trudności życiowych. W odwołaniu od powyższych decyzji skarżący zarzucił organowi pomocowemu, że nie przyznając pomocy finansowej naraża jego zdrowie i życie, stosuje nadmierny formalizm i niewłaściwą interpretację prawa. Organ I instancji nadmiernie komplikuje procedury i podejmuje szereg nieprawidłowych i zbędnych działań, które jedynie obciążają finansowo budżet państwa. Ponadto w próbie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego z udziałem Policji zauważył znamiona przestępstwa nękania, w związku z czym podjął zamiar zgłoszenia tej okoliczności do organów ściągania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniach opisanych na wstępie decyzji podzieliło ustalenia faktyczne i ocenę prawną dokonaną przez organ I instancji, w szczególności akcentując fakt braku współdziałania przez skarżącego z organem pomocowym w rozwiązywaniu swojej trudnej sytuacji życiowej jako podstawę odmowy przyznania mu wnioskowanych świadczeń. Z jednej strony skarżący nie wypełniał zaleceń pracowników socjalnych, a z drugiej składał kolejne wnioski o pomoc finansową. Skarżący wykazuje bierną postawę, pomimo, że jest osobą posiadającą wyższe wykształcenie oraz ma doświadczenie w samodzielnym prowadzeniu działalności gospodarczej. Oczekuje on zaspokojenia wszystkich swoich potrzeb ze środków pomocy społecznej, a ze swej strony nie podejmuje działań zmierzających do poprawy swojej sytuacji bytowej. W opisanych wyżej okolicznościach w ocenie Kolegium przyznanie wnioskowanej pomocy byłoby niezgodne z podstawowymi założeniami ustawy o pomocy społecznej, w szczególności z jej art. 4 i 11. Odnosząc się do zarzutu odwołania związanego z uciążliwością przeprowadzanych wywiadów środowiskowych, Kolegium wyjaśniło, że wywiad środowiskowy nie jest formą nękania osoby ubiegającej się o świadczenia z pomocy społecznej, ale wymaganym środkiem dowodowym mającym na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej takiej osoby. Natomiast niewyrażenie zgody na przeprowadzenie wywiadu stanowi podstawę odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. W skargach do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższe decyzje powtórzone zostały przez skarżącego zarzuty odwołania. W odpowiedziach na skargi Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o ich oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. jedn., Dz. U. z 2017 r., poz. 2188) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm., dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa. Na podstawie art. 111 § 2 P.p.s.a. Sąd postanowił połączyć niniejszą sprawę ze sprawami o sygn. akt III SA/Kr 502/18, III SA/Kr 503/18, III SA/Kr 504/18, III SA/Kr 505/18 – do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia pod sygn. akt III SA/Kr 501/18. Skargi nie zasługiwały na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli sądu na skutek skarg skarżącego były decyzje organów pomocy społecznej odmawiające skarżącemu przyznania żądanych przez niego świadczeń w postaci zasiłku okresowego i zasiłków celowych z powodu braku jego współpracy z pracownikami socjalnymi. Zgodnie z postanowieniami art. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t. jedn., Dz. U. z 2018 r., poz. 1508, zwanej dalej jako ustawa o pomocy społecznej) osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Z kolei w myśl art. 11 ust. 2 tej ustawy brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych, prac społecznie użytecznych, a także odmowa lub przerwanie udziału w działaniach w zakresie integracji społecznej realizowanych w ramach Programu Aktywizacja i Integracja, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie trafnie organy wskazały na art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, że działania w nim opisane mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych pomocy społecznej. Podkreślić zatem należy, że ustawa o pomocy społecznej nie tylko przyznaje wnioskodawcom określone uprawnienia ale również nakłada na nich określone obowiązki, które przede wszystkim mają doprowadzić do przezwyciężenia trudnej sytuacji w jakiej znaleźli się beneficjenci. Brak wykonania tych obowiązków, jak również brak współpracy z organami pomocy społecznej może skutkować wydaniem decyzji odmawiającej przyznania wnioskowanej pomocy lub odebranie przyznanej już pomocy. W niniejszym przypadku postawa skarżącego prezentowana w toku prowadzonych przez organy pomocy społecznej postępowań administracyjnych potwierdza słuszność ich stanowiska, zwłaszcza, że celem pomocy społecznej nie jest utrzymywanie, na koszt podatników osób, czy rodzin, które nie chcą we własnym zakresie podjąć kroków, które umożliwią im wyjście z trudnej sytuacji w jakiej się znalazły. Dlatego osoby zwracające się z wnioskiem o przyznanie pomocy ze środków publicznych na zaspokojenie własnych potrzeb mają obowiązek współpracowania z pracownikiem socjalnym nałożony na mocy art. 4 ustawy o pomocy społecznej. Osoby, które takiej współpracy nie podejmują muszą liczyć się z możliwością odmowy przyznania im świadczenia z pomocy społecznej. Skoro z analizy akt spraw administracyjnych niezbicie wynika, że skarżący uniemożliwiał przeprowadzenia wywiadów środowiskowych, który to wywiad, na gruncie ustawy o pomocy społecznej jest środkiem dowodowym mającym na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i materialnej beneficjenta, uznać należało za prawidłowe podjęte, negatywne dla skarżącego decyzje. Nie ulega bowiem żadnej wątpliwości, że w świetle regulacji ustawy o pomocy społecznej ustalenie sytuacji osobistej oraz stanu majątkowego ma zasadnicze znaczenie dla możliwości pozytywnego rozpatrzenia wniosku osoby ubiegającej się o świadczenia z pomocy społecznej. Podkreślić należy, że ustawodawca rygorystycznie podchodzi do kwestii współpracy osoby ubiegającej się o takie świadczenie z organem pomocy społecznej. Uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu, czy to poprzez odmowę jego przeprowadzenia, czy odmowę odpowiedzi na poszczególne pytania pracownika socjalnego, względnie niewywiązywanie się z uzasadnionych żądań złożenia stosownych dokumentów, może zostać uznane za brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym, co z kolei stanowi wyrażoną w art. 11 ust. 2 ustawy przesłankę do wydania decyzji odmawiającej przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Zgodzić się należy ze stwierdzeniem, że możliwość tę należy rozpatrywać indywidualnie w każdym przypadku. Specyfika jednakże tych spraw administracyjnych, prowadzonych przez organ pomocy społecznej z wniosków skarżącego polega na tym, że skarżący wykazuje tylko postawę roszczeniową, a uniemożliwia organowi poprzez przeprowadzenie wywiadów środowiskowych rzeczywiste ustalenie jego sytuacji materialnej, dochodowej i życiowej. Wzywany przez organ do stawiennictwa w organie celem ustalenia jego sytuacji (k. 31 i 41 akt administracyjnych), na podstawie art. 50 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn., Dz. U. z 2017 r., poz. 1257) w zw. z art. 107 ust. 5 ustawy o pomocy społecznej, który daje możliwość domagania się od beneficjenta złożenia podczas wywiadu środowiskowego oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym, nie zgłasza się i nie przedstawia organowi swojej sytuacji w jakiej się znajduje. Wobec powyższego w tym przypadku działania organu uznać należało za zgodne z prawem biorąc zwłaszcza pod uwagę postawę skarżącego i wiadome organowi z urzędu okoliczności związane z jego wiekiem i kondycją zdrowotną, a także biorąc pod uwagę wyuczony przez niego zawód architekta. Nie są to więc okoliczności, które pomimo braku współpracy z uwagi na katastrofalne położenie beneficjenta przemawiałyby za udzieleniem mu pomocy pomimo braku współpracy z organem pomocy społecznej. Skargi nie mogły więc z powyższych względów odnieść zamierzonego skutku. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.