III SA/Kr 512/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Michna Sędziowie WSA Hanna Knysiak-Sudyka WSA Renata Czeluśniak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 5 października 2021 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi T. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 22 stycznia 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i zobowiązania do jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Burmistrz Miasta i Gminy decyzją z dnia [...] 2020 r. nr [...], orzekł skarżącemu T. F. o: - ustaleniu kwoty nienależnie pobranego świadczenia w formie: świadczenia wychowawczego, pobranego na K. F., w łącznej kwocie 4.000,00 zł w okresie od 1 stycznia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r., świadczenia wychowawczego, pobranego na K. F., w łącznej kwocie 4.000,00 zł w okresie od 1 stycznia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r.; - zobowiązaniu do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w formie: świadczenia wychowawczego, pobranego na K. F., w łącznej kwocie 4.000,00 zł w okresie od 1 stycznia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r., świadczenia wychowawczego, pobranego na K. F., w łącznej kwocie 4.000,00 zł w okresie od 1 stycznia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r. W odwołaniu T. F. podniósł, że po rozwodzie z dnia 6 grudnia 2019 r. nadal zamieszkuje razem z byłą żoną i dwójką małoletnich dzieci w jednym domu, będącym jego własnością. Opiekę nad dziećmi sprawuje naprzemiennie z ich matką i solidarnie partycypuje w kosztach ich utrzymania. Środki pieniężne, które otrzymywał w ramach programu 500 plus w okresie od stycznia do sierpnia 2020 r. przekazywał matce dzieci i były one wykorzystywane przez nią zgodnie z ich przeznaczeniem. Skarżący podkreślił, że zaraz po wyroku rozwodowym rozmawiał telefonicznie z pracownikiem organu I instancji informując go o zaistniałych faktach i że ten miał go poinformować o braku konieczności natychmiastowego dokonywania jakichkolwiek zmian w decyzji przyznającej świadczenie. Został też pouczony, że w następnym okresie zasiłkowym wniosek powinna już złożyć matka dzieci. O wszystkich tych ustaleniach poinformował swoją byłą żonę, która zdecydowała się nie składać wówczas wniosku o przedmiotowe świadczenie lub podjęcie jakiejkolwiek aktywności mającej na celu ich pozyskanie. W takim stanie rzeczy w sierpniu 2020 r. będąc w porozumieniu z matką dzieci, złożył wniosek o świadczenie "Dobry Start" i wówczas skontaktował się z nim telefonicznie urzędnik organu I instancji, który poinformował go, że o przedmiotowe świadczenie powinna starać się matka dzieci, a on sam powinien dostarczyć niezbędne dokumenty potwierdzające rozwód, złożyć wniosek o uchylenie świadczenia wychowawczego, wniosku o nierozpatrywanie podania o świadczenie Dobry Start, zaś pobrane dotychczas przez niego świadczenie wychowawcze powinno być zwrócone. Zdaniem skarżącego, nie powinien zwracać pobranego świadczenia, ponieważ niczego nie zataił. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 22 stycznia 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu SKO wskazało na dotychczasowy przebieg postępowania i wyjaśniło, że w dniu 12 lipca 2019 r. skarżący złożył wniosek elektronicznie o przyznanie mu świadczenia wychowawczego na dzieci: K. F. i K. F. W dniu 6 sierpnia 2019 r. przyznano mu wnioskowane świadczenie (informacja Nr [...]) na dziecko K. F. w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2020 r. i K. F. na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. po 500 zł na każde z nich. W dniu 28 sierpnia 2020 r. skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia Dobry Start, gdzie wskazał, że jest rozwiedziony. Z kolei w dniu 14 września 2020 r. do organu I instancji wpłynął wyrok Sądu Okręgowego, Wydział XI Cywilno-Rodzinny, sygn. akt [...] z dnia 6 grudnia 2019 r. (uprawomocniony w dniu 14 grudnia 2019 r.) z którego wynika, że małżeństwo J. F. i T. F. zostało rozwiedzione. Z punktu drugiego wyroku wynika, że wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi K. F. i K. F. pozostawiono obojgu rodzicom, ustalono miejsce zamieszkania małoletnich przy matce i nałożono obowiązek alimentacyjny na T. F. w stosunku do dzieci w kwocie po 800,00 zł na każde z dzieci, tj. łącznie po 1600,00 zł miesięcznie. Szczegółowo uregulowano także sposób kontaktów skarżącego z dziećmi. W tym stanie rzeczy organ I instancji w dniu 11 września 2020 r. uchylił prawo do świadczenia wychowawczego i stwierdził, że nie przysługuje ono skarżącemu od dnia 1 stycznia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r. Uznano, że skarżący nie sprawuje bezpośredniej opieki nad małoletnimi dziećmi i fakt ten nie został zgłoszony organowi I instancji w myśl art. 20 ust. 1 ustawy. Zatem wypłacone świadczenia pieniężne z tego tytułu należało uznać za nienależnie pobrane. Decyzja organu I instancji z dnia [...] 2020 r. została doręczona skarżącemu w dniu 15 września 2020 r. i stała się ostateczna. Następnie organ I instancji w dniu 10 listopada 2020 r. wszczął postępowanie w sprawie ustalenia wysokości nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych przez skarżącego na ww. dzieci w okresie od dnia 1 stycznia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r. i w dniu 25 listopada 2020 r. wydał ww. decyzję o ustaleniu kwoty nienależnego świadczenia wychowawczego oraz o zobowiązaniu do jego zwrotu. Kolegium wyjaśniło, że kwota świadczenia wychowawczego wypłacona za okres od 1 stycznia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r. w kwocie 2 x po 500,00 zł miesięcznie na dziecko K. F. i K. F. jest świadczeniem nienależnie pobranym, które zostało wypłacone w przypadku, gdy małoletnie dzieci przebywały pod opieką matki - zgodnie z wyrokiem rozwodowym (J. F.), która się nimi opiekuje i je wychowuje. Łączna kwota wypłaconego świadczenia za osiem miesięcy wynosi 8.000,00 zł (2 x 4.000,00 zł). W konsekwencji powyższego, zdaniem SKO, wszystkie okoliczności sprawy są w zasadzie prawidłowo ustalone w przeprowadzonym przez organ I instancji postępowaniu dowodowym. Ponadto podniesione przez skarżącego w odwołaniu zarzuty nie zasługują na uwzględnienie, nie mają oparcia w dowodach, zaś jego twierdzenia ustne są nieuwiarygodnione innymi dowodami. Nie zmienia sytuacji fakt, że skarżący pobrane świadczenie wychowawcze przekazywał w całości J. F., swojej byłej żonie i matce jego dzieci lub kupował rzeczy niezbędne do wychowania dzieci. W skardze do WSA w Krakowie T. F. zarzucił naruszenie: - art. 20 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, poprzez jego zastosowanie i przyjęcie, że doszło do zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, w momencie, gdy pomimo orzeczonego przez Sąd Okręgowy rozwodu pomiędzy nim a jego byłą żoną, nie wystąpiły żadne zmiany w zakresie miejsca zamieszkania, wspólnego prowadzenia gospodarstwa domowego, wspólnej opieki nad małoletnimi dziećmi, - art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci, poprzez jego zastosowanie i przyjęcie, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, w momencie, gdy małoletnie dzieci w dalszym ciągu mieszkają z nim w jednym domu, w dalszym ciągu sprawuje on nad nimi bieżącą, codzienną opiekę naprzemiennie z byłą żoną, co więcej środki otrzymane w ramach programu 500 + za każdym razem były przekazywane byłej żonie i wykorzystywane zgodnie z ich przeznaczeniem - na utrzymanie małoletnich. Wskazując powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zasądzenie kosztów według norm przepisanych oraz o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentu w postaci: 1. dokumentów: a) jego pisma z dnia 7 grudnia 2020 r., pisma J. F. z dnia 7 grudnia 2020 r. - oświadczenia byłej żony o otrzymywaniu środków wypłacanych skarżącemu w ramach projektu 500+ i wykorzystywania ich zgodnie z przeznaczeniem, ponadto zamieszkiwania z małoletnimi dziećmi w jednym domu ze skarżącym, braku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń; 2. zeznań świadków: J. F. oraz skarżącego w charakterze strony. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 ze zm.). Sąd rozpoznający skargę na akt administracyjny dokonuje jego oceny mając na uwadze wyłącznie stan prawny obowiązujący w dniu podjęcia aktu, jak i stan sprawy istniejący na ten dzień, a wynikający z akt administracyjnych (art. 133 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., powoływanej dalej jako "p.p.s.a."). Podstawą orzekania Sądu jest, więc materiał dowodowy zgromadzony przez organy administracji publicznej w toku całego postępowania toczącego się przed organami obydwu instancji. Aby usunąć z obrotu prawnego decyzję wydaną przez organ administracji konieczne jest stwierdzenie, że doszło w niej do naruszenia przepisu prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, albo też przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c p.p.s.a.). Uwzględnienie skargi następuje również w przypadku stwierdzenia, że zaskarżony akt dotknięty jest jedną z wad wymienionych w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych ustawach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W przypadku, gdy Sąd nie stwierdzi podstawy do uwzględnienia skargi, na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddala. Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności decyzji administracyjnej. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach. Na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.) sprawę rozpoznano i wyrok wydano w trybie posiedzenia niejawnego. Stosownie do tego przepisu, przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na podstawie przytoczonego przepisu Przewodniczący Wydziału III Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie zarządzeniem w z dnia 22 kwietnia 2021 r. wyznaczył sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. Przedmiotem skargi jest decyzja SKO utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji o ustaleniu skarżącemu kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego pobranego na dzieci, tj. K. F. oraz K. F. w okresie od 1 stycznia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r. oraz o zobowiązaniu do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.) dalej p.p.w.d. Stosownie do art. 25 ust. 1 p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze, jest obowiązana do ich zwrotu, przy czym z art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d. wynika, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy skarżący był uprawniony do pobrania świadczenia wychowawczego na dzieci w powyżej wskazanym okresie, w rozumieniu przepisów ww. ustawy. W ocenie organów w okresie w okresie od 1 stycznia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r. nastąpiła zmiana sytuacji rodzinnej skarżącego, powodująca brak uprawnień do pobierania świadczenia wychowawczego, bowiem wyrokiem Sądu Okręgowego Wydział XI Cywilno-Rodzinny, sygn. akt [...] z dnia 6 grudnia 2019 r., który stał się prawomocny z dniem 14 grudnia 2019 r., rozwiązano małżeństwo skarżącego oraz ustalono sprawowanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi pozostawiając ją obojgu rodzicom i ustalono, że miejscem zamieszkiwania małoletnich dzieci skarżącego jest miejsce zamieszkiwania matki, jednocześnie zasądzono na rzecz dzieci alimenty od skarżącego. Na tej podstawie organy ustaliły, że skarżący nie sprawuje od 1 stycznia 2020 r. bezpośredniej opieki nad K. F. oraz K. F., gdyż zgodnie z przywołanym wyrokiem miejscem zamieszkania małoletnich jest każdorazowe miejsce zamieszkania ich matki. Wskazując na art. 4 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 3 i art. 5 ust. 2a p.p.w.d. należy zauważyć, iż prawo do pobierania świadczenia przysługuje osobie sprawującej opiekę nad dzieckiem i ponoszącej związane z tym wydatki, a także wspólnie z nim zamieszkującej, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (w rozumieniu art. 4 ust. 2), przy czym sformułowanie "wspólne zamieszkanie" należy rozumieć jako faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u osoby, która sprawuje faktyczną nad nim opiekę i faktycznie zaspakaja jego potrzeby życiowe. Wskazuje na to cel, na jaki przyznawane jest świadczenie wychowawcze określony jest w art. 4 ust. 1 p.p.w.d. - częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb życiowych. Tym samym granice przedmiotowe ustanowione przez ustawodawcę, wyznaczają przesłanki: "zamieszkiwania", "wychowywania", "opieki" i "zaspakajania potrzeb życiowych dziecka". W realiach niniejszej sprawy organ nie przeprowadził żadnego postępowania celem ustalenia faktycznego miejsca przebywania dzieci skarżącego przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia wskazany powyżej wyrok mówiący m.in. o miejscu ich zamieszkiwania w miejscu zamieszkiwania matki. Podkreślić należy, że w toku postępowania skarżący podnosił, że mimo wyroku rozwodowego sytuacja życiowa rodziny nie zmieniła się. Dzieci skarżącego, jak również ich matka zamieszkują w dalszym ciągu wspólnie z nim. Oboje rodzice sprawują opiekę nad dziećmi w sposób naprzemienny i wspólnie partycypują w kosztach utrzymania dzieci. Natomiast środki otrzymywane w okresie w okresie od 1 stycznia 2020 r. do 31 sierpnia 2020 r. w ramach świadczenia wychowawczego były przekazywane matce dzieci i wykorzystywane zgodnie z ich przeznaczeniem. Ponadto w aktach administracyjnych znajduje się oświadczenie byłej żony skarżącego z dnia 7 grudnia 2020 r. (k. 27 a.a) zbieżne z ww. wyjaśnieniami skarżącego. W tym zakresie sprawa nie była jednak przedmiotem rozważań organów, które poprzestały na stwierdzeniu, iż zostały związane wyrokiem Sądu Okręgowego. W ocenie Sądu stanowisko organów jest przedwczesne. Organy obu instancji zobowiązały bowiem skarżącego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego bez wnikliwego ustalenia, czy faktycznie utracił on prawo do przedmiotowego świadczenia. Niewątpliwie małżeństwo skarżącego zostało rozwiązane przez rozwód, a w wyroku orzeczono o miejscu zamieszkania dzieci skarżącego z matką. Niemniej jednak, że w aktach sprawy znajdują się zbieżne oświadczenia zarówno skarżącego, jak i jego żony (co do miejsca zamieszkania i sprawowania opieki, jak i wykorzystania pobieranego przez skarżącego świadczenia na dzieci), co do których organ nie zajął stanowiska. Mając zatem na uwadze, że kryterium przyznania świadczenia wychowawczego jest faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste przebywanie dziecka u danego rodzica, nie można zgodzić się z takim postępowaniem organów, tym bardziej że matka dzieci nie wystąpiła w ww. okresie o świadczenie wychowawcze. Uwzględniając cel tego świadczenia wyrażony w 4 ust. 1 p.p.w.d. – częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym opieką na nim i zaspakajaniem jego potrzeb życiowych, decydujące musi być ustalenie, kto faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jest to wprawdzie świadczenie wypłacane rodzicowi, ale przyznawane na zaspokojenie konkretnych potrzeb dziecka. Mając na uwadze wskazane powyżej granice przedmiotowe ustanowione przez ustawodawcę dla tego świadczenia wyznaczone przez "zamieszkiwanie", "wychowywanie", "opiekę" i "zaspakajanie potrzeb życiowych dziecka", rolą organu jest potwierdzenie (bądź zaprzeczenie), iż wszystkie te przesłanki w danym konkretnym przypadku zostały spełnione (nie zostały spełnione). W przypadku bowiem, gdy mimo wyroku rozwodowego, ww. okoliczności nie uległy zmianie, jak podnosił skarżący, stwierdzenie, iż świadczenie wychowawcze wypłacono mimo braku prawa do tego świadczenia, jest niezasadne. Zaznaczyć należy, że samo istnienie wyroku rozwodowego nie może przesądzać o braku prawa do przedmiotowego świadczenia. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy uwzględnią powyższe wskazania Sądu i mając na uwadze oświadczenie złożone zarówno przez skarżącego, jak i jego byłą żonę, wyjaśnią, czy doszło w sprawie do pobrania przez skarżącego nienależnych świadczeń, w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d. Organy nie zbadały bowiem wnikliwie i jednoznacznie, czy przedmiotowe świadczenie zostało przez skarżącego "nienależnie pobrane" w rozumieniu wymienionego powyżej przepisu. Powyższe uchybienie związane jest z błędną wykładnią pojęcia świadczenia nienależnie pobranego, błędną oceną znaczenia wyroku rozwodowego w tej sprawie oraz brakiem ustalenia stanu faktycznego w ww. zakresie. Mając na względzie powyższe, Sąd doszedł do wniosku, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 k.p.a., co doprowadziło do naruszenia zasady praworządności oraz zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej (art. 6 i art. 8 k.p.a.), oraz z naruszeniem przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach Sąd rozstrzygnął w punkcie II sentencji, w oparciu o art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 z późn. zm.).