III SA/Kr 646/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak (spr.) Sędziowie WSA Halina Jakubiec WSA Bożenna Blitek Protokolant sekretarz sądowy Honorata Kuźmicka-Wełna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2018 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 23 kwietnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji Dyrektor MOPS decyzją z dnia [...] 2018 r. znak [...], na podstawie art. 104, art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257) w zw. z art. 28, art. 5 ust. 2a., art. 10 ust. 1 i 2, art. 25 ust. 1, 2 pkt 1, ust. 3, 7- 9, art. 48 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2017 r. poz. 1851), ustalił, że świadczenie wychowawcze pobrane przez skarżącego A. K. na syna S. K. za okres od 1 października 2016 r. do 30 września 2017 r. w łącznej kwocie 3 000 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze oraz zobowiązał ww. do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń do dnia spłaty, pod rygorem egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzją z [...] czerwca 2017 r. znak [...] przyznano A. K. świadczenie wychowawcze na dziecko S. K. na okres od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. w wysokości 500,00 zł miesięcznie. Organ wskazał, iż strona, wraz z wnioskiem o świadczenie wychowawcze na okres świadczeniowy 2017/2018, przedłożyła odpis wyroku Sądu Okręgowego Wydział l z dnia 24 lutego 2016 r. sygn. akt [...], mocą którego orzeczony został rozwód pomiędzy A. K. a K. K. Jednocześnie Sąd ustalił opiekę nad dziećmi obojgu rodzicom, zasądzając od nich stosowne alimenty. Wyrokiem z dnia 28 września 2016 r. sygn. akt [...] Sąd Apelacyjny oddalił apelację od ww. wyroku. Wobec powyższego organ stwierdził, iż świadczenie wychowawcze na dziecko winno być pobierane przez skarżącego począwszy od października 2016 r w kwocie 250,00 zł, a nie w kwocie 500,00 zł miesięcznie. Dlatego też wypłacona mu z tego tytułu kwota 3.000,00 zł (250,00 zł x 12 miesięcy) stanowi świadczenie nienależne, podlegające zwrotowi. Od powyższej decyzji A. K. wniósł odwołanie, podnosząc, iż połowę świadczenia wychowawczego przelewał swojej żonie. Nadto wskazał, iż nie nieświadomie nie przedłożył wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 28 września 2016 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 23 kwietnia 2018 r. znak [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 2 pkt 16, art. 4 ust. 2, art. 5 ust. 1 i 3, art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz art. 2 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz.U. z 2018r, poz. 570) § 1 pkt 6 lit. c rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie obszarów właściwości samorządowych kolegiów odwoławczych (Dz.U. z 2003r. Nr 198, poz. 1925), utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, że wyrokiem z dnia 24 lutego 2016 r. sygn. akt [...], Sąd Okręgowy orzekł, iż miejscem zamieszkania dzieci (M. K. i S. K.) będzie zarówno miejsce zamieszkania ojca (2 tygodnie każdego miesiąca), jak i matki (kolejne 2 tygodnie). Wyrokiem z dnia 28 września 2016 r. sygn. akt [...] Sąd Apelacyjny oddalił apelację od ww. wyroku. Jak podkreśliło Kolegium, z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego co do naprzemiennej opieki obojga rodziców wynika, że pozostawanie dziecka pod taką opieką nie jest kwestią mogącą podlegać interpretacji stron lub organu, prowadzącego dane postępowanie administracyjne, a fakt ten musi wynikać wprost z orzeczenia sądu. Istnienie prawomocnego orzeczenia przesądzającego te kwestie, jest wiążące dla organów administracyjnych - art. 365 k.p.c. W zaistniałej sytuacji, zdaniem SKO, prawidłowo zatem uznał organ I instancji, iż świadczenie wychowawcze na dziecko winno być pobierane przez A. K. począwszy od października 2016 r. w kwocie 250,00 zł, a nie w kwocie 500,00 zł miesięcznie. Dlatego też wypłacona mu z tego tytułu kwota 3.000,00 zł (250,00 zł x 12 miesięcy) stanowi świadczenie nienależne, podlegające zwrotowi. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie A. K. zarzucił naruszenie art. 2 ust. 16, art. 4 ust. 2, art. 5 ust. 1 i 2, art. 25 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci i wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zdaniem skarżącego w sprawie powinien znaleźć zastosowanie art. 22 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu, który stanowi, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. Przepis ten w ogóle nie został wzięty pod uwagę w dotychczasowym postępowaniu. Jak podkreślił skarżący, wniosek o świadczenie 500+ został złożony za sporny okres tylko przez niego. Wyjaśnił, że wraz z żoną (wtedy jeszcze wyrok rozwodowy nie był prawomocny) ustalili wówczas sposób wzajemnych rozliczeń z tytułu otrzymywanego świadczenia. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie natomiast z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wykazało, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej był art. 25 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2017 r., poz. 1851 ze zm.), zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się natomiast: 1) świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania; 1a) świadczenie wychowawcze wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 7 ust. 3a; 2) świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie; 3) świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze; 4) świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego; 5) świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję. Wydając zaskarżoną decyzję organy wskazały na art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ww. ustawy stwierdzając, że skarżący, ze względu na prawomocność wyroku rozwodowego oraz obowiązujący stan prawny, od października 2016 r. (od miesiąca następującego po miesiącu w którym wyrok SO stał się prawomocny) powinien pobierać świadczenie wychowawcze w wysokości 250 zł, a nie w kwocie 500 zł miesięcznie. Wskazano także, że skarżący został pouczony o obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji rodzinnej bądź dochodowej mającej wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, w tym o okoliczności zmiany w zakresie opieki sprawowanej nad dzieckiem, a pomimo to zaniechał jego wykonania i pobierał świadczenie wychowawcze w pełnej wysokości. Żaden z organów nie wskazał jednak na czym polegała zmiana sytuacji rodzinnej bądź dochodowej skarżącego mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, w szczególności, czy po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego zmieniły się okoliczności w zakresie opieki sprawowanej nad dzieckiem. Istota sporu dotyczyła zatem oceny, czy pobrane przez skarżącego świadczenie jest świadczeniem nienależnym, a w związku z tym, czy jest on zobowiązany do jego zwrotu. W przedmiotowej sprawie ocena ta wiąże się m.in. z kwestią sprawowania przez skarżącego opieki naprzemiennej w rozumieniu przepisów tej ustawy. Pojęcie opieki naprzemiennej weszło do porządku prawnego z dniem 1 kwietnia 2016 r. wraz z wejściem w życie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Zgodnie z art. 2 pkt 16 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw wiązanych z systemami wsparcia rodzin - Dz. U. poz. 1428) w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji, lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, dziecko zalicza się jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców. Stosownie zaś do art. 5 ust. 2a (w brzmieniu nadanym ww. ustawą z dnia 7 lipca 2017 r.) w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Jak prawidłowo wskazał w skardze skarżący ww. przepis art. 5 ust. 2a cyt. ustawy wszedł w życie po przyznaniu mu świadczenia wychowawczego (w dniu 1 sierpnia 2017 r.) natomiast w chwili złożenia wniosku obowiązywał przepis art. 22 ustawy, zgodnie z którym w przypadku zbiegu prawa rodziców (...) do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców (...) świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica (...) drugi rodzic (...) złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 i 3 stosuje się. Zgodnie z ww. przepisem w sytuacji gdy faktyczna opieka była sprawowana nad dzieckiem przez oboje rodziców, wtedy o uprawnieniu rodzica decydowała data złożenia wniosku. W przedmiotowej sprawie bezsporne jest, że: - chodzi o świadczenie na drugie dziecko w rodzinie, - wniosek o świadczenie wychowawcze złożył tylko jeden z rodziców (skarżący), matka dziecka nie złożyła wniosku także, po wejściu w życie ww. nowelizacji oraz po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego, - pomiędzy rodzicami nie tylko nie było sporu co do podziału świadczenia ale jak wynika z oświadczenia żony skarżącego potwierdzonego dodatkowo wydrukami z comiesięcznych przelewów bankowych, dokonywali oni pomiędzy sobą podziału i rozliczeń świadczenia wychowawczego, - świadczenie wychowawcze na dziecko przysługuje w wysokości 500 zł. Zgodnie z art. 25 cyt. ustawy aby uznać, że pobrane świadczenie jest świadczeniem nienależnym, musi to być świadczenie wypłacone mimo ustania, zawieszenia lub ustalenia braku podstawy do ich wypłaty. Ponadto warunkiem uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane jest prawidłowe pouczenie osoby pobierającej to świadczenie o braku prawa do jego pobierania. Skoro zatem organ uznał, że fakt uprawomocnienia wyroku rozwodowego wpływa na "prawo" skarżącego do świadczenia wychowawczego, a jak wskazał w uzasadnieniu decyzji organ i instancji już z chwilą złożenia wniosku o przyznanie świadczenia wiedział on o nieprawomocnym wyroku rozwodowym i przyjął, że na jego podstawie rodzice sprawują opiekę naprzemienną, to winien o tym poinformować skarżącego z chwilą przyznania świadczenia. Organ jednak nie uczynił tego, co wyklucza spełnienie warunku prawidłowego pouczenia, o którym mowa w przepisie art. 25 ust.1 pkt 1 ww. ustawy. Sytuacja prawna skarżącego, jeżeli chodzi o prawo do świadczenia wychowawczego, uległa bowiem zmianie nie w wyniku prawomocności orzeczenia rozwodowego (wciąż sprawował opiekę naprzemienną nad dziećmi i pobierał świadczenie na drugie dziecko w rodzinie), co wskutek nowelizacji przepisu art. 5 ust. 2a (w brzmieniu nadanym ww. ustawą z dnia 7 lipca 2017 r.). Postanowiono w nim, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych (...) sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Od powyższej nowelizacji sprawowanie "opieki naprzemiennej" jest więc istotną okolicznością faktyczną mającą znaczenie nie tylko dla przyznania lub odmowy świadczenia wychowawczego, a także jego wysokości. O ile więc należy się zgodzić, co do zasady, z orzekającymi organami, że po 1 sierpnia 2017 r., w przypadku sprawowania opieki naprzemiennej każdemu z rodziców przysługuje po 250 zł, to – z uwagi na stan faktyczny przedmiotowej sprawy i zmianę ww. przepisu po przyznaniu świadczenia, nie można pominąć zarówno braku wspomnianego pouczenia, jak i wykładni celowościowej i systemowej ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Skoro bowiem przyznane i pobrane w ustawowej wysokości świadczenie na dziecko (co istotne w nin. sprawie - drugie dziecko w rodzinie) w sposób niewątpliwy służyło rodzicom w wychowaniu tego dziecka, to nie można stwierdzić, że jest ono świadczeniem nienależnym tylko dlatego, że rodzice samodzielnie, po ww. nowelizacji przepisu, dokonali podziału pomiędzy sobą kwoty 500 zł. Jak wynika z wyjaśnień skarżącego złożonych na rozprawie obecnie kwotę świadczenia wychowawczego w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc ustalił każdemu z rodziców organ. Istotne też jest, że pouczenie, jakie otrzymał skarżący (zawarte na formularzu wniosku i decyzji), dotyczyło obowiązku poinformowania o zmianach mających wpływ na prawo, a nie wysokość świadczenia wychowawczego. Ponadto podnieść należy, że organ I instancji wiedząc, o zmianie przepisu art. 5 ust. 2 ustawy oraz o tym, że to jedynie skarżący pobiera całe świadczenie wychowawcze, w sytuacji gdy matka dziecka naprzemiennie z nim taką opiekę nad dzieckiem sprawuje, nie pouczył skarżącego o ww. nowelizacji ustawy ani też nie skorzystał z przepisu art. 27 ust. 1 cyt. ustawy, zgodnie z którym organ właściwy oraz marszałek województwa mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, członek rodziny nabył prawo do świadczenia wychowawczego w innym państwie (...), osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Dlatego mając na uwadze, że zgodnie z art. 4 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, do dnia ukończenia przez dziecko 18. roku życia, a według brzmienia art. 5 ustawy świadczenia wychowawcze przysługuje powyższym osobom w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko, a przede wszystkim ze względu na brak prawidłowego pouczenia, stwierdzono, że w niniejszej sprawie nie można uznać, aby świadczenie wypłacone skarżącemu było świadczeniem nienależnym, podlegającym zwrotowi. Nie bez znaczenia jest również okoliczność, że przy takiej interpretacji przepisów, jaką zastosowały organy, faktycznie wypłacone świadczenie wychowawcze na dziecko przez okres roku wynosiłoby jedynie 250 zł, a nie 500 zł. W konsekwencji nie ma podstaw do stwierdzenia, że sporne świadczenie wychowawcze jest świadczeniem nienależnie pobranym, podlegającym zwrotowi na podstawie art. 25 ust. 1 ustawy. Orzeczono zatem na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a.