III SA/Kr 679/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie Sędzia WSA Ewa Michna (spr.) Asesor WSA Marta Kisielowska Protokolant specjalista Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 października 2024 r. sprawy ze skargi Z. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 15 marca 2024 r., znak: SKO.ŚR/4111/147/2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz radcy prawnego K. F. tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych podwyższoną o podatek od towarów i usług przewidziany dla tego rodzaju czynności. Decyzją z 22 stycznia 2024 r. Wójt Gminy O. odmówił skarżącemu (Z. G.) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. Podstawą odmowy przyznania świadczenia był brak spełnienia przesłanek z art.17 ust.1 i art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 323) - dalej: "u.ś.r.". Organ ustalił, że nie zachodził związek przyczynowy między niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a sprawowaniem przez niego opieki nad matką, bowiem zakres świadczonej pomocy nie wymuszał na skarżącym całkowitego niepodejmowania pracy zarobkowej, która mogła być wykonywana chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Ponadto matka skarżącego posiadała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane na stałe, z którego wynikało, że stopień niepełnosprawności datował się od 14 września 2023 r. – tj. kiedy miała 82 lata. Natomiast nie dało się ustalić od kiedy istniała niepełnosprawność, co stanowiło również negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż niepełnosprawność nie powstała przed 18 rokiem życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, do ukończenia 25 roku życia. Oznaczało to, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługiwało, gdyż nie pozwalał na to obowiązujący nadal przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. W odwołaniu skarżący podniósł, że jego matka wymagała stałej asekuracji podczas przemieszczania w mieszkaniu i stałej pomocy zarówno w ciągu dnia, jak i w nocy. Czynności te skarżący wykonywał w zakresie stałym i całodobowym. W zakresie opieki nie mógł liczyć na pomoc rodzeństwa. Ponadto, w kontekście braku spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. skarżący nawiązał do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, decyzją z 15 marca 2024 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W pierwszej kolejności Kolegium wskazało, że skarżący złożył wniosek o świadczenie pielęgnacyjne 28 grudnia 2023 r., stąd ocena przesłanek przyznania tego świadczenia winna być dokonana w oparciu o przepisy u.ś.r. obowiązujące do dnia 31 grudnia 2023 r. Ustalono, że matka skarżącego jest wdową, ma 83 lata, zamieszkuje wspólnie ze skarżącym i legitymuje się orzeczeniem z 6 grudnia 2023 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z orzeczenia wynikało nadto, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, zaś ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 14 września 2023 r. Z wymienionego orzeczenia wynikało również, że matka skarżącego jest osobą niezdolną do pracy oraz wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Kolegium wskazało, że z uwagi na skutki prawne wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 przesłanka określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie powinna być uwzględniona w rozpatrywanej sprawie. W stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, tj. po ukończeniu 18 roku życia lub 25 roku życia w trakcie nauki, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności i w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem tego kryterium. W związku z powyższym przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia w rozpatrywanej sprawie. Mimo błędnego zastosowania przez organ I instancji art. 17 ust.1b u.ś.r. Kolegium uznało, że w sprawie zachodzą inne przeszkody, skutkujące odmową przyznania wnioskowanego świadczenia. Zakres czynności jakie skarżący wykonywał względem matki nie wymagał jego całodobowej dyspozycyjności. Z przeprowadzonego 3 stycznia 2024 r. wywiadu środowiskowego wynikało, że skarżący sprawuje stałą opiekę nad swoją chorą matką. Czynności jakie wykonuje obejmowały: robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, ustalanie wizyt lekarskich dla matki, realizację recept w aptece. W trakcie wywiadu ustalono, że matka skarżącego wymaga stałej kontroli w czynnościach, które jest w stanie sama wykonać, jak ubieranie się, jedzenie posiłków, załatwianie potrzeb fizjologicznych w łazience. Matka wymagała też pomocy w wykonywaniu czynności higienicznych (kąpiel, czesanie włosów, obcinanie paznokci). Z ustaleń pracownika socjalnego wynikało, że matka skarżącego pomimo swoich schorzeń i wieku poruszała się o własnych siłach, jednak w obecności i asekuracji osób drugich. Nie była ona natomiast w stanie przygotować sobie ciepłego posiłku, posprzątać mieszkania, palić w piecach węglowych, zadbać o higienę osobistą, zadbać o czystość odzieży, w tym bielizny pościelowej. W godzinach nocnych wymagała zmiany pozycji ciała, okresowo podawania leków przeciwbólowych oraz płynów do picia. W ciągu dnia skarżący pomagał matce w czynnościach higienicznych, przygotowywaniu posiłków, podawaniu leków, a podczas odpoczynku matki opuszcza dom celem zrobienia zakupów. W oświadczeniu z 3 stycznia 2024 r. skarżący podał, że sprawuje opiekę nad matką od kwietnia 2023 r., kiedy to stan jej zdrowia uległ znacznemu pogorszeniu w związku ze złamaniem barku. Również wcześniej opiekował się matką, która cierpiała na schorzenia kręgosłupa, nadciśnienie, żylaki, osteoporozę. W opiece nad matką nie mógł liczyć na wsparcie pozostałego rodzeństwa - brat mieszkał w znacznej odległości od matki i odwiedzał ją sporadycznie, natomiast siostra była skonfliktowana z rodziną i nie świadczyła żadnej opieki wobec matki. Zaznaczył też, że jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna od około 8 lat, jednak z uwagi na konieczność opieki nad matką nie mógł i nie może podjąć zatrudnienia. Kolegium stwierdziło, że z ww. oświadczenia skarżącego wynika, że jego matka nie jest osobą całkowicie niesamodzielną. Również przeprowadzony wywiad środowiskowy potwierdzał samodzielność matki skarżącego w ograniczonym zakresie. Z akt sprawy wynikało m.in., że matka skarżącego poruszała się o własnych siłach w domu, natomiast przy poruszaniu się poza domem wymaga asekuracji osoby drugiej lub porusza się przy pomocy kuli. Nadto skarżący oświadczył, że matka spożywa sama posiłki i napoje, a zdarza się, że jest w stanie sama wziąć z lodówki gotowy produkt do zjedzenia, ubiera się sama. Z ustaleń poczynionych przez organ I instancji można było wyprowadzić nadto wniosek, że matka skarżącego pozostaje również okresowo sama w domu. Tymczasem codzienne czynności takie jak robienie zakupów, sprzątanie, gotowanie czy robienie prania składają się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego, wynikające z zasad współżycia społecznego, brak jest bowiem wykazania ekstraordynaryjnego charakteru tych czynności. Czynności te nie wymagają całodobowej dyspozycyjności osoby je wykonującej, gdyż są to typowe czynności wykonywane przez osoby, które na co dzień również pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu. Natomiast czynności takich jak załatwianie spraw urzędowych, umawianie wizyt lekarskich, realizacji recept również nie można zaliczyć do czynności wymagających stałej dyspozycyjności skarżącego. Nie są to w ocenie Kolegium czynności uzasadniające rezygnację z zatrudnienia i uniemożliwiające skarżącemu podjęcie pracy, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Przesłanką ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem faktyczna rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, będąca w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Tymczasem z akt sprawy wynika, że skarżący od 5 września 2014 r. pozostaje zarejestrowany w urzędzie pracy jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Brak bezpośredniej korelacji czasowej pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej przez skarżącego, który jest bezrobotny przez około 8 lat, a ustalonym znacznym stopniem niepełnosprawności jego matki datowanym dopiero od dnia 14 września 2023 r. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, uzupełnionej pismem z 5 sierpnia 2024 r. - wyznaczonego z urzędu pełnomocnika skarżącego wniesiono o uchylenie decyzji Kolegium zarzucając naruszenie: 1. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 7, art. 77 § 1 i art, 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572) – dalej "k.p.a." polegającego na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego, co doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego i uznania, że zakres czynności które wykonuje skarżący w ramach opieki nad matką, nie może być uznany za wymagający jego całodobowej dyspozycyjności oraz, że nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad matką; 2. przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. przez jego błędną wykładnię, polegającą na niewłaściwej interpretacji pojęcia stałej lub długotrwałej opieki oraz związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Skarżący wniósł nadto o przeprowadzenie dowodów uzupełniających z dokumentów: kart informacyjnych leczenia szpitalnego matki z 8 kwietnia 2023 r. i 13 listopada 2023 r., na okoliczność wykazania stanu zdrowia matki i konieczności stałej i całodobową pomoc skarżącego w jej codziennym funkcjonowaniu. W uzasadnieniu skarżący podniósł, że Kolegium w uzasadnieniu decyzji skupiło się wyłącznie na ocenie zakresu czynności, które nie łączą się wyłącznie z opieką nad osobą z niepełnosprawnościami, tj. sprzątaniem, gotowaniem czy robieniem zakupów, natomiast pominął ocenę jego działań związanych bezpośrednio z opieką nad matką. Tymczasem matka skarżącego jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, która w ocenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, wymaga stałej lub długotrwałej opieki łub pomocy innej osoby w związku ze znaczną ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Poza uwagą Kolegium pozostały ustalenia wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w sprawie, w którym stwierdzono, że skarżący wykonuje codzienne czynności związane bezpośrednio z opieką nad matką: w nocy pomaga jej przy zmianie pozycji, podaje leki, poi, stale asekuruje i pomaga przy czynnościach, które przy pomocy innych matka może wykonać sama, tj. dojście do łazienki, załatwianie czynności fizjologicznych, czynności higieniczne, zmiana odzieży, spożywanie posiłków. Kolegium oceniło materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie tylko wybiórczo, ale również w sprzeczności z zasadami doświadczenia życiowego. Doświadczenie życiowe przemawia za tezą, że czynności związane z opieką nad starszą, schorowaną osobą wymagają całodobowej dyspozycyjności opiekuna. Matka w październiku 2024 r. skończy 84 łata, ma problemy z pamięcią i utrzymaniem równowagi, cierpi na choroby przewlekłe. W kwietniu 2023 r. doznała poważnego upadku, który skutkował istotnym pogorszeniem jej stanu zdrowia na stałe, kiedy to złamała bark i które to zdarzenie spowodowało konieczność stałej opieki nad nią. Pół roku później ponownie straciła równowagę i doznała urazu głowy, twarzoczaszki, lewego biodra i kości krzyżo-ogonowej. Czynności, przy których wykonaniu matka skarżącego potrzebuje pomocy nie są ograniczone w żaden sposób czasowo. Konieczność zaspokojenia potrzeb fizjologicznych, głodu i pragnienia są niemożliwe do "zaprogramowania" ujęcia w grafik i mogą wystąpić o każdej porze dnia i nocy. Poruszanie się "o własnych siłach po domu" nie stoi w sprzeczności z koniecznością jego kontrolowania i zapobieżeniu upadkowi. Nadto skarżący wskazywał konsekwentnie, że opuszcza dom wyłącznie kiedy matka znajduje się w łóżku. Skarżący nie zgodził się również z oceną Kolegium, że w sprawie nie występuje związek przyczynowy pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad chorą matką. Podał, że przed wypadkiem matki nie był w stanie podjąć stałego zatrudnienia, lecz od upadku matki w kwietniu 2023 r. nie jest w stanie podjąć żadnej pracy. Skarżący dodał, że nie jest w wieku emerytalnym, deklaratywnie i faktycznie był gotowy świadczyć pracę do momentu pogorszenia się stanu zdrowia matki, o czym świadczy m.in. przyjmowanie przez niego propozycji pracy oferowanych w Powiatowym Urzędzie Pracy oraz odbycie kursów w ramach aktywizacji zawodowej (kurs obsługi wózka jezdniowego, pracownika ochrony fizycznej, gospodarki maszynowej). W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskrzonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga została uwzględniona ponieważ Kolegium dowolnie oceniło zebrany w sprawie materiał dowodowy na okoliczność braku związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Podstawą prawną wydanej decyzji był art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu mającym zastosowanie w niniejszej sprawie (tzn. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2024 r.), stanowiący, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z kolei z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W ocenie Sądu, słuszne było przy tym stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. Podkreślić należy, że organy obu instancji zaakceptowały twierdzenia skarżącego (poparte oświadczeniami jego matki i ustaleniami pracownika socjalnego), że skarżący nie może liczyć na pomoc rodzeństwa. Jednakże organy (zarówno I jak i II instancji) błędnie oceniły pozostałe, istotne w sprawie, okoliczności. Z uzasadnienia decyzji wynika, że w praktyce zakres czynności opiekuńczych (opisanych przez Kolegium jako czynności życia codziennego, nie mające charakteru ekstraordynaryjnego) spowodował, że organy przyjęły, że skarżący mógłby podjąć zatrudnienia ponieważ jego matka porusza się o własnych siłach w domu, a nawet okresowo pozostaje sama w domu. W tym zakresie organy powołały się na ustalenia pracownika socjalnego zawarte w wywiadzie środowiskowym. W ocenie Sądu, ustalenia organów wybiórczo powoływały ustalenia pracownika socjalnego. Z sporządzonego protokołu wynikało bowiem, że matka skarżącego wskazywała wyraźnie, że syn "nie zostawia jej samej w domu jedynie tylko gdy jest na łóżku w pozycji leżącej i odpoczywa w ciągu dnia" (k. 27 str. 2 część C kwestionariusza). Co więcej, pracownik socjalny konstatował, że: "Pani J. bez pomocy P. Z. nie jest w stanie samodzielnie wykonać żadnej czynności dnia codziennego, wymaga stałej całodobowej opieki" (k. 24 str. 2 część D kwestionariusza). Zdaniem Sądu, skoro skarżący zamieszkiwał razem z matką w małej miejscowości (wieś R.) to konieczność podjęcia zatrudnienia, nawet w ograniczonym zakresie, wymagałaby pozostawienia matki bez opieki na okresy kilkugodzinne, niezbędne również na dojazdy do i z pracy. Skarżący uprawdopodobnił, że pozostawienie matki bez opieki narażało ją na upadki związane zaburzeniami równowagi. Trudno oczekiwać, że mająca trudności z werbalnym kontaktem (wywiad środowiskowy wskazywał na zapominanie słów; powtarzanie wypowiedzi) niepełnosprawna, 83 letnia matka będzie leżała w łóżku do powrotu syna z pracy. O potencjalnych skutkach pozostawienia matki bez opieki świadczą dokumenty ze szpitala, gdzie niepełnosprawna trafiła w związku z upadkami. Zdaniem Sądu, zasadnie więc pracownik socjalny wskazywał w kwestionariuszu wywiadu, że niepełnosprawna matka skarżącego, nie jest w stanie samodzielnie wykonywać czynności życia codziennego. W ocenie Sądu zaprezentowane przez Kolegium wnioski o potencjalnej możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącego zostały oderwane od realiów rozpatrywanej sprawy, dokumentów znajdujących się w aktach, a także sprzeczne były z doświadczeniem życiowym. W konsekwencji w ocenie Sądu organy dokonały błędnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego z naruszeniem art. 80 k.p.a. Powołany przepis stanowi, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. W tym kontekście sprawy istotny jest pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w wyroku z 27 września 2023 r., I OSK 397/23 wskazujący, że normy swobodnej oceny dowodów wyznaczone są wymaganiami prawa procesowego, doświadczenia życiowego oraz regułami logicznego myślenia, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowodowych i ważąc ich moc oraz wiarygodność odnosi je do pozostałego materiału dowodowego. W ponownym postępowaniu organ I instancji dokona ponownej analizy istnienia związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a zakresem niezbędnej opieki sprawowanej nad niepełnosprawną matką z uwzględnieniem stanowiska Sądu wyrażonego w niniejszym wyroku. Sąd uznając, że organy naruszyły art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. obowiązujący w dacie orzekania i przeprowadziły postępowanie z naruszeniem art. 80 k.p.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (pkt I wyroku) zgodnie z art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935). O wynagrodzeniu pełnomocniczki z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 powołanej ustawy (pkt II wyroku). O wysokości przyznanego wynagrodzenia Sąd orzekł na podstawie § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. poz. 764) przyznając wynagrodzenie za udzieloną pomoc prawną w wysokości 480 zł powiększone o należny podatek od towarów i usług.