III SA/Kr 708/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący S WSA Maria Zawadzka Sędziowie WSA Renata Czeluśniak WSA Ewa Michna (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 12 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi B. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 29 grudnia 2023 r., nr SKO-NP-4115-517/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z 23 listopada 2023 r. Wójt Gminy Ł. odmówił skarżącej (B. S.) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ podał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz.U. z 2024 r., poz. 323) - dalej: "u.ś.r.". Ojciec skarżącej legitymował się wydanym 14 sierpnia 2023 r., na stałe, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ze wskazaniem, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 75 roku życia. Orzeczenie jednak nie stwierdzało, że niepełnosprawność ta powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Jednocześnie organ zaznaczył, że nie był kompetentny do ustalenia we własnym zakresie daty powstania niepełnosprawności. Organ zaznaczył też, że nie kwestionuje faktu sprawowania przez skarżącą opieki nad ojcem, a wywiad środowiskowy nie zawiera informacji mogących stanowić przeciwskazania do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Nadto pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji nie są w stanie pomóc skarżącej w sprawowaniu opieki nad ojcem. W odwołaniu skarżąca podniosła zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b u.ś.r. Decyzją z 29 grudnia 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Kolegium stwierdziło, że stanowisko prawne organu I instancji, co do treści przepisu art. 17 ust.1b u.ś.r. w kontekście skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13 nie zasługuje na akceptację. Okoliczność, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w okresach przewidzianych przez ww. przepis - jak to ma miejsce w przedmiotowej sprawie, nie może tym samym stanowić samoistnej przesłanki do uznania, że osobie sprawującej opiekę nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium podkreśliło, że w niniejszej sprawie decydujące znaczenie ma jednak, nie fakt błędnej wykładni przepisu art. 17 ust.1b u.ś.r. ale okoliczności faktyczne, ustalone przez organ I instancji, z których wynikało, że skarżącej świadczenie nie przysługuje. Na podstawie wywiadu środowiskowego ustalono, że ojciec skarżącej, urodzony w 1948 r., jest wdowcem, zamieszkuje w G. wspólnie z partnerką - również schorowaną, cierpi na dolegliwości związane z wiekiem, ma kłopoty z poruszaniem się, ponadto ma wyznaczony zabieg operacyjny (guz odbytu). Skarżąca mieszka w miejscowości B. i do ojca dojeżdża codziennie na 3-4 godziny, w miarę potrzeby. Skarżąca sprawuje opiekę nad ojcem w ten sposób, że przygotowuje i podaje mu leki, robi zakupy, pranie, sprzątanie, przygotowuje posiłki, załatwia wizyty lekarskie oraz wykupuje leki. Oprócz skarżącej zobowiązane do alimentacji ojca są dwie siostry skarżącej: R. S. (zam. B.), która oświadczyła, że nie może opiekować się ojcem ze względu na niepełnosprawność (orzeczenie o niepełnosprawności umiarkowanej) oraz H. R., która oświadczyła, że pracuje w systemie zmianowym, nie mieszka w domu rodzinnym i sprawuje opiekę nad wnukami. Zdaniem Kolegium po stronie żadnej z ww. osób nie występowały przeszkody o charakterze obiektywnym, które uniemożliwiałyby wywiązywanie się przez nie z obowiązku alimentacyjnego wobec ojca. W ustabilizowanym już w tym zakresie orzecznictwie sądowo-administracyjnym wyrażany był pogląd, że ani praca zawodowa, ani zamieszkiwanie w innej miejscowości - także poza granicami kraju, nie stanowiły obiektywnej przeszkody w realizacji obowiązku alimentacyjnego. Posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogły utrudniać sprawowanie opieki nad osobą wymagającą opieki, jednakże nie uniemożliwiały jej, tym bardziej że wykonanie obowiązku alimentacyjnego nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki, lecz mogły polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Kolegium podkreśliło, że skarżąca jest osobą w wieku 52 lat, zdolną do pracy i w jej przypadku nie zachodzi konieczność rezygnacji z pracy po to aby opiekować się ojcem, a zatem organ - pomimo częściowo błędnego uzasadnienia w postaci błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1b - co do zasady postąpił prawidłowo odmawiając przyznania świadczenia. Nadto czynności wykonywane przez skarżącą w ramach opieki należą do zwykłych czynności dnia codziennego. Czynności takie jak gotowanie, robienie zakupów, załatwianie wizyt lekarskich czy dowożenie na zabiegi oraz podawanie leków są czynnościami, które nie wyczerpują znamion opieki określonej w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych. Tym bardziej, że ojciec skarżącej nie mieszka sam lecz z partnerką, a skarżąca jedynie do niego codziennie przyjeżdża na 3-4 godziny. Nadto organ wskazał na możliwość skorzystania z usług opiekuńczych realizowanych przez Gminę. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a nadto o zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Decyzji Kolegium skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego: 1. przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. - przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji; 2. art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a u.ś.r. przez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że zalicza się ona do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będącą jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej z uwagi na to, że rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawną matką, podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu skargi zacytowane zostało orzecznictwo sądów administracyjnych oraz Trybunału Konstytucyjnego uzasadniające między innymi, zdaniem skarżącej, że: "w przypadku kiedy członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków – moralnych i prawnych – wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to od opiekuna rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymywać wsparcie państwa". W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga nie została uwzględniona ponieważ skarżąca nie wykazała, że zakres wymaganego wsparcia niepełnosprawnego ojca uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. Istotą sporu w rozstrzyganej sprawie jest wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r.. Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w pkt 1-4 tej normy, jeżeli nie podejmują one zatrudnienia lub rezygnują z niego, bądź z innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, albo orzeczeniem o niepełnosprawności, łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis ten formułuje więc warunek rezygnacji (zaprzestania) lub niepodejmowania zatrudnienia (bądź innej pracy zarobkowej), który należy brać pod uwagę dokonując oceny spełnienia przesłanek koniecznych do ustalenia prawa do ww. świadczenia. Jak więc wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 2 sierpnia 2024 r., I OSK 1836/23 osoba ubiegająca się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który obiektywnie zmusza ją do rezygnacji z dotychczasowego zatrudnienia, bądź wyklucza możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Istotna jest tu również ocena, czy zakres sprawowanej opieki wypełnia ustawowe przesłanki, warunkujące ustalenie tego prawa i stwierdzenie związku przyczynowo – skutkowego pomiędzy sprawowaną opieką a możliwością pogodzenia jej z pracą zarobkową. Podkreślenia wymaga, że okoliczności rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia oraz brak możliwości jego podjęcia powinny być oceniane na moment rozpoznawania wniosku o przyznanie wnioskowanej pomocy. Zatem w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne musi zaistnieć realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca opiekunowi podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r., który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami dotyczącymi samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem. Sądy administracyjne podkreślają przy tym, że wprawdzie ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji określenia "sprawowanie opieki", to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Ustawodawca wymaga zatem, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r., pozostawały w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r., I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13). Dodać można, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika również, że świadczenie pielęgnacyjne ma być rekompensatą za rezygnację z pracy, czy też niemożność jej podjęcia z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Świadczenie to nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Powołany przepis należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok: NSA z 17 października 2020 r., I OSK 1148/20 oraz z 27 kwietnia 2022 r., I OSK 1334/21). W rozstrzyganej sprawie skarżąca sama przyznała, że dojeżdża codziennie na 3-4 godziny do miejscowości zamieszkania ojca z partnerką. Ponadto to skarżąca określiła zakres wykonywanych czynności jako: przygotowywanie i podawanie leków, robienie zakupów, pranie, sprzątanie, przygotowywanie posiłków, załatwianie wizyt lekarskich oraz wykupywanie leków. W ocenie Sądu, rację więc miało Kolegium, że tego typu zakres czynności opiekuńczych nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia, a nadto w praktyce sprowadza się do typowych czynności życia codziennego lub wsparcia udzielanego rodzicom przez dorosłe dzieci, ale w czasie poza obowiązkami zawodowymi. Logicznym jest i zgodnym z doświadczeniem życiowym, że jeżeli, nawet niepełnosprawny w stopniu znacznym, ojciec skarżącej na stałe zamieszkuje ze swoją partnerką (także osobą z problemami zdrowotnymi), to niebezpieczeństwo pozostawiania bez opieki ojca skarżącej w godzinach jej pracy, jest znikome. Pośrednio świadczy o tym fakt, że skarżąca, jak wyjaśniała, przebywa z ojcem 3-4 godziny dziennie. Nie jest to więc czas, który absorbowałby skarżącą w takim stopniu, że nie miałaby czasu na pracę zawodową, wypoczynek i swoje sprawy rodzinne. Podkreślić tez należy, że skarżąca jako jedyny dokument, który potwierdzał stan zdrowia ojca – przedstawiła orzeczenie o jego niepełnosprawności. Skarżąca, nawet w skardze (sporządzonej już przez profesjonalnego pełnomocnika), nie zakwestionowała ustaleń faktycznych co do zakresu wymaganego wsparcia niepełnosprawnego ojca. Sąd zaakceptował więc zarówno ustalenia faktyczne, jak i wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. dokonana przez organy i skargę oddalił na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935).