III SA/Kr 796/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie: WSA Katarzyna Marasek-Zybura Asesor WSA Ewelina Dziuban (spr.) Protokolant: specjalista Anna Chwalibóg po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 października 2024 r. sprawy ze skargi R. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 12 lutego 2024 r., znak: SKO.AI./4112/2/2024 w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata D. G. 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu podwyższoną o stawkę podatku od towarów i usług. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie decyzją z 12 lutego 2024 r., nr SKO.AI/4112/2/2024 utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy S. z dnia 1 grudnia 2023 r. znak: GOPS.531.DU.3.2023, którą odmówiono stronie umorzenia zadłużenia wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym. W podstawie prawnej decyzji wskazano art. 30 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz, 1993 ze zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Decyzja ta została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: Organ I instancji ww. decyzją orzekł o odmowie umorzenia zadłużenia względem organu właściwego wierzyciela - Wójta Gminy S. wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego osobom uprawnionym: D. C., M. C., S. C. oraz D. C.1, Organu I instancji stwierdził, iż umorzenie należności stanowi wyjątek od zasady obowiązku ich zwrotu, a zatem powinno mieć zastosowanie, o ile sytuacja zobowiązanego w sposób trwały i nie rokujący na przyszłość nie pozwala na wywiązanie się z niego i to z przyczyn obiektywnych (niezależnych od strony). W odwołaniu od powyższej decyzji R. C. powołał się na swoją trudną sytuację finansową i zdrowotną, wskazał, iż ma poważne nieodwracalne uszkodzenia neurologiczne. W wypadku w 2013 r. skarżący utracił już na trwałe wzrok, jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji, do końca życia musi korzystać z pomocy pracowników DPS, w którym mieszka od 2013 r. W uzasadnieniu opisanej na wstępie decyzji Kolegium wskazało, że skarżący (56-letni mężczyzna), na chwilę obecną zamieszkuje w domu pomocy społecznej, i uzyskuje dochód na poziomie 2 239,83 zł. Wlicza się w to: renta KRUS w wysokości 1 445,44 zł, dodatek pielęgnacyjny w wysokości 294,39 zł, oraz świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji w kwocie 500,00 zł. Dodatkowo skarżący posiada dożywotnie prawo do zamieszkania w domu rodzinnym znajdującym się w S. przy ulicy O. Nie posiada żadnych innych mieszkań, domów, działek, nieruchomości rolnych, zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych i ruchomości. Ww. ponosi koszty związane z odpłatnością za pobyt w DPS naliczone zgodnie z ustawą o pomocy społecznej oraz potrącenia z tytułu egzekucji alimentacyjnej (alimenty zaległe i bieżące). Miesięczny koszt związany z zakupem niezbędnych leków skarżącego wynosi ok. 130,00 zł, w zależności od stanu zdrowia i zapotrzebowania. Aktualnie skarżący korzysta z pomocy finansowej kierowanej z GOPS S. polegającej na dopłacie do pobytu w Domu Pomocy Społecznej. Miesięczna dopłata wynosi 5 419,42 zł. Skarżący nie korzysta z pomocy innej instytucji lub członków rodziny. Powyższe doprowadziło Kolegium do konstatacji, że wprawdzie sytuacja zdrowotna i dochodowa skarżącego jest trudna, niemniej jednak do stanu zadłużenia doszło na skutek choroby alkoholowej skarżącego i związanego z nią zaniechania pracy oraz relacji z najbliższymi. Zdaniem organu odwoławczego, udzielenie skarżącemu najdalej idącej ulgi w postaci umorzenia należności alimentacyjnych mogłoby wzbudzić w nim przeświadczenie, że alkoholizm może sanować naganną postawę, do jakich niewątpliwie należy wieloletnie niełożenie na utrzymanie własnych dzieci, i niejako premiować nieaktywną formę uzależnienia, obciążając kosztami całe społeczeństwo. W konsekwencji Kolegium stwierdziło, że skarżący nie wskazał żadnych szczególnych okoliczności uzasadniających umorzenie całości zadłużenia lub chociażby części wynikającego z wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz swoich dzieci w łącznej w wysokości w łącznej wysokości 179 200,00 zł. W skardze wniesionej od tej decyzji skarżący zarzucił SKO w Krakowie, że nie uwzględniło bardzo trudnej i wyjątkowej sytuacji zdrowotnej, życiowej i społecznej skarżącego. Wskazał też, że decyzja organu odwoławczego w stanie faktycznym dotyczyła też kogoś innego, tj. Pana G., co rzutuje na jej oczywistą wadliwość. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują m.in. wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyrażona w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz.935) dalej - p.p.s.a. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu organu administracji publicznej. W świetle art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie ma jednak obowiązku badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt: FSK 2326/04). Wady skutkujące koniecznością uchylenia aktu, stwierdzenia jego nieważności bądź wydania z naruszeniem prawa, przewidziane są w art. 145 § 1 p.p.s.a. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z powołanego w podstawie prawnej decyzji przepisu art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. wynika, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W orzecznictwie prezentowany jest dość rygorystyczny pogląd, który Sąd również podziela, iż okoliczności uzasadniające ubieganie się o zastosowanie ulg, z uwagi na szczególny charakter zobowiązań alimentacyjnych, muszą być wyjątkowe, podstawy zastosowania ulg nie mogą stanowić przeszkody przemijające, albo takie, na których usunięcie wpływ ma sam dłużnik alimentacyjny, to jednak nie można tracić z pola widzenia tego, że taką możliwość przewidział sam ustawodawca, a skoro tak, to brał pod uwagę, iż w niektórych sytuacjach dochodzenie należności z tego tytułu może okazać się bezcelowe. Angażowanie bowiem sił i środków do dochodzenia należności jest nie tylko czasochłonne, ale też i kosztochłonne, co w niektórych sytuacjach może stawiać pod znakiem zapytania zasadność wydatkowania publicznych środków na ten cel, zwłaszcza w sytuacji, gdy ponoszone na odzyskanie należności koszty przewyższają zyski. Nie sposób również tracić z pola widzenia aspektu humanitarnego i społecznego. Domaganie się spłaty zadłużenia nie może prowadzić do takiej sytuacji, w której wnioskodawca, na skutek egzekucji popadnie w ubóstwo i będzie zdany na pomoc państwa. Ustalenie, czy istnieją przesłanki umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, powinno być dokonywane na podstawie danych odzwierciedlających bieżącą sytuację dłużnika, tj. stan istniejący bezpośrednio przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia należności (zob. przykładowo wyrok NSA z 30 czerwca 2011 r., I OSK 371/2011). Obowiązkiem organu jest szczegółowa analiza sytuacji ubiegającego się o umorzenie i uwzględnienie wszystkich okoliczności, które składają się na sytuację dochodową i rodzinną, o której mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Pojęcie to obejmuje całokształt sytuacji osobistej, w tym także uzyskiwane dochody, status materialny, stan zdrowia i sytuację życiową (zob. np. wyrok WSA w Rzeszowie z 28 lipca 2011 r., II SA/Rz 358/2011). Nadto trzeba zaznaczyć, że kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym ma ograniczony zakres i sprowadza się do zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji publicznej wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy. W takich przypadkach kontrola sądowa obejmuje proces wydania decyzji (spełnienie przez organ wymogów proceduralnych), ustalanie stanu faktycznego jako elementu tego procesu, czy wszechstronność oceny faktów. Nie ulega zatem wątpliwości, że decyzja wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinna być oparta o wszechstronne ustalenie wszystkich okoliczności sprawy w zakresie sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy. Zdaniem Sądu, weryfikacja prawidłowości zajętego przez orzekające w sprawie organy stanowiska w zakresie ustaleń faktycznych, jak i w konsekwencji prawidłowości zastosowania przepisów prawa materialnego (art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów) jest niemożliwa z powodu braku wyczerpującego ustalenia sytuacji zdrowotnej oraz życiowej skarżącego. Uzasadnienie organu II instancji w części opisującej stan faktyczny sprawy na 2 stronach odnosi się do innej osoby niż skarżący, a w części prawnej jest bardzo lakoniczne, co wskazuje na istotną jego wadliwość (art. 107 § 3 k.p.a.). W zaskarżonej decyzji zabrakło odniesienia się do faktu, że skarżący jest mieszkańcem Domu Pomocy Społecznej od 2013 r., do ustaleń organu I instancji, że skarżący "jest całkowicie niezdolny do pracy z uwagi na sytuację w jakiej się znajduje. W/w jest osobą niewidomą, cierpi na zespół psychoorganiczny oraz przeszedł zabieg klipsownaia tętniaka mózgu" (...) (decyzja organu I instancji k. 17 a.a.). Kolegium nie ustosunkowało się też do faktu, że skarżący jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji (pobiera świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji w kwocie 500,00 zł). Już na etapie odwołania skarżący powoływał się na zły stan zdrowia (trwała utrata wzroku od 2013 r.) i tych informacji w ogóle nie zweryfikował organ II instancji. Tymczasem Kolegium samo wskazało, że "Dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest przy tym nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości dłużnik będzie mógł spłacać dług alimentacyjny", a tymczasem zupełnie zignorowało wyżej przytoczone ustalenia organu I instancji i ich wpływ na zaistnienie przesłanek umoczenia należności. Organ odwoławczy stwierdził tylko, że do stanu zadłużenia doszło na skutek choroby alkoholowej skarżącego i związanego z nią zaniechania pracy. Nieuprawiona jest też konstatacja organu, że umorzenie należności mogłoby wzbudzić w skarżącym przeświadczenie, że alkoholizm może sanować naganną postawę, do jakiej należy wieloletnie niełożenia na utrzymanie własnych dzieci i niejako premiować nieaktywną formę uzależnienia", wskazując, że skarżący "swoją postawą sam przyczyniła się do takiego stanu rzeczy." W ocenie Sądu, powyższe wnioski wykraczają poza merytoryczną ocenę przesłanek, która powinna zostać dokonana w oparciu o zebrany materiał dowodowy. W aktach sprawy brak jest dowodów, które by potwierdzały słuszność wyżej zaprezentowanych wniosków Kolegium. Podsumowując, w ocenie Sądu, Kolegium nie ustaliło należycie stanu faktycznego i nie rozpoznało istoty sprawy, a ocena materiału dowodowego nosi znamiona dowolności. Aby uznać podjętą na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów decyzję za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie musi zostać poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego; Dz. U. z 2024 r., poz. 752, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranych dowodów (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia sytuacji zdrowotnej, dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy, a następnie oceny tych okoliczności z punktu widzenia zasadności zastosowania ulgi w spłacie należności w postaci umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości, o co zwrócił się w tej sprawie skarżący. Rolą sądu administracyjnego, kontrolującego zgodność z prawem wydanej decyzji, jest zaś sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu administracji stwierdzającego, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe lub celowe uwzględnienie wniosku o udzielenie ulgi w spłacie należności alimentacyjnych, lub że udzielenie takiej ulgi było zasadne. Wywody organu w tym zakresie muszą być wewnętrznie spójne, a także zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, poparte rzeczową oceną zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Przesłankami umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych uprawnionym świadczeń z funduszu alimentacyjnego może być jego sytuacja dochodowa i rodzinna, które obiektywnie uniemożliwiały i uniemożliwiają wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Mając to na uwadze wątpliwości budzi zatem stanowisko organów, że sytuacja skarżącego jest trudna, jednak nie w takim stopniu, który uzasadniałby zastosowanie najdalej idącej ulgi w spłacie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w postaci umorzenia tych należności. Dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy istotne znaczenie ma ustalenie przez organ I Instancji, że skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy z uwagi na jego sytuację zdrowotną. Zwłaszcza w odniesieniu do tego ostatniego stwierdzenia podnieść należy, że SKO w Krakowie kompletnie pominęło okoliczności związane z tym, iż skarżący jest niewidomą osobą od ponad dekady, potrzebuje doraźnej pomocy w życiu codziennym i nie jest w stanie podjąć zatrudnienia. Niewielkie dochody skarżącego są przeznaczanej na opłaty za mieszkanie w DPS oraz na spłatę zaległości u komornika (k. 31 akt sądowych, protokół rozprawy). Zatem nie można pominąć w ocenie prawidłowości ustalenia sytuacji zdrowotnej skarżącego i jego możliwości spłaty w przyszłości przedmiotowego zadłużenia, faktu, że skarżący jest osobą o trwałej, całkowitej niezdolności do pracy. Nie ulega, zdaniem Sądu, wątpliwości, że jest to sytuacja wyjątkowa. Dochodzenie należności nie może bowiem, według Sądu, prowadzić do takiego pogorszenia sytuacji dłużnika alimentacyjnego, który sam wymaga pomocy osób trzecich i który korzystania z pomocy społecznej (co ewidentnie wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego). Nie na tym bowiem polegać powinna działalność organów państwa. W tym więc zakresie, zabrakło i ustaleń i stanowiska orzekających organów, jak wskazane okoliczności mają się do uwzględniania słusznego interesu obywatela w konflikcie z interesem publicznym w realizacji osiągnięcia prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.). Należy również pamiętać, że uznaniowe decyzje odmowne powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały wszechstronnie rozważone i ocenione. Powyższych obowiązków jednak nie dopełniono. Wszystkie te uchybienia uzasadniały uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji. Uchybienia reguł wynikających z przepisów postępowania administracyjnego nie pozwoliło na dokonanie kontroli zastosowania prawa materialnego. W konsekwencji powyższej kontroli zaskarżonej decyzji, prowadzącej do wniosku o konieczności uzupełnienia materiału dowodowego i dokonania na nowo jego oceny przez organy obu instancji w kontekście ustawowych przesłanek umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, należy stwierdzić, iż na obecnym etapie niemożliwa jest weryfikacja prawidłowości zastosowania przez organy przepisów prawa materialnego w tej sprawie. W ponownym rozpoznaniu sprawy, organy, stosownie do postanowień art. 153 p.p.s.a. uwzględnią powyższe stanowisko Sądu i uzupełnią materiał dowodowy o aktualny stan zdrowia skarżącego, a także ustalą sytuacje dochodową, rodzinną i życiową skarżącego, jego stopień samodzielnego funkcjonowania obecnie w życiu codziennym - z uwzględnieniem aspektów wskazanych przez Sąd, mających znaczenie dla podjęcia rozstrzygnięcia co do istoty sprawy, dokonają następnie oceny tego materiału dowodowego w każdej z instancji we wzajemnej łączności, jak nakazuje to art. 80 k.p.a. i wydadzą rozstrzygnięcia co do istoty sprawy. Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (pkt 1 sentencji wyroku). W punkcie 2 sentencji wyroku Sąd na podstawie art. 250 § 1 powoływanej ustawy p.p.s.a. oraz § 23 ust. 1 pkt 10 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2024 r. poz. 763) orzekł w zakresie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej skarżącemu przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu.